Depresja u nastolatków – jak rozpoznać i jak pomóc

Twoje dziecko zamknęło się w sobie, unika kontaktu z bliskimi, a dawniej ulubione zajęcia przestały je cieszyć?

Zastanawiasz się, czy to po prostu „trudny wiek”, czy może coś poważniejszego?

Depresja u nastolatków potrafi długo pozostać niezauważona – a przecież wczesna pomoc robi ogromną różnicę. 

W tym artykule pokażemy Ci, jak rozpoznać niepokojące sygnały i co możesz zrobić, by naprawdę pomóc.

Podaruj terapię w prezencie

 

Obraz depresji u nastolatków

Depresja u nastolatków to coś znacznie więcej niż zwykły smutek czy chwilowy kryzys.

To poważny problem, który wpływa na to, jak młody człowiek myśli, czuje i zachowuje się.

Może sprawić, że nastolatek wycofa się z życia, straci motywację, radość i chęci do robienia rzeczy, które kiedyś sprawiały mu przyjemność.

Cierpi wtedy nie tylko sam nastolatek, ale i cała jego codzienność – szkoła, relacje, zdrowie.

Niestety depresja wiąże się także z zagrożeniem popełnienia samobójstwa.

Nie warto bagatelizować problemu i zakładać, że „mojego dziecka na pewno to nie dotyczy”.

Każdego roku, w samej Polsce, kilkuset nastolatków usiłuje popełnić samobójstwo – często skutecznie.

Objawy depresji u nastolatków

W przeciwieństwie do dorosłych, którzy potrafią samodzielnie szukać pomocy, nastolatki polegają na rodzicach, nauczycielach lub innych opiekunach, którzy mogą rozpoznać ich cierpienie i dostarczyć potrzebną pomoc.

Nie zawsze jest to łatwe. 

Po pierwsze, nastolatki z depresją niekoniecznie wydają się smutne.

Zamiast tego najbardziej widocznymi objawami mogą być drażliwość, złość i pobudzenie.

Oznaki i objawy depresji nastolatków obejmują zmianę w stosunku do poprzedniego nastawienia i zachowania nastolatka, które mogą powodować znaczny niepokój i problemy w szkole lub w domu, w życiu towarzyskim lub w innych dziedzinach życia.

Objawy depresji mogą mieć różny stopień nasilenia i występować w różnych konfiguracjach.

Zmiany emocjonalne i poznawcze:

• uczucie smutku
• płaczliwość
• frustracja lub złość, nawet z powodu drobnych spraw
• poczucie beznadziejności lub pustki
• drażliwość i częste poirytowanie
• utrata zainteresowania lub brak czerpania przyjemności ze zwykle lubianych zajęć
• utrata zainteresowania rodziną i przyjaciółmi lub konflikty z nimi
• niska samoocena
• poczucie bezwartościowości
• wyrzuty sumienia
• przesadne obwinianie się i samokrytyka
• wrażliwość na odrzucenie lub porażkę
• kłopoty z myśleniem, koncentracją, podejmowaniem decyzji i zapamiętywaniem
• widzenie przyszłości w czarnych barwach
• myśli o śmierci lub samobójstwie

Zmiany w zachowaniu:

• zmęczenie i utrata energii
• bezsenność lub zbyt dużo snu
• zmiany apetytu
• używanie alkoholu lub narkotyków
• pobudzenie i niepokój
• spowolnione myślenie, mówienie lub ruchy ciała
• częste skargi na niewyjaśnione bóle, na przykład głowy lub brzucha
• izolacja społeczna
• słabe wyniki w szkole lub częste nieobecności
• zaniedbanie samego siebie (np. higieny, estetyki ubioru)
• wybuchy złości, ryzykowne zachowania
• samookaleczanie
• próby samobójcze

Bezpłatny test online depresji

 

Znaki ostrzegawcze przed samobójstwem u nastolatków z depresją

U nastolatków z ciężką depresją – zwłaszcza jeśli sięgają też po alkohol lub narkotyki – mogą pojawić się myśli samobójcze lub próby odebrania sobie życia.

To nie „straszenie” ani „szukanie uwagi”, tylko desperacki sygnał, że młody człowiek nie radzi sobie z ogromnym cierpieniem.

Każdą taką myśl czy zachowanie trzeba potraktować poważnie.

To wołanie o pomoc, na które trzeba jak najszybciej odpowiedzieć.

Znaki samobójcze, na które należy uważać:

• mówienie, a nawet żartowanie o popełnieniu samobójstwa
• wypowiedzi typu „lepiej byłoby, gdyby umarł”, czy „chciałbym móc zniknąć na zawsze”
• pozytywne mówienie o śmierci lub romantyzowanie umierania („gdybym umarł, w końcu ludzie by mnie docenili”)
• pisanie opowiadań i wierszy o śmierci, umieraniu lub samobójstwie,
• angażowanie się w lekkomyślne zachowania
• niepokojąco częste wypadki powodujące obrażenia
• rozdawanie cennych rzeczy
• żegnanie się z przyjaciółmi i rodziną, jakby to był ostatni raz
• poszukiwanie broni, leków, ostrych przedmiotów lub innych sposobów na samobójstwo

Depresja nastolatków czy zwykły proces dorastania?

Jeśli nie masz pewności, czy twoje dziecko ma depresję, czy po prostu „przechodzi przez trudny okres dojrzewania”, zastanów się, jak długo utrzymują się niepokojące objawy, jak poważne są i w jakim stopniu różnią się od zwykłego zachowania. 

Szalejące hormony i stres mogą wyjaśniać sporadyczny napad nastoletniego niepokoju – ale nie nieustający smutek czy drażliwość.

O ile w okresie nastoletnim można się spodziewać od czasu do czasu złych nastrojów, depresja jest czymś zupełnie innym.

Negatywne skutki nastoletniej depresji wykraczają daleko poza melancholijny nastrój.

Depresja może niszczyć istotę osobowości nastolatka, wywołując przytłaczające poczucie smutku, rozpaczy lub złości.

Wiele buntowniczych i niezdrowych zachowań i postaw u nastolatków może wskazywać na depresję. 

Oto kilka sposobów, dzięki którym nastolatek może próbować poradzić sobie z emocjonalnym bólem, wywołanym przez depresję:

• Problemy w szkole. Depresja może powodować problemy z niską energią i koncentracją. W szkole może to prowadzić do słabej frekwencji, czy obniżenia ocen u niegdyś dobrego ucznia.
• Ucieczki. Wiele nastolatków z depresją ucieka z domu lub mówi o planach ucieczki. Takie próby są zwykle wołaniem o pomoc.
• Nadużywanie narkotyków i alkoholu. Nastolatki mogą sięgać po alkohol lub narkotyki w celu „samoleczenia” swojej depresji. Niestety, nadużywanie substancji tylko pogarsza sprawę.
• Niska samoocena. Depresja może wywołać i nasilić uczucie brzydoty, wstydu, porażki i bycia niewystarczającym lub gorszym od rówieśników.
• Uzależnienie od smartfona. Nastolatki mogą korzystać z Internetu, aby uciec od swoich problemów. Jednak nadmierne korzystanie ze smartfonów i Internetu tylko zwiększa ich izolację, czyniąc je bardziej przygnębionymi.
• Lekkomyślne zachowanie. Nastolatki z depresją mogą angażować się w niebezpieczne lub ryzykowne zachowania, takie jak lekkomyślna jazda samochodem, upijanie się i niebezpieczny seks.
• Przemoc. Niektóre nastolatki z depresją mogą stać się agresywne, co stanowi swego rodzaju reakcję obronną na przytłaczające negatywne emocje.

Przyczyny depresji u nastolatków

Depresja nie bierze się z jednej przyczyny – najczęściej jest wynikiem połączenia wielu czynników.

U każdego nastolatka mogą one wyglądać nieco inaczej, ale najczęstsze z nich to:

• Hormony. Okres dojrzewania to czas dużych zmian hormonalnych. U niektórych nastolatków te zmiany mogą mieć wpływ na samopoczucie i zwiększać podatność na depresję.
• Geny. Jeśli w rodzinie ktoś zmagał się z depresją (na przykład rodzic, dziadek czy rodzeństwo), ryzyko wystąpienia depresji u nastolatka jest wyższe.
• Trudne doświadczenia z dzieciństwa. Przemoc, utrata bliskiej osoby, odrzucenie – takie traumy z wczesnych lat życia mogą zostawić trwały ślad i wpływać na psychikę nastolatka.
• Negatywne schematy myślenia. Niektórzy młodzi ludzie uczą się postrzegać siebie i świat w sposób pesymistyczny. Czują się bezradni, przytłoczeni, nie wierzą, że mogą coś zmienić. To sprzyja rozwojowi depresji.

Co może zwiększać ryzyko depresji u nastolatka?

Oprócz biologicznych i psychologicznych czynników, istnieje wiele sytuacji, które mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia depresji.

Należą do nich m.in.:

• Niska samoocena wynikająca z problemów z nauką, relacjami rówieśniczymi, czy wyglądem (np. otyłości).
• Przemoc fizyczna, psychiczna lub seksualna, zarówno jako ofiara, jak i świadek.
• Inne problemy psychiczne, takie jak zaburzenia lękowe, odżywiania, ADHD czy choroba afektywna dwubiegunowa.
• Choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, astma czy nowotwory.
• Cechy osobowości, takie jak skłonność do samokrytyki, zależność od innych czy pesymizm.
• Nadużywanie substancji, w tym alkoholu, narkotyków i nikotyny.
• Trudności związane z tożsamością seksualną lub płciową, zwłaszcza w środowisku pełnym krytyki i braku akceptacji.
• Obciążenia rodzinne, np. obecność depresji, uzależnień czy samobójstw w rodzinie.
• Trudna sytuacja domowa, konflikty rodzinne, rozwód rodziców, przemoc, brak wsparcia.
• Stresujące wydarzenia, jak śmierć bliskiej osoby, zmiana szkoły, przeprowadzka czy odrzucenie przez rówieśników.

Jak wyjść z depresji?

 

Jak, będąc rodzicem, pomóc nastolatkowi w depresji?

Jeśli coś w zachowaniu Twojego dziecka Cię niepokoi – widzisz wycofanie, przygaszenie, drażliwość albo całkowity brak radości z życia – nie ignoruj tego.

Depresja nie „przechodzi sama” i nie jest „częścią dorastania”.

To poważny problem, który wymaga uważności i działania. 

Im szybciej zareagujesz, tym większa szansa, że nastolatek otrzyma potrzebną pomoc i szybciej poczuje się lepiej.

1. Nie czekaj!

Jeśli podejrzewasz, że Twoje dziecko może zmagać się z depresją, nie zwlekaj.

Czas działa tu na niekorzyść – nieleczona depresja może się pogłębiać i prowadzić do poważnych konsekwencji, w tym prób samobójczych.

Nie liczy się, czy masz „pewność” – wystarczy, że coś Cię niepokoi.

Lepiej zareagować zbyt wcześnie, niż zbyt późno.

2. Rozmawiaj, nie oceniaj

Rozmowa z nastolatkiem, który zmaga się z depresją, może być trudna – ale jest kluczowa.

Nawet jeśli nie masz pewności, czy to depresja, zachowania i emocje, które Cię niepokoją, są sygnałem, że Twoje dziecko potrzebuje wsparcia.

Nie czekaj, aż samo powie, co się dzieje – zrób pierwszy krok.

Zacznij spokojnie i z troską.

Powiedz, co konkretnie Cię zaniepokoiło: „Zauważyłem, że ostatnio często zamykasz się w pokoju i nie masz ochoty robić rzeczy, które kiedyś lubiłeś. Martwię się o Ciebie.”

Unikaj ocen, interpretacji czy prób „zgadywania” powodów – zamiast tego zadaj pytanie i słuchaj.

Jak rozmawiać z nastolatkiem, który może mieć depresję?

• Słuchaj, nie oceniaj. Dla nastolatka to, co mówi, może być bardzo trudne. Nie przerywaj, nie pouczaj, nie próbuj na siłę „naprawiać sytuacji” – wystarczy, że naprawdę słuchasz i jesteś obecny.
• Bądź delikatny, ale wytrwały. Może się zdarzyć, że dziecko początkowo odrzuci Twoją pomoc, zbywa rozmowę albo powie, że „nic mu nie jest”. Nie obrażaj się i nie rezygnuj – depresja często odbiera siłę do mówienia o tym, co boli.
• Daj przestrzeń na emocje. Nastolatek może czuć złość, smutek, lęk – i ma do tego prawo. Nie oceniaj, nie porównuj, nie mów „inni mają gorzej”. To moment, w którym Twoje zrozumienie i akceptacja są najważniejsze.
• Zarezerwuj codziennie czas tylko dla niego. Choćby 10–15 minut bez telefonu, komputera, obowiązków. Sam fakt, że jesteś, słuchasz i dajesz pełną uwagę, może mieć ogromne znaczenie.
• Jeśli nie chce rozmawiać z Tobą – poszukaj wsparcia z zewnątrz. Czasem łatwiej otworzyć się komuś spoza rodziny. Może to być psycholog szkolny, zaufany nauczyciel, trener, instruktor. Wsparcie nie musi przyjść od razu – ale ważne, by drzwi do rozmowy były otwarte.

Pamiętaj: to żaden wstyd prosić o pomoc, ani dla Ciebie, ani dla Twojego dziecka.

To dowód miłości i odpowiedzialności.

3. Poszukaj profesjonalnej pomocy

Depresja to poważne zaburzenie psychiczne – nie minie „sama” i nie da się jej wyleczyć dobrym słowem czy rodzinnym obiadem.

Dlatego tak ważne jest, by nie próbować działać w pojedynkę.

Potrzebna jest pomoc specjalistów.

Usiądźcie razem i ustalcie plan działania – kiedy i do kogo zwrócicie się po pomoc.

To może być trudna rozmowa, ale pokazuje nastolatkowi, że nie jest sam i że razem możecie zrobić coś ważnego.

Gdzie można szukać wsparcia?

• u psychologa szkolnego – to często pierwszy, łatwo dostępny krok
• u lekarza rodzinnego, który może wystawić skierowanie i pokierować dalej
• w poradni psychologiczno-pedagogicznej
• przez telefon zaufania – np. dla rodziców i nauczycieli (tel. 800 100 100)
• w grupie wsparcia dla młodzieży
• u psychiatry dziecięcego lub młodzieżowego
• na konsultacji z psychoterapeutą – indywidualnej lub grupowej
• w poważniejszych przypadkach: poprzez hospitalizację

Pamiętaj: wybierając specjalistę, zawsze uwzględnij zdanie nastolatka.

To jego zdrowie i jego proces leczenia.

Jeśli chcesz, by był zaangażowany, nie podejmuj decyzji za niego – rozmawiajcie i decydujcie razem.

Podczas pierwszych spotkań ze specjalistą, zapytaj:

• jak może wyglądać leczenie,
• czy potrzebna będzie psychoterapia, leki, a może jedno i drugie,
• w jaki sposób Ty – jako rodzic – możesz wspierać dziecko na co dzień.

Psychoterapia może być bardzo skuteczna, ale pamiętaj – nie każdy terapeuta pasuje każdemu.

Jeśli nastolatek czuje się niekomfortowo albo nie ma zaufania do danego specjalisty, to w porządku – warto poszukać innej osoby.

Najważniejsze to nie rezygnować z szukania pomocy.

W niektórych przypadkach potrzebne mogą być leki przeciwdepresyjne – przepisuje je psychiatra.

To nie oznacza porażki ani „silnej choroby”.

Dobrze dobrane leki, połączone z psychoterapią, mogą znacząco poprawić stan nastolatka.

Warto jednak pamiętać, że leki mogą wywoływać skutki uboczne – obserwuj uważnie dziecko, dbaj o regularność przyjmowania dawek i rozmawiaj z lekarzem, jeśli cokolwiek Cię zaniepokoi.

Ile trwa leczenie depresji u nastolatków?

Nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi – czas leczenia zależy od wielu czynników: nasilenia objawów, przyczyn depresji, gotowości do współpracy, a także relacji z terapeutą i ewentualnej skuteczności leków.

U niektórych nastolatków poprawa pojawia się po kilku tygodniach psychoterapii, u innych proces może trwać kilka miesięcy, a nawet dłużej.

Najważniejsze to pamiętać, że depresja to nie „słabość”, tylko stan wymagający leczenia, a każde dziecko zdrowieje we własnym tempie.

Regularne spotkania z terapeutą, wsparcie ze strony rodziny i – jeśli trzeba – odpowiednie leczenie farmakologiczne, zwiększają szansę na powrót do zdrowia.

Nawet jeśli postępy są powolne, każdy krok do przodu ma znaczenie.

Jak pomóc osobie z depresją?

 

4. Zachęcaj do kontaktów społecznych

Nastolatki z depresją mają tendencję do wycofywania się z grup znajomych i zajęć, które lubiły.

Ale izolacja tylko pogłębia depresję, więc zrób wszystko, co możesz, aby pomóc nastolatkowi utrzymać kontakty z rówieśnikami.

Zachęć, aby wychodził z przyjaciółmi lub zaprosił ich do siebie. 

Bierz udział w zajęciach angażujących inne rodziny i daj swojemu dziecku możliwość spotkania się i nawiązania kontaktu z innymi.

Możesz także zaproponować wolontariat.

Robienie rzeczy dla innych jest silnym środkiem wzmacniającym poczucie własnej wartości.

Zaproponuj zajęcia dodatkowe, takie jak sport, zajęcia plastyczne, taneczne lub muzyczne, które wykorzystają zainteresowania i talenty Twojego nastolatka.

5. Postaw na zdrowie fizyczne

Zdrowie fizyczne i psychiczne są ze sobą nierozerwalnie związane.

Depresję pogarsza brak aktywności fizycznej, nieodpowiedni sen i złe odżywianie.

Niestety nastolatki są znane ze swoich niezdrowych nawyków: spania do późna, jedzenia niezdrowego jedzenia i spędzania wielu godzin przy komputerze.

Ćwiczenia są absolutnie niezbędne dla zdrowia psychicznego, więc zadbaj o aktywność nastolatka – cokolwiek to będzie.

Aktywność to nie tylko ćwiczenia, sprawdzi się też spacer z psem, taniec, jazda na rowerze, czy na deskorolce.

Zapewnij pożywne, zbilansowane posiłki.

Upewnij się, że Twój nastolatek otrzymuje składniki odżywcze, których potrzebuje, takie jak zdrowe tłuszcze, białko i świeże produkty. 

Spożywanie dużej ilości słodkich, bogatych w skrobię pokarmów daje szybki wzrost samopoczucia, ale na krótko.

Długofalowo będzie miało tylko negatywny wpływ na nastrój i energię.

6. Dbaj o siebie (i resztę rodziny)

Jako rodzic możesz zauważyć, że skupiasz całą swoją uwagę na nastolatku w depresji i zaniedbujesz własne potrzeby oraz potrzeby innych członków rodziny.

Jednak niezwykle ważne jest, abyś nadal dbał o siebie w tym trudnym czasie.

Przede wszystkim oznacza to sięgnięcie po bardzo potrzebne wsparcie.

Skorzystaj z pomocy rodziny i przyjaciół.

Pomoże Ci to zachować pozytywne nastawienie i spokój, aby pomóc swojemu nastolatkowi.

Nie tuszuj swoich emocji.

To w porządku, gdy czujesz się przytłoczony, sfrustrowany, bezradny lub zły.

Skontaktuj się z przyjaciółmi, dołącz do grupy wsparcia lub odwiedź terapeutę we własnym zakresie.

Pamiętaj o rodzeństwie.

Nie chodź na palcach wokół problemu depresji nastolatka, próbując „chronić” pozostałe dzieci.

Dzieci wiedzą, kiedy coś jest nie tak.

Pozostawione w niewiedzy, uruchamiają wyobraźnię, która często prowadzi do znacznie gorszych wniosków.

Otwarcie mów o tym, co się dzieje i zachęcaj rodzeństwo do zadawania pytań i dzielenia się swoimi uczuciami.

Depresja u jednego dziecka może wywoływać stres lub niepokój u innych członków rodziny, więc upewnij się, że „zdrowe” dzieci nie są ignorowane.

Rodzeństwo może potrzebować szczególnej, indywidualnej opieki lub własnej profesjonalnej pomocy, aby poradzić sobie ze swoimi odczuciami dotyczącymi sytuacji.

Unikaj obwiniania.

Obwinianie siebie lub innych członków rodziny za depresję nastolatka może być łatwe, ale tylko pogłębia już i tak stresującą sytuację.

Ponadto depresja jest zwykle spowodowana wieloma czynnikami, więc jest mało prawdopodobne – poza przypadkami znęcania się lub zaniedbania – że jakakolwiek bliska osoba jest za nią całkowicie odpowiedzialna.

Jak możesz sobie pomóc

 

Podsumowanie

Depresja u nastolatków wykracza poza sam obniżony nastrój.

To poważny problem zdrowotny, który wpływa na każdy aspekt życia nastolatka.

Na szczęście z depresji można wyjść, a rodzice mogą w tym bardzo pomóc.

Rodzicielskie wsparcie to dla nastolatka kluczowy składnik w przezwyciężaniu depresji i powrocie do normalnego życia.

Źródła

• Główny Urząd Statystyczny (2017), Zamachy samobójcze w 2016 roku, notatka informacyjna.
• Jośko-Ochojska, J., & Lizończyk, I. (2014). Występowanie depresji u młodzieży z nadwagą i otyłością. Hygeia Public Health, 49(4), 690-695.
• Link-Dratkowska, E. (2011). Depresja dzieci i młodzieży—podejście poznawczo-behawioralne. Teoria i terapia. Psychiatria, 8(3), 84-90.
• Dymowska, A., & Nowicka-Sauer, K. (2015). Depresja wśród młodzieży—problem wciąż aktualny. In Forum medycyny rodzinnej (Vol. 9, No. 2, pp. 124-126).
• Sendela, J., Zduńczyk, B., Trippenbach-Dulska, H., & Szypowska, A. (2015). Występowanie objawów depresji u dzieci w wieku szkolnym z cukrzycą typu 1–badanie kwestionariuszowe. Psychiatr. Pol, 49(5), 1005-1016.
• Radziwiłłowicz, W. (2010). Depresja u dzieci i młodzieży. Oficyna Wydawnicza Impuls.
• Mullarkey, M., Marchetti, I., & Beevers, C. (2019). Using Network Analysis to Identify Central Symptoms of Adolescent Depression. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 48, 656 – 668. https://doi.org/10.1080/15374416.2018.1437735.