Dystymia, czyli przewlekła depresja: objawy i leczenie

Dystymia to przewlekłe zaburzenie, w którym obniżony nastrój utrzymuje się przez wiele lat (aby ją zdiagnozować objawy muszą trwać co najmniej 2 lata w przypadku osób  dorosłych) i prowadzi do stopniowego pogorszenia codziennego funkcjonowania.

W przeciwieństwie do epizodu depresji objawy dystymii są zwykle mniej nasilone, ale znacznie dłużej się utrzymują, dlatego choroba często pozostaje nierozpoznana przez długi czas.

Im dłużej dystymia pozostaje nieleczona, tym bardziej pogarsza jakość życia, prowadzi do trudności w relacjach, pracy oraz do wystąpienia epizodu pogłębionej depresji.

Kluczowe wnioski

• Dystymia charakteryzuje się łagodniejszymi, ale bardziej przewlekłymi objawami niż depresja, dlatego często pozostaje nierozpoznana i trwa latami. 
• Depresja i dystymia mają podobne objawy, ale różnią się ich nasileniem oraz czasem trwania – depresja przebiega epizodycznie, a dystymia przewlekle. 
• Rozwój dystymii jest związany z wieloma czynnikami, m.in. predyspozycjami genetycznymi, wysokim poziomem neurotyzmu oraz trudnymi doświadczeniami życiowymi. 
• Objawy dystymii obejmują przewlekłe obniżenie nastroju oraz m.in. zmęczenie, problemy ze snem, niską samoocenę, trudności z koncentracją i poczucie beznadziei. 
• Diagnoza dystymii opiera się na szczegółowym wywiadzie psychologicznym lub psychiatrycznym.
• Leczenie dystymii obejmuje przede wszystkim psychoterapię, a w przypadku nasilonych objawów także farmakoterapię oraz zmianę stylu życia.  

Dystymia – co to za choroba?

Uporczywe zaburzenie depresyjne, znane także jako dystymia, to zaburzenie nastroju charakteryzujące się z reguły łagodniejszą, ale bardziej przewlekłą postacią depresji – jej diagnozę stawia się, jeśli zaburzenie trwa co najmniej 2 lata (lub co najmniej rok w przypadku dzieci i młodzieży).

Chociaż objawy dystymii są mniej intensywne niż w przypadku dużego epizodu depresyjnego, towarzyszą osobie przez większość część dnia, niemal codziennie przez co najmniej dwa lata. 

Dystymia oraz depresja wspólnie dotyczą aż 8% populacji.

Jakie są różnice i podobieństwa między depresją i dystymią?

Jakie są podobieństwa między depresją a dystymią?

Dystymia i depresja należą do zaburzeń depresyjnych i mają wiele wspólnych objawów, np. obydwa schorzenia mogą znacząco utrudniać funkcjonowanie w życiu prywatnym i zawodowym oraz wymagają profesjonalnej diagnozy.

Sam charakter objawów dystymii i depresji nie zawsze pozwala odróżnić te zaburzenia – kluczowe znaczenie ma ich nasilenie, czas trwania i przebieg.

Do najważniejszych podobieństw należą:

• przewlekłe obniżenie nastroju lub utrata odczuwania przyjemności
• zmniejszona energia i szybkie męczenie się
• problemy z koncentracją i podejmowaniem decyzji
• niska samoocena oraz poczucie bezwartościowości
• pesymistyczne myślenie o przyszłości
• zaburzenia snu i apetytu
• pogorszenie funkcjonowania w pracy, szkole i relacjach
• możliwość występowania myśli samobójczych, szczególnie przy nasilonych objawach.

Jakie są różnice między depresją a dystymią?

Najważniejszą różnicą między depresją a dystymią jest przebieg choroby.

Epizod dużej depresji rozwija się zwykle szybciej i powoduje wyraźniejsze objawy, natomiast dystymia utrzymuje się przez kilka lat, a jej objawy są zazwyczaj mniej nasilone, natomiast mają charakter przewlekły.

Z tego powodu osoby z dystymią często przez wiele lat uznają swój stan za „taki charakter”.

Najważniejsze różnice obejmują:

• Nasilenie objawów: depresja zwykle powoduje większe ograniczenie codziennego funkcjonowania, podczas gdy w dystymii objawy są łagodniejsze, ale długotrwałe.
• Przebieg: depresja ma najczęściej charakter epizodyczny, a dystymia przebiega przewlekle z okresowymi wahaniami nasilenia objawów.
• Rozpoznanie: depresję diagnozuje się, gdy objawy trwają co najmniej 2 tygodnie, a dystymia musi utrzymywać się przez ok. 2 lata u osób dorosłych.

 Czy dystymia to „taka lżejsza depresja”?

Dystymia bywa potocznie nazywana „łagodniejszą” formą depresji, ale to uproszczenie bywa mylące.

Faktycznie – objawy dystymii zwykle nie są tak silne jak w epizodzie dużej depresji.

Rzadziej występują nagłe załamania, poczucie całkowitego braku sensu życia czy całkowita niezdolność do codziennego funkcjonowania.

Ale dystymia trwa znacznie dłużej.

Żeby postawić diagnozę, objawy muszą utrzymywać się co najmniej dwa lata – często bez wyraźnych przerw.

To przewlekły stan psychiczny, który może stopniowo podkopywać motywację, radość życia, relacje i poczucie własnej wartości.

W praktyce osoby z dystymią:

• często funkcjonują „na autopilocie”
• mówią o poczuciu szarości życia i ciągłego zmęczenia
• potrafią pracować i dbać o rodzinę, ale czują, że „żyją obok życia”.

Dystymia nie musi wyłączać z codziennego funkcjonowania – i właśnie dlatego tak łatwo ją przeoczyć lub zbagatelizować.

Ale nieleczona może prowadzić do pogłębienia objawów, a nawet do rozwoju pełnoobjawowej depresji.

Jakie mogą być przyczyny rozwinięcia się dystymii?

Dystymia zwykle pojawia się dość wcześnie (tj. w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości) i z definicji ma przebieg przewlekły.

Podobnie jak w przypadku innych form depresji, dokładna przyczyna dystymii nie jest znana, ale uważa się, że pewną rolę odgrywa szereg czynników, w tym:

• temperament: osoby z uporczywym zaburzeniem depresyjnym mają zwykle wyższy poziom negatywnych emocji (wyższy poziom neurotyzmu). Dystymia często współwystępuje wraz z zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami zachowania.
• czynniki środowiskowe: utrata lub separacja rodziców i inne traumatyczne przeżycia w dzieciństwie mogą mieć wpływ na występowanie dystymii,
• genetyka: posiadanie bliskich członków rodziny, u których występowała depresja, znacząco zwiększa ryzyko zachorowania.

Dystymia dotyczy ok. 4% populacji i dotyka znacznie częściej kobiet niż mężczyzn.

Po czym poznać dystymię? Objawy dystymii (kryteria diagnostyczne)

Głównym objawem dystymii jest smutny lub przygnębiony nastrój, który występuje niemal codziennie – u dzieci ten nastrój może objawiać się drażliwością.

Oprócz przygnębionego nastroju występują także co najmniej dwa z następujących objawów:

• zmiany apetytu (słaby apetyt lub przejadanie się)
• trudności ze snem (bezsenność lub nadmierna senność)
• brak energii, ciągłe zmęczenie
• zaniżona samoocena
• problemy z koncentracją lub trudności w podejmowaniu decyzji
• objawy powodują istotne trudności w życiu zawodowym, społecznym lub rodzinnym
• poczucie beznadziei.

W tym dwuletnim okresie objawy dystymii mogą czasem ustępować, ale nie na dłużej niż na około dwa miesiące.

Jak wygląda diagnoza dystymii?

Rozpoznanie dystymii opiera się na szczegółowym wywiadzie psychiatrycznym lub psychologicznym oraz ocenie, czy pacjent spełnia kryteria diagnostyczne przewlekłego zaburzenia depresyjnego (McAllister-Williams i in. 2020).

Podczas konsultacji specjalista ocenia przede wszystkim:

• jak długo utrzymują się objawy
• czy występują okresy całkowitego ustąpienia dolegliwości
• w jaki sposób obniżony nastrój wpływa na pracę, relacje i codzienne obowiązki
• czy w przeszłości występowały epizody dużej depresji
• czy objawy mogą wynikać z innych zaburzeń psychicznych lub chorób somatycznych.

„Pacjenci z dystymią zgłaszają się po pomoc dopiero wtedy, gdy przewlekłe obniżenie nastroju zaczyna wyraźnie ograniczać ich życie zawodowe lub rodzinne. Przez długi czas ignorują swój stan, gdyż wciąż mogą wykonywać codzienne powinności.”

~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk   

Czy dystymia jest uleczalna?

Tak, a samo leczenie dystymii jest podobne do leczenia innych form depresji.

Leczenie dystymii polega na psychoterapii lub jej połączeniu z farmakoterapią (Machmutow i in. 2019).

Wybór metody zależy od nasilenia dolegliwości, wcześniejszego przebiegu choroby, współwystępujących zaburzeń oraz preferencji pacjenta.

Psychoterapia w dystymii jest podstawą leczenia, natomiast leki przeciwdepresyjne stosuje się przede wszystkim wtedy, gdy objawy znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie lub sama psychoterapia nie przynosi wystarczającej poprawy.

Najczęściej stosowane metody leczenia dystymii obejmują:

• psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT) – pomaga rozpoznawać i modyfikować utrwalone negatywne schematy myślenia oraz zachowania podtrzymujące przewlekłe obniżenie nastroju;
• terapię interpersonalną (IPT) – koncentruje się na trudnościach w relacjach i zmianach życiowych wpływających na samopoczucie;
• farmakoterapię – najczęściej z wykorzystaniem leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI lub SNRI, jeśli istnieją wskazania kliniczne;
• leczenie skojarzone, czyli połączenie psychoterapii i farmakoterapii, gdy objawy są bardziej nasilone lub utrzymują się mimo dotychczasowego leczenia.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków przeciwdepresyjnych po poprawie samopoczucia.

Decyzję o zakończeniu farmakoterapii podejmuje lekarz psychiatra, ponieważ zbyt szybkie przerwanie leczenia zwiększa ryzyko nawrotu objawów.

Jak radzić sobie z dystymią?

Oto kilka rzeczy, które możesz zrobić, aby uzupełnić leczenie dystymii i pomóc sobie odzyskać dobre samopoczucie:

• unikaj alkoholu i innych substancji psychoaktywnych: chociaż alkohol z pozoru pomaga nam się rozluźnić, w rzeczywistości jest depresantem, czyli ma działanie przede wszystkim hamujące i tłumiące, co może pogłębić depresyjne objawy,
• zadbaj o filary zdrowego życia: regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta i sen mają ogromny wpływ na zdrowie psychiczne. Regularna aktywność fizyczna, nawet w formie krótkich spacerów, może korzystnie wpływać na poziom energii i nastrój.
• wzmacniaj więzi społeczne: wsparcie społeczne jest jednym z najważniejszych czynników leczących w przypadku dystymii. Dlatego tak ważne jest budowanie i utrzymywanie zdrowych relacji społecznych. Działania w grupie, wsparcie od bliskich, czy uczestnictwo w zajęciach grupowych mogą znacząco poprawić samopoczucie.
• regularne stosowanie technik relaksacyjnych: ćwiczenia relaksacyjne, takie jak medytacja, głębokie oddychanie czy joga, mogą pomóc w obniżeniu poziomu stresu i poprawieniu samopoczucia. Regularne praktyki relaksacyjne mogą być cennym narzędziem w codziennym radzeniu sobie z dystymią.

Pamiętaj, że każdy proces leczenia jest indywidualny, a droga do zdrowia psychicznego może wymagać czasu. 

Kluczowym elementem jest cierpliwość i zdolność do szukania pomocy, gdy to konieczne. 

Osoby cierpiące na dystymię nie są same – wsparcie (zarówno od bliskich osób, jak i od profesjonalistów) jest kluczowe w pokonywaniu tego zaburzenia i odzyskaniu dobrego samopoczucia.

Kiedy warto skorzystać z pomocy?

Umów konsultację, jeżeli:

• przewlekły smutek, przygnębienie lub drażliwość utrzymują się od wielu miesięcy i nie ustępują mimo odpoczynku lub wprowadzonych zmian w stylu życia;
• coraz trudniej jest Ci wykonywać obowiązki zawodowe, szkolne lub rodzinne;
• stale towarzyszy Ci brak energii, niska samoocena lub poczucie beznadziejności;
• wycofujesz się z relacji społecznych i przestajesz odczuwać satysfakcję z aktywności, które wcześniej sprawiały Ci przyjemność;
• objawy nasilają się lub pojawiają się dodatkowe symptomy charakterystyczne dla dużej depresji, takie jak wyraźna utrata zainteresowań pasjami, znaczne zaburzenia snu czy apetytu.

W większości przypadków pierwszym wyborem powinna być konsultacja z psychoterapeutą.

Podsumowanie

Mimo że dystymia może być przewlekła, z odpowiednim leczeniem można osiągnąć znaczącą poprawę. 

Kluczowym krokiem jest zrozumienie i uznanie problemu, co otwiera drogę do skutecznej interwencji.

Współczesne społeczeństwo coraz bardziej zdaje sobie sprawę z istnienia różnych form zaburzeń psychicznych, w tym dystymii. 

Edukacja na temat zdrowia psychicznego oraz rozmowy na ten temat są kluczowe w rozwijaniu świadomości społecznej i walki ze stygmatyzacją związaną z depresją.

W zderzeniu z dystymią istotne jest zrozumienie, że pomoc jest dostępna, a każdy krok w kierunku zdrowia psychicznego jest krokiem w kierunku lepszego jutra.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy dystymia może nawracać po zakończeniu leczenia?

Tak, po zakończeniu leczenia możliwe są nawroty objawów, zwłaszcza jeśli terapia zostanie przerwana zbyt wcześnie lub pojawią się silne czynniki stresowe.

Czy osoba z dystymią może normalnie pracować?

Tak, wiele osób z dystymią przez lata pozostaje aktywnych zawodowo, jednak przewlekłe zmęczenie, problemy z koncentracją i obniżona motywacja stopniowo pogarszają efektywność pracy i zwiększają ryzyko wypalenia.

Czy dystymia zwiększa ryzyko rozwinięcia innych zaburzeń psychicznych?

Tak, dystymia na ogół współwystępuje z zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami związanymi z używaniem substancji oraz epizodami dużej depresji, co może utrudniać leczenie i pogarszać rokowanie.

Czy z dystymią można funkcjonować przez wiele lat bez diagnozy?

Tak, ze względu na przewlekły i zwykle łagodniejszy przebieg wiele osób uznaje objawy za cechę charakteru lub „normalny” sposób funkcjonowania, dlatego rozpoznanie często następuje dopiero po kilku latach.

Czy dystymia zwiększa ryzyko pojawiania się myśli samobójczych?

Tak, mimo że objawy są zwykle mniej nasilone niż w dużej depresji, przewlekły charakter choroby wiąże się ze zwiększonym ryzykiem myśli i zachowań samobójczych, dlatego ich pojawienie się wymaga pilnej konsultacji psychiatrycznej.

Źródła

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
• Nitka-Siemińska, A., Siemiński, M., Wichowicz, H., & Nyka, W. M. (2005). Dystymia. Psychiatria, 2(1), 40-43.
• Michalska-Leśniewicz, M., & Gruszczyński, W. (2010). Czynniki psychologiczne w depresji. Psychiatria, 7(3), 95-103.
• Machmutow K, Meister R, Jansen A, Kriston L, Watzke B, Härter MC, Liebherz S. Comparative effectiveness of continuation and maintenance treatments for persistent depressive disorder in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2019 May 20;5(5):CD012855.
• McAllister-Williams RH, Arango C, Blier P, Demyttenaere K, Falkai P, Gorwood P, Hopwood M, Javed A, Kasper S, Malhi GS, Soares JC, Vieta E, Young AH, Papadopoulos A, Rush AJ. The identification, assessment and management of difficult-to-treat depression: An international consensus statement. J Affect Disord. 2020 Apr 15;267:264-282.
• Ng, E., Wong, C., & Shorey, S. (2021). Global prevalence of depression and elevated depressive symptoms among adolescents: A systematic review and meta-analysis.. The British journal of clinical psychology. https://doi.org/10.1111/bjc.12333. 
• Freitas, R., & Valadas, M. (2021). Dysthymia through time: A review. European Psychiatry, 64, S329 – S329. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2021.883. 
• Mathias, L., Quagliato, L., Cheniaux, E., Carta, M., & Nardi, A. (2024). Challenges in the treatment of dysthymia: a narrative review. Expert Review of Neurotherapeutics, 24, 633 – 642. https://doi.org/10.1080/14737175.2024.2360671. 
• Carta, M., Nardi, A., Preti, A., Primavera, D., Quagliato, L., & Fornaro, M. (2023). An update on the pharmacotherapeutic strategies for the treatment of dysthymic disorder: a systematic review. Expert Opinion on Pharmacotherapy, 24, 2035 – 2040. https://doi.org/10.1080/14656566.2023.2265809. 

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Psycholog, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk.   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Specjalizuje się w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), zaburzeniach lękowych, depresji i innych problemach zdrowia psychicznego. Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej