Współuzależnienie – czym jest i jak je leczyć?

Współuzależnienie to utrwalony sposób funkcjonowania, który rozwija się u osób żyjących z bliskim zmagającym się z uzależnieniem i prowadzi do podporządkowania własnych potrzeb ratowaniu, kontrolowaniu lub chronieniu drugiej osoby.

Współuzależnienie jest reakcją na długotrwały stres, która z czasem zaczyna szkodzić zdrowiu psychicznemu, relacjom i codziennemu funkcjonowaniu.

Współuzależnienie najczęściej dotyczy partnerów osób uzależnionych od alkoholu, ale może występować również w rodzinach, w których problemem są narkotyki, hazard, leki czy uzależnienia behawioralne.

Kluczowe wnioski

• Współuzależnienie to utrwalony sposób funkcjonowania, w którym osoba podporządkowuje własne potrzeby ratowaniu, kontrolowaniu lub chronieniu osoby uzależnionej, tracąc własne granice i poczucie sprawczości.
• Współuzależnienie może dotyczyć różnych relacji – nie tylko partnerów, ale również rodziców, dzieci, rodzeństwa, przyjaciół czy współpracowników – wszędzie tam, gdzie pojawia się nadmierna odpowiedzialność za drugą osobę.
• Osoba współuzależniona doświadcza przewlekłego stresu, poczucia winy, lęku, bezradności i konfliktu między potrzebą pomocy a świadomością braku kontroli nad uzależnieniem drugiej osoby. 
• Współuzależnienie nie jest formalnym zaburzeniem w klasyfikacjach DSM-5 i ICD-11, ale istnieją kryteria i narzędzia diagnostyczne pomagające rozpoznać charakterystyczne wzorce funkcjonowania. 
• Diagnoza współuzależnienia opiera się na analizie historii relacji, sposobu reagowania na zachowania osoby uzależnionej oraz ocenie współwystępujących trudności psychicznych. 
• Objawy współuzależnienia obejmują między innymi skupienie życia na osobie uzależnionej, potrzebę jej ratowania, trudność ze zmianą własnych reakcji oraz przekonanie, że można kontrolować cudze zachowania. 
• Współuzależnienie może prowadzić do depresji, zaburzeń lękowych, utraty własnej tożsamości, problemów w relacjach oraz utrwalania zachowań chroniących osobę uzależnioną przed konsekwencjami jej działań. 
• Dzieci wychowujące się w rodzinach z problemem uzależnienia mogą rozwijać wzorce współuzależnienia, takie jak nadmierna odpowiedzialność, niska samoocena i trudność w budowaniu zdrowych relacji. 
• Pomoc w przypadku współuzależnienia obejmuje terapię indywidualną, grupy wsparcia oraz terapię rodzinną lub par, które pomagają zmienić destrukcyjne schematy. 

Czym jest uzależnienie?

Uzależnienie to zaburzenie, które obejmuje zarówno sferę myśli (poznawczą), zachowań (behawioralną), jak i fizjologię organizmu. 

Osoba uzależniona mimo świadomości szkód, jakie wyrządza sobie i innym, nadal sięga po daną substancję lub angażuje się w określone zachowanie.

Przykładowo ktoś, kto mimo narastających problemów finansowych, zdrowotnych czy rodzinnych, wciąż kupuje i spożywa alkohol, bo nie potrafi się powstrzymać.

W uzależnieniu często pojawia się też głód – silna, trudna do opanowania potrzeba sięgnięcia po substancję lub wykonania określonej czynności.

Co ważne, mechanizmy uzależnienia są bardzo podobne bez względu na to, czy chodzi o alkohol, papierosy, leki, narkotyki – czy o pewne zachowania.

Wzrasta świadomość społeczna dotycząca uzależnień behawioralnych – czyli takich, które dotyczą pewnych działań, a nie przyjmowania substancji do organizmu.

Wśród uzależnień behawioralnych znajdują się między innymi:

• uzależnienie od hazardu
• seksoholizm
• uzależnienie od internetu
• kompulsywne kupowanie
• pracoholizm
• uzależnienie od ćwiczeń fizycznych.

Każde uzależnienie – czy od substancji, czy od zachowania – niesie ryzyko wciągnięcia w nie także najbliższych.

Dlatego obiektem współuzależnienia może stać się zarówno alkoholik, jak i hazardzista czy osoba uzależniona od pracy.

Świadomość, czym jest uzależnienie, pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego osoby współuzależnione tak często próbują ratować swoich bliskich, jednocześnie zapominając o własnych potrzebach i granicach.

Czym jest współuzależnienie?

Współuzależnienie to trudny, często bolesny stan emocjonalny, w którym osoba blisko związana z osobą uzależnioną (np. od alkoholu, narkotyków czy hazardu) zaczyna w niezdrowy sposób podporządkowywać swoje życie tej relacji.

Chociaż pojęcie współuzależnienia zostało po raz pierwszy opisane w kontekście rodzin osób uzależnionych od alkoholu, dziś wiemy, że może dotyczyć każdego rodzaju nałogu i wielu różnych relacji.

Współuzależnienie polega na tym, że jedna osoba (współuzależniona) nadmiernie koncentruje się na potrzebach, problemach i emocjach partnera, często zaniedbując przy tym siebie.

Z kolei partner uzależniony lub zmagający się z innymi problemami emocjonalnymi zaczyna nieświadomie wykorzystywać tę gotowość do opieki i ratowania.

Nie chodzi tu o naturalną bliskość czy wzajemne wsparcie, które są zdrową częścią każdej relacji.

Współuzależnienie wykracza poza to – prowadzi do zatracenia własnych granic, tłumienia własnych potrzeb i poczucia odpowiedzialności za drugą osobę w sposób, który odbiera siłę i sprawczość.

Współuzależnienie nie ogranicza się tylko do relacji partnerskich -może pojawiać się między rodzicami a dziećmi, rodzeństwem, przyjaciółmi, a nawet współpracownikami czy współlokatorami.

W każdej z tych relacji mechanizm jest podobny: chęć ratowania i kontrolowania drugiej osoby kosztem siebie samego.

Czy osoba współuzależniona pije alkohol?

Nie, osoba współuzależniona nie musi pić alkoholu ani używać innych substancji, aby być współuzależnioną.

Zjawisko współuzależnienia dotyczy głównie emocjonalnego uzależnienia od osoby, która zmaga się z uzależnieniem. 

Osoba współuzależniona może, ale nie musi, również mieć problemy z alkoholem czy innymi substancjami.

Współuzależnienie jest bardziej związane z mechanizmami obronnymi, które uniemożliwiają osobie zdrowe funkcjonowanie w relacji z uzależnionym partnerem.

Co przeżywa osoba współuzależniona?

Osoba współuzależniona przeżywa szereg trudnych emocji i wewnętrznych konfliktów związanych z jej relacją z partnerem uzależnionym.

Z powodu silnego uzależnienia emocjonalnego, codzienne życie osoby współuzależnionej staje się pełne napięcia, niepokoju i poświęceń.

Oto, co przeżywa osoba współuzależniona:

1. Przewlekły stres, lęk i napięcie emocjonalne związane z próbą „naprawienia” partnera. Osoba współuzależniona stara się za wszelką cenę pomóc swojemu uzależnionemu partnerowi, wierząc, że to ona ma moc zmiany jego zachowań. Codziennie zmaga się z lękiem, że partner nie będzie w stanie pokonać swojego uzależnienia. Często czuje się odpowiedzialna za to, co dzieje się w życiu partnera, co prowadzi do chronicznego napięcia. Stresuje się każdą sytuacją, która mogłaby pogłębić uzależnienie i dąży do rozwiązania problemu, który w rzeczywistości wykracza poza jej możliwości. Te próby „naprawiania” partnera powodują, że osoba współuzależniona zaniedbuje swoje potrzeby i emocje.
2. Poczucie winy, które prowadzi do poświęcania swoich potrzeb i emocji na rzecz uzależnionego. Poczucie winy pcha ich do poświęcania własnych potrzeb, emocji i granic, by zadowolić partnera. Nierzadko zapominają o sobie, nie dbają o swoje zdrowie fizyczne i psychiczne, a ich życie kręci się wokół uzależnionego partnera. To chroniczne poczucie winy sprawia, że nie potrafią powiedzieć „nie”, nawet kiedy to konieczne, co prowadzi do dalszego wypalenia emocjonalnego i wyczerpania.
3. Wewnętrzny konflikt – z jednej strony pragnie pomóc partnerowi, ale z drugiej czuje się bezradna w obliczu jego uzależnienia. Z jednej strony pragną pomóc swojemu partnerowi, wierząc, że mogą go „uratować”, z drugiej strony czują się bezradni, ponieważ uzależnienie partnera jest ponad ich siły. Pojawia się frustracja i poczucie bycia w pułapce – chcą pomóc, ale nie wiedzą, jak, co prowadzi do poczucia bezradności.
4. Lęk przed porzuceniem i samotnością, co utrzymuje związek mimo jego destrukcyjnego charakteru. Osoba współuzależniona boi się, że jeśli odejdzie od partnera, zostanie sama, co wywołuje lęk przed samotnością i porzuceniem. Z powodu tego strachu, osoba współuzależniona często utrzymuje destrukcyjną relację, mimo że ta relacja jej szkodzi. Czuje się odpowiedzialna za partnera i obawia się, że jego uzależnienie pogłębi się, jeśli zdecyduje się odejść. Dążenie do utrzymania związku, mimo że jest on szkodliwy, może prowadzić do obniżenia poczucia własnej wartości, pogłębienia depresji oraz zwiększenia lęków.
5. Poczucie osamotnienia i utraty kontroli nad własnym życiem. Mimo że osoba współuzależniona jest w relacji, często czuje się w niej osamotniona. Zajmuje się bowiem przede wszystkim emocjami i problemami partnera, zapominając o swoich własnych uczuciach i potrzebach. Poczucie osamotnienia jest często wynikiem braku wsparcia od partnera, który jest pochłonięty swoim uzależnieniem. Dodatkowo, współuzależniona osoba ma poczucie, że nie ma kontroli nad własnym życiem, ponieważ wszystkie jej decyzje i działania są podporządkowane sytuacji uzależnienia partnera. Często nie wie, co zrobić, by odzyskać poczucie stabilności, co pogłębia jej frustrację i poczucie bezsilności.

Jakie są kryteria diagnostyczne oceny współuzależnienia?

Współuzależnienie nie doczekało się jeszcze zakwalifikowania i zdefiniowania jako zaburzenie w popularnych klasyfikacjach diagnostycznych – oznacza to, że nie znajdziemy tej kategorii ani w DSM-V, ani w ICD-11.

Psychologowie stworzyli jednak inne narzędzia diagnostyczne, które pomagają w codziennej praktyce terapeutycznej rozpoznać osoby, które zmagają się z problemem współuzależnienia – jednym z najbardziej popularnych narzędzi tego typu jest systematyka Timmena Cermaka.

Wedle niej, do rozpoznania współuzależnienia powinny być spełnione następujące kryteria diagnostyczne:

• Ogólnie osoby współuzależnione mają niskie poczucie własnej wartości.
• Osoba współuzależniona ma zaburzone wyczucie, na co naprawdę ma wpływ. Na przykład może myśleć, że jej siła woli sprawi, że partner poradzi sobie z uzależnieniem — mimo że rzeczywistość pokazuje coś innego.
• Samoocena osoby współuzależnionej jest niestabilna, ponieważ zależy ona od zaspokojenia potrzeb partnera.
• Współuzależnieni, podobnie jak osoby uzależnione, często zaprzeczają temu, co naprawdę się dzieje. Na przykład osoba uzależniona zaprzecza, że straciła kontrolę nad nałogiem, a współuzależniona — że jest bezradna wobec tej sytuacji.
• Osobie współuzależnionej trudno jest rozpoznać swoje własne potrzeby i pragnienia, bo na pierwszym miejscu stawia potrzeby osoby uzależnionej.
• Lęk w życiu osoby współuzależnionej pojawia się z dwóch stron: z jednej — bo boi się całkowicie zatracić siebie, podporządkowując się partnerowi, a z drugiej — bo boi się samotności i odrzucenia. Dlatego mimo problemów trwa w związku z osobą uzależnioną.
• Do pewnego momentu partnerzy wzajemnie się „dopełniają” w spełnianiu swoich dysfunkcyjnych potrzeb (na przykład: partner uzależniony potrzebuje czuć się wyjątkowy, natomiast partner współuzależniony potrzebuje czuć się potrzebny).

Według autora tej systematyki, osoba współuzależniona przejawia przynajmniej trzy objawy z poniższej listy:

• zaburzenia regulacji emocji (na przykład: tłumienie emocji, „wybuchy” niekontrolowanych emocji);
• stany depresyjne;
• tendencje kompulsywne (tj. działania wynikające z wewnętrznego „przymusu”, mające na celu odzyskanie poczucia kontroli sytuacji);
• stany lękowe;
• nadużywanie substancji (szczególnie często są to substancje uspokajające, na przykład tabletki nasenne);
• zaburzenia psychosomatyczne (wynikające z ciągłego napięcia i stresu bóle i inne dolegliwości cielesne);
• bycie ofiarą przemocy fizycznej lub nadużyć na tle seksualnym (obecnie lub w przeszłości);
• trwanie w relacji z partnerem uzależnionym przez okres co najmniej 2 lat, nie szukając w tym czasie pomocy na zewnątrz (na przykład u specjalisty lub rodziny).

Więcej o stanach lękowych

Jak przebiega diagnoza współuzależnienia?

Diagnoza współuzależnienia polega na analizie utrwalonych wzorców zachowania, emocji i funkcjonowania w relacjach (Hughes-Hammer i in. 1998).

Wywiad psychologiczny i analiza historii relacji

Pierwszym etapem diagnozy jest szczegółowa rozmowa ze specjalistą. Terapeuta pyta między innymi o:

• relację z osobą uzależnioną i jej przebieg
• sposób reagowania na picie, używanie substancji lub inne destrukcyjne zachowania bliskiego
• sytuacje, w których osoba przejmuje odpowiedzialność za drugiego człowieka
• własne potrzeby, granice i sposób dbania o siebie
• wcześniejsze doświadczenia rodzinne.

Celem wywiadu jest sprawdzenie, czy obecne trudności wynikają z powtarzalnego schematu funkcjonowania.

Ocena charakterystycznych objawów i mechanizmów współuzależnienia

W kolejnym etapie specjalista analizuje konkretne obszary funkcjonowania. Najczęściej sprawdza:

Ocena współwystępujących problemów psychicznych

Podczas diagnozy specjalista ocenia również, czy współuzależnieniu towarzyszą inne trudności, takie jak:

• przewlekły stres
• zaburzenia lękowe
• objawy depresyjne
• problemy ze snem
• objawy wynikające z długotrwałego życia w napięciu.

Osoba żyjąca przez lata w relacji z osobą uzależnioną potrzebuje również leczenia skutków przewlekłego obciążenia emocjonalnego.

Omówienie celów terapii i dalszego planu działania

Ostatnim etapem diagnozy jest wspólne ustalenie, nad czym pacjent chce pracować.

Najczęstsze cele terapii współuzależnienia obejmują:

• naukę stawiania granic
• zmniejszenie poczucia winy
• odbudowanie własnej wartości
• rozwijanie samodzielności emocjonalnej
• pracę nad mechanizmami zaburzeń współwystępujących
• zmianę przekonań dotyczących odpowiedzialności za innych.

„W pracy z osobami współuzależnionymi najważniejszym etapem jest zbudowanie w nich przekonania, że mają prawo zadbać o własne potrzeby i odzyskać wpływ na swoje życie. Mogą, ale nie muszą pomagać osobie uzależnionej.”

~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk

Umów wstępną, bezpłatną konsultację w Pokonaj Lęk, jeśli chcesz sprawdzić, czy Twoje trudności wynikają ze współuzależnienia, i ustalić jaki rodzaj wsparcia będzie dla Ciebie najlepszy.

Jakie objawy współuzależnienia mogą wystąpić?

W podejściu  Jerzego Mellibruda i Hanny Szczepańskiej współuzależnienie traktujemy jako jedną ze szczególnych form uzależnienia (przedmiotem uzależnienia jest partner i jego uzależnienie).

Według nich charakterystycznymi objawami współuzależnienia są:

• Skupienie na zachowaniach partnera uzależnionego – myśli i działania koncentrują się głównie na tym, co robi uzależniony partner.
• Poczucie obowiązku ratowania partnera – ciągła potrzeba, by „uratować” partnera przed jego uzależnieniem (np. próbować wyciągnąć alkoholika z nałogu).
• Sztywne i przewidywalne reakcje – zachowanie osoby współuzależnionej staje się coraz bardziej schematyczne i mniej elastyczne, reaguje na uzależnienie partnera w ten sam sposób, bez większych zmian.
• Nieudane próby zmiany reakcji – mimo starań, osoba współuzależniona nie potrafi zmienić swoich schematycznych reakcji.
• Nadzieja na kontrolowanie uzależnienia – nieustanna wiara, że można wpłynąć na uzależnienie partnera i pomóc mu je pokonać.
• Zmiany w intensywności reakcji – zmienia się siła reakcji na uzależnienie partnera w zależności od sytuacji.
• Nieprzyjemne emocje w czasie abstynencji partnera – pojawiają się silne uczucia niepokoju i lęku, gdy partner nie pije lub nie używa substancji.
• Zmniejszenie przykrych emocji po powrocie partnera do uzależnienia – negatywne emocje stają się mniej intensywne, kiedy partner znowu wraca do swojego nałogu.
• Poczucie, że relacja musi trwać – mimo momentów, kiedy pojawia się chęć odejścia, osoba współuzależniona czuje, że nie może zakończyć relacji z uzależnionym partnerem.

Jakie są skutki współuzależnienia?

Skutki współuzależnienia mogą być bardzo poważne, w tym:

• Zaburzenia emocjonalne i psychiczne, takie jak depresja, lęki, chroniczny stres.
• Poczucie pustki, braku tożsamości i niskie poczucie własnej wartości.
• Trudności w wyrażaniu swoich potrzeb i granic.
• Uzależnienie emocjonalne, które prowadzi do braku niezależności w relacjach.
• Problemy w relacjach interpersonalnych, zarówno z partnerem, jak i innymi osobami.
• Utrata zdrowia psychicznego i fizycznego z powodu chronicznego stresu i napięcia.
• Postrzeganie siebie głównie przez pryzmat tego, ile robi się dla innych.
• Własna wartość staje się zależna od tego, czy jest potrzebna i czy rozwiązuje problemy innych osób.
• Pojawia się trudność z funkcjonowaniem w sytuacjach, w których nie trzeba nikogo wspierać ani naprawiać.
• Utrata zaufania do własnych decyzji.
• Powtarzanie niezdrowych schematów w kolejnych relacjach.
• Rozwój zachowań podtrzymujących problem osoby uzależnionej, np. aby chronić ją przed konsekwencjami jej działań, przejmowanie jej obowiązków.
• Ograniczenie własnych możliwości życiowych, np. może dochodzić do rezygnacji z rozwoju zawodowego, zainteresowań lub relacji społecznych – życie jest organizowane wokół potrzeb osoby uzależnionej.
• Trudność w odczuwaniu bezpieczeństwa w spokojnych relacjach: osoba przyzwyczajona do ciągłego napięcia może odbierać stabilną relację jako obcą lub pozbawioną emocji, może mieć problem z przyjmowaniem troski i wsparcia od innych, może uważać, że bliskość zawsze wymaga poświęcenia lub cierpienia.
• Przekazywanie niezdrowych wzorców kolejnym pokoleniom – dzieci wychowujące się w rodzinie z problemem uzależnienia mogą uczyć się, że potrzeby innych są ważniejsze niż własne, mogą przejmować role dorosłych i nadmiernie odpowiadać za emocje członków rodziny, w dorosłości mogą mieć trudność z budowaniem równorzędnych relacji.

Jak współuzależnienie wpływa na  dzieci?

Współuzależnienie nie musi dotyczyć jedynie partnerów – może dotyczyć dowolnej osoby pozostającej w bliskiej relacji z uzależnioną osobą, niestety osobami współuzależnionymi bywają także dzieci.

Wieloletnie funkcjonowanie i rozwijanie się u boku osoby uzależnionej pozostawia ślad w psychice młodego człowieka i zdaniem B. Wronowicza przyczynia się do powstania charakterystycznych objawów, takich jak:

• poczucie odmienności
• niska samoocena
• zbyt poważne traktowanie samego siebie
• ignorowanie własnych potrzeb emocjonalnych
• branie odpowiedzialności za wszystko i za wszystkich
• pracoholizm
• reagowanie niepokojem, gdy sprawy wymykają się spod kontroli
• nadmierną wrażliwość lub nadmierną obojętność
• funkcjonowanie według zasady: „wszystko albo nic”
• częste uleganie impulsom
• brak zaufania i obawę przed nawiązywaniem bliskich związków
• stałe poszukiwanie aprobaty
• lęk przed odrzuceniem
• poszukiwanie napięć i kryzysów, a następnie uskarżanie się na ich skutki.

Parentyfikacja

Parentyfikacja to proces, w którym dziecko przejmuje rolę dorosłego w rodzinie, stając się odpowiedzialnym za emocjonalne lub fizyczne potrzeby swoich rodziców. 

W kontekście współuzależnienia, rodzice, zwłaszcza ci z problemem uzależnienia, nie są w stanie w pełni zaspokoić swoich potrzeb emocjonalnych czy opiekuńczych, przez co dziecko przejmuje te funkcje.

W efekcie dziecko czuje się odpowiedzialne za dobrostan rodzica, często rezygnując z własnych potrzeb na rzecz „opiekowania się” dorosłymi.

W przypadku dzieci współuzależnionych, parentyfikacja może przejawiać się w kilku formach:

1. Emocjonalna parentyfikacja – Dziecko staje się „opiekunem emocjonalnym” rodzica. Częste poczucie winy za stan rodzica, na przykład uzależnionego, sprawia, że dziecko stara się zapewnić rodzicowi komfort emocjonalny, pocieszając go, doradzając mu lub przejmując odpowiedzialność za jego nastrój. Dziecko może czuć, że musi ratować rodzica przed negatywnymi uczuciami, takimi jak smutek, złość czy poczucie winy.
2. Fizyczna parentyfikacja – Dziecko, zwłaszcza w przypadku uzależnienia od alkoholu, czy narkotyków, może przejąć obowiązki typowe dla dorosłych, takie jak gotowanie, sprzątanie, robienie zakupów czy dbanie o innych członków rodziny. Z biegiem czasu, dziecko staje się odpowiedzialne za zarządzanie domem, co nie tylko jest nadmiernym obciążeniem, ale też ogranicza jego dziecięcą swobodę i możliwość skupienia się na własnym rozwoju.
3. Przejęcie odpowiedzialności za zachowanie rodzica – Dziecko może poczuć, że to od niego zależy, czy rodzic będzie w stanie wyjść z uzależnienia. Może starać się kontrolować zachowanie rodzica, oczekując, że to jego siła woli i działania przywrócą harmonię w rodzinie. Często dziecko czuje się odpowiedzialne za problemy rodzica i nie potrafi zrozumieć, że nie ma wpływu na uzależnienie.

Parentyfikacja w dzieciństwie wpływa nie tylko na codzienne życie dziecka, ale również na jego przyszłe relacje, poczucie wartości i zdolność do tworzenia zdrowych więzi.

Kluczowym krokiem w leczeniu skutków parentyfikacji jest pomoc w odbudowie granic emocjonalnych i nauka, jak zadbać o siebie, nie ponosząc odpowiedzialności za innych w sposób, który przekracza zdrowe granice.

Czy jestem współuzależniony?

Jeżeli zastanawiasz się, czy Ty lub ktoś z Twojego bliskiego otoczenia jest współuzależniony, może być to już wystarczającym powodem do skonsultowania się ze specjalistą.

Pomocna może okazać się poniższa lista dwudziestu pytań, opublikowana przez Amerykańską Organizację Zdrowia.

Nie jest to test, który odpowie jednoznacznie, czy jesteś współuzależniony.

Może jednak skłonić do refleksji nad funkcjonowaniem własnej relacji.

Postaraj się powoli i szczerze przed samym sobą odpowiedzieć na poniższe pytania:

• Czy milczysz (hamujesz własne zdanie), aby uniknąć kłótni?
• Czy nadmiernie martwisz się opiniami innych na Twój temat?
• Czy kiedykolwiek mieszkałeś z kimś uzależnionym?
• Czy kiedykolwiek mieszkałeś z kimś, kto cię bił lub poniżał?
• Czy opinie innych osób są dla Ciebie ważniejsze niż twoje własne?
• Czy masz trudności z dostosowaniem się do zmian w pracy lub w domu?
• Czy czujesz się odrzucony, gdy Twoi bliscy spędzają czas z przyjaciółmi?
• Czy wątpisz w swoją zdolność do bycia tym, kim chcesz?
• Czy czujesz się niekomfortowo, wyjawiając swoje prawdziwe uczucia i myśli innym?
• Czy kiedykolwiek czułeś się niewystarczający?
• Czy czujesz się jak „zła osoba”, kiedy popełniasz błąd?
• Czy masz trudności z przyjmowaniem komplementów lub prezentów?
• Czy odczuwasz zawstydzenie, gdy Twoje dziecko lub partner popełnia błąd?
• Czy uważasz, że ludzie w twoim życiu nie poradziliby sobie bez twojego ciągłego wysiłku?
• Czy chciałbyś, aby ktoś mógł ci pomóc w załatwianiu spraw?
• Czy masz trudności z rozmową z osobami sprawującymi władzę, takimi jak policja lub szef?
• Czy jesteś zdezorientowany tym, kim jesteś lub dokąd zmierzasz ze swoim życiem?
• Czy masz problem z odmówieniem na czyjąś prośbę o pomoc?
• Czy masz problem z proszeniem o pomoc?
• Czy bierzesz na siebie tak wiele rzeczy naraz, że nie potrafisz dokończyć żadnej z nich?

Jeśli na większość pytań odpowiedziałeś twierdząco – poszukaj pomocy specjalisty.

Jak sobie pomóc w przypadku współuzależnienia?

Zorganizowane grupy samopomocy

Grupy wsparcia pomagają osobom współuzależnionym przerwać izolację i zobaczyć, że ich doświadczenia nie są niezrozumiałe.

Spotkania grup osób uzależnionych opierają się na wymianie doświadczeń, wzajemnym wsparciu i uczeniu się nowych sposobów reagowania.

Korzystanie z grup wzajemnego wsparcia ma wiele różnorodnych zalet:

• pozwala na poszerzenie własnej wiedzy o wspólnym dla wszystkich członków grupy problemie (mądrość zbiorowa)
• daje wsparcie emocjonalne i społeczne
• pomaga w akceptacji własnego problemu
• grupa może być samowystarczalna (opierać się jedynie na wzajemnej pomocy) co niweluje narastające dotychczas poczucie bezradności
• poznanie różnych adaptacyjnych technik radzenia sobie z problemem, wypracowanych przez innych członków grupy (korzystanie z cudzych doświadczeń)
• zaspokojenie potrzeby czucia się potrzebnym, dzięki udzielaniu wsparcia innym członkom grupy
• zmniejsza poczucie samotności
• utrzymuje motywację do zmiany dzięki regularnym spotkaniom i obserwowaniu postępów innych osób.

Badania nad programami wsparcia dla rodzin osób z problemem używania substancji wskazują, że grupowe i psychospołeczne formy pomocy mogą zmniejszać stres oraz poprawiać funkcjonowanie rodzin (Rushton i in. 2023).

Terapia rodzinna lub terapia par

Terapia rodzinna koncentruje się nie tylko na jednej osobie, ale na sposobie funkcjonowania całej rodziny, pomaga zobaczyć, jakie role, zasady i sposoby komunikacji utrwaliły się wokół uzależnienia (McGovern i in. 2021).

W terapii rodzinnej pracuje się między innymi nad:

• poprawą komunikacji między członkami rodziny
• zmianą niezdrowych ról rodzinnych
• ustaleniem odpowiedzialności poszczególnych osób
• odbudowaniem relacji po okresie kryzysu.

Nie oznacza to, że rodzina ponosi odpowiedzialność za uzależnienie jednej osoby – celem terapii jest zmiana sposobu reagowania rodziny na problem oraz ograniczenie wzorców, które utrzymują kryzys.

Wybierz terapię rodzinną lub par, jeśli:

• uzależnienie jednej osoby wpływa na całą rodzinę
• konflikty i napięcie stały się codziennością
• bliscy chcą nauczyć się wspólnie reagować na problem.

Terapia indywidualna

Psychoterapia indywidualna jest podstawową formą pomocy dla osób, które zauważają u siebie współuzależnienie i chcą pracować nad własnymi emocjami, przekonaniami oraz sposobem budowania relacji.

Podczas terapii indywidualnej współuzależniony pacjent analizuje, dlaczego przejmuje odpowiedzialność za innych, dlaczego trudno mu stawiać granice oraz jakie doświadczenia wpłynęły na jego obecny sposób funkcjonowania.

W jej trakcie osoba współuzależniona jest edukowana na temat uzależnienia i współuzależnienia, poznaje i ćwiczy nowe, bardziej funkcjonalne zachowania, a także analizuje i wyzbywa się wcześniej przyjętych schematów dezadaptacyjnych.

W terapii indywidualnej najczęściej pracuje się nad:

• rozpoznaniem schematów, które utrzymują współuzależnienie:
  • potrzeby ratowania innych,
  • lęku przed odrzuceniem,
  • przekonania, że własne potrzeby są mniej ważne;
• nauką zdrowych granic:
  • rozróżnieniem pomocy od przejmowania odpowiedzialności,
  • komunikowaniem własnych potrzeb,
  • konsekwentnym reagowaniem na przekraczanie granic;
• odbudowaniem niezależności emocjonalnej:
  • podejmowaniem decyzji zgodnych ze sobą,
  • rozwijaniem własnych zainteresowań i relacji,
  • odzyskaniem poczucia wpływu na własne życie.

Terapia  chroni też osobę współuzależnioną przed zapadnięciem na inne zaburzenia psychiczne, które mogłyby wyniknąć z długotrwałego współuzależnienia – jest to  na przykład depresja, zaburzenia lękowe lub samo uzależnienie od substancji lub zachowań.

Na czym polega psychoterapia współuzależnienia?

Psychoterapia współuzależnienia skupia się przede wszystkim na:

• Zrozumieniu i rozpoznaniu mechanizmów współuzależnienia.
• Odbudowie poczucia własnej wartości.
• Nauczeniu się stawiania granic i dbania o swoje potrzeby.
• Radzeniu sobie z lękiem, poczuciem winy i emocjami związanymi z uzależnieniem partnera.
• Pracy nad niezależnością emocjonalną i odzyskaniem kontroli nad własnym życiem.

Terapia współuzależnienia koncentruje się na zmianie sposobu funkcjonowania osoby, która przez długi czas podporządkowywała swoje życie problemowi bliskiego.

Terapia współuzależnienia nie ma jednego sztywnego schematu, ponieważ zakres pracy zależy od historii pacjenta, rodzaju relacji z osobą uzależnioną oraz aktualnych trudności, ale ma pewne stałe etapy:

Rozpoznanie problemu i zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania

Pierwszy etap terapii polega na zrozumieniu, jak współuzależnienie wpływa na myślenie, emocje i codzienne decyzje.

Terapeuta pomaga pacjentowi zauważyć schematy, które wcześniej mogły wydawać się normalnym sposobem dbania o rodzinę.

Podczas pierwszych spotkań terapeutycznych  analizowane są między innymi:

• historia relacji z osobą uzależnioną:
  • kiedy pojawił się problem,
  • jak zmieniło się funkcjonowanie rodziny,
  • jakie strategie były stosowane, aby „utrzymać sytuację pod kontrolą”;
• własne reakcje na zachowania bliskiej osoby:
  • przejmowanie odpowiedzialności,
  • unikanie konfliktów,
  • tłumaczenie lub ukrywanie problemu;
• wpływ sytuacji na życie:
  • relacje,
  • pracę,
  • zdrowie,
  • poczucie własnej wartości.

Praca nad przekonaniami i mechanizmami utrzymującymi współuzależnienie

W kolejnym etapie terapeuta pomaga zmienić przekonania, które powodują utrzymywanie się destrukcyjnego schematu.

Celem terapii jest zastąpienie tych schematów bardziej realistycznym sposobem myślenia:

• mogę kochać bliską osobę, ale nie odpowiadam za jej decyzje,
• pomoc nie oznacza przejmowania kontroli,
• moje potrzeby są równie ważne jak potrzeby innych osób.

Nauka stawiania granic i zmiana sposobu komunikacji

Jednym z najważniejszych etapów terapii współuzależnienia jest nauka budowania zdrowych granic.

Pacjent uczy się:

• rozpoznawać, jakie zachowania drugiej osoby przekraczają jego granice,
• komunikować swoje potrzeby bez poczucia winy,
• reagować konsekwentnie zamiast działać pod wpływem lęku,
• przestać przejmować konsekwencje decyzji osoby uzależnionej.

Odbudowanie własnej tożsamości i niezależności emocjonalnej

Wieloletnie współuzależnienie często powoduje, że życie osoby zaczyna obracać się wyłącznie wokół problemów bliskiego.

Praca terapeutyczna obejmuje między innymi:

• określenie własnych potrzeb i wartości,
• odbudowanie relacji społecznych,
• powrót do zainteresowań i aktywności,
• rozwijanie poczucia własnej wartości niezależnie od sytuacji drugiej osoby.

Utrwalanie zmian i przygotowanie na trudne sytuacje

Ostatni etap terapii koncentruje się na utrzymaniu nowych sposobów reagowania.

Pacjent pracuje nad tym, aby:

• nie wracać automatycznie do roli ratownika,
• rozpoznawać sytuacje zwiększające ryzyko powrotu starych schematów,
• radzić sobie z poczuciem winy po postawieniu granicy,
• podejmować decyzje zgodne ze sobą.

Czas terapii współuzależnienia zależy od nasilenia problemu, długości trwania relacji z osobą uzależnioną oraz zakresu trudności pacjenta – niektóre osoby potrzebują kilkunastu spotkań skoncentrowanych na konkretnym problemie, inne korzystają z dłuższej terapii (nawet kilkuletniej) związanej ze zmianą wieloletnich schematów.

Kiedy warto skorzystać z pomocy?

Skonsultuj się z psychoterapeutą, jeśli:

• Twoje życie jest podporządkowane problemom osoby uzależnionej – większość decyzji podejmujesz pod kątem jej zachowania, nastroju lub kolejnego kryzysu, a własne plany i potrzeby schodzą na dalszy plan.
• Nie potrafisz zmienić swoich reakcji mimo świadomości, że Ci szkodzą – wielokrotnie próbujesz inaczej reagować, ale nadal wracasz do kontrolowania sytuacji, usprawiedliwiania drugiej osoby lub przejmowania za nią obowiązków.
• Czujesz, że odpowiadasz za życie i decyzje drugiego człowieka – masz przekonanie, że jeśli przestaniesz pomagać, wydarzy się coś złego, a konsekwencje problemu bliskiej osoby spadną na Ciebie.
• Masz trudność z odróżnieniem troski od poświęcania siebie – zastanawiasz się, czy odmowa pomocy oznacza brak miłości, lojalności lub wsparcia dla bliskiej osoby.
• Nie potrafisz podejmować decyzji bez uwzględniania reakcji drugiej osoby – boisz się konfliktu, krytyki lub odrzucenia, dlatego często rezygnujesz z własnego zdania.
• Twoje relacje z innymi osobami zaczynają cierpieć z powodu sytuacji rodzinnej – ograniczasz kontakty społeczne, unikasz rozmów o problemie lub wycofujesz się z aktywności, które wcześniej były dla Ciebie ważne.
• Odczuwasz przewlekłe napięcie i przeciążenie emocjonalne – stale pozostajesz w gotowości na kolejny kryzys, masz trudności ze snem, koncentracją lub odpoczynkiem.
• Masz poczucie utraty własnej tożsamości – trudno Ci określić, czego chcesz, jakie masz cele i potrzeby, ponieważ przez długi czas skupiałeś się głównie na funkcjonowaniu drugiej osoby.
• W rodzinie pojawia się przemoc lub zagrożenie bezpieczeństwa – osoba uzależniona stosuje przemoc psychiczną, fizyczną lub ekonomiczną, a Ty obawiasz się jej reakcji albo czujesz, że nie możesz samodzielnie zadbać o swoje bezpieczeństwo.
• Chcesz zmienić swoje funkcjonowanie niezależnie od tego, czy osoba uzależniona podejmie leczenie – rozumiesz, że nie masz kontroli nad decyzjami drugiego człowieka, ale chcesz odzyskać wpływ na własne życie.

Podsumowanie

Współuzależnienie odnosi się do relacji między osobą uzależnioną a jego bliską osobą (na przykład partnerem).

Współuzależnienie możemy w uproszczeniu nazwać zależnością od potrzeb drugiej osoby lub kontrolą nad nią, a także nadaniem niższego priorytetu własnym potrzebom, przy jednoczesnym nadmiernym zaabsorbowaniu potrzebami innych.

Ważne jest, aby nie nazywać błędnie wszystkich poświęceń w relacji jako objawów współuzależnienia.

Dobrą miarą „zdrowego dawania” jest to, że wspiera ono wzrost i samopoczucie zarówno siebie, jak i innych osób, podczas gdy współuzależnienie wspiera zależność, która hamuje rozwój.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie są cele terapii w przypadku współuzależnienia?

Celem terapii współuzależnienia jest odzyskanie autonomii, nauka stawiania granic, zmiana destrukcyjnych schematów relacyjnych oraz poprawa funkcjonowania emocjonalnego osoby, która przez długi czas koncentrowała życie na problemie bliskiego.

Jak rozróżnić zdrową troskę od współuzależnienia?

Zdrowa troska pozwala Ci wspierać drugą osobę, nie tracąc siebie. 

Współuzależnienie natomiast objawia się:

• ciągłym poświęcaniem własnych potrzeb
  
• przejmowaniem odpowiedzialności za cudze zachowania
  
• nadmiernym lękiem lub poczuciem winy w relacji.
  

Jak mogę sobie pomóc, gdy podejrzewam u siebie współuzależnienie?

Możesz zacząć od:

• prowadzenia dziennika uczuć
  
• uczestnictwa w grupach wsparcia dla osób współuzależnionych
  
• indywidualnej terapii, gdzie nauczysz się stawiać granice i odzyskać niezależność emocjonalną.

Czy mogę pomóc osobie uzależnionej, nie stając się współuzależnionym?

Tak, pod warunkiem że pomoc nie polega na przejmowaniu odpowiedzialności za leczenie, decyzje i konsekwencje działań osoby uzależnionej, ale na wspieraniu jej przy jednoczesnym utrzymaniu własnych granic. 

Jak mam przestać czuć wyrzuty sumienia i lęk?

Pomocne są:

• techniki uważności i oddechu
  
• refleksja nad granicami własnej odpowiedzialności
  
• terapia indywidualna lub grupowa, gdzie uczysz się rozdzielać swoje emocje od emocji osoby uzależnionej. 

Czy współuzależnienie jest w pełni uleczalne?

Nie jest to choroba w tradycyjnym rozumieniu, ale współuzależnienie można w znacznym stopniu przepracować i zmienić wzorce zachowań dzięki psychoterapii.

Jak mam reagować na zachowania osoby uzależnionej?

Pomocne strategie to:

• jasne i asertywne komunikaty (np. „Ja czuję… kiedy ty…”)
  
• stawianie granic bez poczucia winy
• budowanie sieci wsparci
  
• w razie potrzeby korzystanie z wsparcia terapeuty.
  

Czuję, że inni mnie nie rozumieją – co mam zrobić?

Możesz:

• szukać grup wsparcia, gdzie spotkasz osoby o podobnych doświadczeniach
  
• rozmawiać z terapeutą, który pomoże Ci zrozumieć swoje emocje i reakcje
  
• otwarcie komunikować swoje potrzeby w relacjach z bliskimi. 

Nie wiem, kim jestem poza relacją z osobą uzależnioną – jak mogę odzyskać siebie?

Proces odzyskiwania siebie zaczyna się od:

•  świadomej refleksji nad własnymi potrzebami i wartościami
• odkrywania pasji i zainteresowań poza relacją
  
• nauki stawiania granic i dbania o swoje emocje.

Źródła

• Cermak, T. L. (1986). Diagnostic criteria for codependency. Journal of psychoactive drugs, 18(1), 15-20.
• Hughes-Hammer C, Martsolf DS, Zeller RA. Development and testing of the codependency assessment tool. Arch Psychiatr Nurs. 1998 Oct;12(5):264-72.
• Mellibruda, J., Szczepańska, H. (1989b). Współuzależnienie i inne problemy psychologiczne żon pacjentów uzależnionych, Warszawa: Wydawnictwo IPZiT PTP.
• McGovern R, Smart D, Alderson H, Araújo-Soares V, Brown J, Buykx P, Evans V, Fleming K, Hickman M, Macleod J, Meier P, Kaner E. Psychosocial Interventions to Improve Psychological, Social and Physical Wellbeing in Family Members Affected by an Adult Relative’s Substance Use: A Systematic Search and Review of the Evidence. Int J Environ Res Public Health. 2021 Feb 12;18(4):1793.
• Rushton C, Kelly PJ, Raftery D, Beck A, Larance B. The effectiveness of psychosocial interventions for family members impacted by another’s substance use: A systematic review and meta-analysis. Drug Alcohol Rev. 2023 May;42(4):960-977.
• Chojnacka, B. (2023). Współuzależnienie i relacje zależnościowe w biograficznych doświadczeniach parentyfikacji. Studia Paedagogica Ignatiana, 26(3), 163-184.
• Karapet, R. (2024). The Relationship Between Substance Use, Codependency, and Self-Esteem (Doctoral dissertation, Alliant International University).
• Abadi, F. K. A., Vand, M. M., & Aghaee, H. (2015). Models and interventions of codependency treatment, systematic review. Journal UMP Social Sciences and Technology Management, 3(2).

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Psycholog, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk.   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Specjalizuje się w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), zaburzeniach lękowych, depresji i innych problemach zdrowia psychicznego. Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej