ADHD – przyczyny, objawy, leczenie

ADHD to zaburzenie, które najczęściej kojarzy się z dziećmi – nadpobudliwymi, rozkojarzonymi, mającymi trudności w skupieniu się.

Ale rzeczywistość jest bardziej złożona. 

ADHD może przybierać różne formy, wyglądać inaczej u różnych osób, a często towarzyszy człowiekowi przez całe życie.

U jednych dominuje trudność w skupieniu, u innych impulsywność lub nadmiar energii – albo wszystko naraz.

Czym tak naprawdę jest ADHD?

Jak je rozpoznać i jak sobie z nim radzić?

Bezpłatny test na ADHD

 

Jak się zachowuje człowiek z ADHD? Objawy ADHD

ADHD to skrót od angielskiego attention deficit hyperactivity disorder, tłumaczonego jako zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.

Już samo rozwinięcie skrótu wiele nam mówi o charakterystycznych objawach ADHD.

Nadpobudliwość psychoruchowa pociąga za sobą nadmierną aktywność, wiercenie się, niezdolność do pozostania w pozycji siedzącej, wtrącanie się w czynności innych ludzi i niezdolność do cierpliwego czekania. 

Deficyt uwagi pociągają za sobą dezorganizację, niezdolność do skupienia się na zadaniu, gubienie rzeczy na poziomie niezgodnym z poziomem rozwoju.

Możemy mieć wrażenie, że osoba z ADHD rzadko kiedy jest naprawdę skupiona.

Brak całkowitego zaangażowania w zadania jest często interpretowane przez innych jako lenistwo.

Z tego powodu (w szczególności nie zdiagnozowane) ADHD może przynosić wiele negatywnych konsekwencji, jak:

• konflikty rodzinne,
• pogorszone wyniki w szkole lub w pracy,
• trudności w nawiązaniu relacji z rówieśnikami,
• zwiększone ryzyko rozwinięcia zaburzeń psychicznych lub uzależnienia od substancji w dalszym życiu.

ADHD występuje u około 5% osób.

Rodzaje ADHD

Nie każdy z ADHD doświadcza tych samych objawów – rozróżnić możemy trzy główne typy ADHD, w zależności od tego, który aspekt jest najbardziej widoczny.

1. ADHD z przewagą zaburzeń uwagi (czasami nazywany ADD), 
2. ADHD z przewagą nadruchliwości i impulsywności,
3. typ mieszany (z obecnymi zarówno aspektami zaburzeń uwagi, jak i nadruchliwością).

ADHD u dorosłych i u dzieci

ADHD pojawia się już w dzieciństwie, ale występuje zarówno u dzieci, jak i dorosłych.

Chociaż podstawowe objawy ADHD są podobne u obu grup wiekowych, istnieją pewne różnice w sposobie manifestacji, związane z innym poziomem przystosowania.

Być może zastanawiasz się, czy Twoje dziecko ma ADHD, czy jest po prostu niegrzeczne?

ADHD u dzieci charakteryzuje się:

• nadpobudliwością: dzieci z ADHD często wykazują nadmierną aktywność fizyczną – na przykład poprzez niezdolność do usiedzenia w miejscu, wieczne ruszanie rękoma czy nogami;
• trudnościami w koncentracji: dzieci z ADHD łatwo się rozpraszają, trudno im utrzymać uwagę na lekcjach, w zadaniach domowych czy podczas zabaw;
• impulsywnością: dzieci z ADHD mogą wykazywać trudności w kontrolowaniu swoich impulsów, są skłonne do podejmowania szybkich decyzji, reagowania przed przemyśleniem i mają trudności w opanowaniu emocji.

ADHD u dorosłych charakteryzuje się:

• dezorganizacją: dorośli z ADHD często mają trudności w organizacji swojego czasu, zadań i zobowiązań, mogą mieć problemy z planowaniem, prokrastynacją, utrzymaniem harmonogramu i przewidywaniem konsekwencji;
• problemami z zarządzaniem emocjami: osoby dorosłe z ADHD mogą mieć trudności w regulacji emocji, mogą doświadczać wybuchów złości, frustracji lub impulsywnych zachowań w odpowiedzi na sytuacje stresujące;
• trudnościami w relacjach: dorosłe osoby z ADHD mogą mieć trudności w utrzymywaniu długotrwałych relacji, a także ze słuchaniem innych, co może prowadzić do konfliktów.

Warto zauważyć, że u dorosłych objawy ADHD mogą być bardziej subtelne i trudniejsze do zidentyfikowania niż u dzieci.

Często występują również dodatkowe czynniki, takie jak trudności w zarządzaniu finansami, utrzymaniu pracy czy organizacji codziennego życia.

W przypadku dzieci rodzicom trudno może być zidentyfikować, czy ich dziecko ma ADHD, czy jest po prostu bardzo żywiołowe i niegrzeczne.

Warto zapoznać się także z innymi zaburzeniami zachowania występującymi u dzieci.

ADHD u kobiet i dziewczynek

Przez długi czas ADHD było postrzegane jako „chłopięce zaburzenie” – kojarzone głównie z dziećmi, które nie potrafią usiedzieć w miejscu, przeszkadzają na lekcjach, są impulsywne.

Dlatego wiele dziewcząt i kobiet przez lata nie otrzymywało trafnej diagnozy.

Na szczęście dziś coraz lepiej rozumiemy, że ADHD dotyka także dziewczynki i dorosłe kobiety – choć często wygląda u nich inaczej.

U dziewcząt częściej dominuje typ nieuważny (tzw. ADD).

Nie ma tu spektakularnej nadpobudliwości – zamiast tego pojawiają się trudności ze skupieniem, „odpływanie” myślami, rozkojarzenie i wrażenie, że dziecko żyje we własnym świecie.

Czasem, żeby zyskać kontrolę nad uwagą, dziewczynka potrafi nadmiernie skoncentrować się na jednym temacie lub aktywności.

Otoczenie interpretuje to jako zainteresowanie lub zdolność, pomijając trudności w innych obszarach.

Jeśli pojawia się nadpobudliwość, bywa tłumaczona jako temperament albo przypisywana stereotypom – dziewczynki bywają określane jako „chłopczyce”, zwłaszcza jeśli lubią ruch, sport i trudno im usiedzieć w miejscu.

Nadmiar energii może też przybierać mniej oczywistą formę – jak ciągłe rysowanie, poruszanie się na krześle, nieustanne mówienie.

Wielu objawom, takim jak impulsywność, emocjonalność, nadmierna rozmowność, przerywanie innym, przypisuje się cechy osobowości, a nie traktuje ich jako sygnałów ADHD.

Tymczasem wiele kobiet i dziewcząt otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości – po latach zmagania się z trudnościami, których nikt nie łączył z ADHD.

Rozpoznanie ADHD u dziewcząt i kobiet wymaga uważnego spojrzenia – wolnego od stereotypów.

To ważne, bo dobrze postawiona diagnoza może znacząco poprawić jakość życia.

Jak możesz sobie pomóc

 

Jak widzą świat osoby z ADHD?

Osoba z ADHD nie odbiera świata tak, jak większość ludzi.

To nie kwestia „braku chęci” czy „roztrzepania” – to zupełnie inny sposób przetwarzania informacji, reagowania i funkcjonowania na co dzień.

Świat osób z ADHD jest intensywny, głośny, pełen bodźców.

Wszystko wydaje się ważne – rozmowa w tle, przelatująca mucha, myśl, która nagle pojawia się w głowie.

Mózg nie filtruje informacji tak skutecznie, jak u innych – przez co trudno się skupić na jednym zadaniu, gdy wszystko dookoła krzyczy: „zwróć na mnie uwagę!”.

Czas płynie inaczej.

Minuty potrafią się dłużyć w nudnym zadaniu, a godziny mijają w mgnieniu oka, gdy coś naprawdę wciąga.

Osoby z ADHD często mówią o tym, że mają tylko dwa stany czasu: „teraz” i „nie teraz” – przez co planowanie, przewidywanie skutków czy kończenie zadań bywa ogromnym wyzwaniem.

Emocje są silniejsze.

Radość potrafi być euforyczna, ale frustracja czy lęk – przytłaczające.

Myśli często biegną szybko, zmieniają temat, pędzą w wielu kierunkach naraz.

To może męczyć, ale też daje ogromny potencjał kreatywności i nieszablonowego myślenia.

Osoby z ADHD bywają kreatywne, błyskotliwe, wrażliwe.

Ale często też zmagają się z poczuciem winy, brakiem zrozumienia i krytyką – zarówno ze strony innych, jak i samych siebie.

Czy ADHD ma dobre strony?

Objawy ADHD mogą stać się problematyczne, gdy zakłócają różne aspekty życia danej osoby lub stają się destrukcyjne.

Jednak wiele z tych cech może być również mocnymi stronami, więc nie zawsze należy je postrzegać jako wady.

Wysoki poziom energii

Czasami wiąże się to objawami, takimi jak niepokój, wiercenie się i nadmierne mówienie.

Jednak energia ta może być również pomocna, gdy zostanie skierowana na realizację celów.

Ten wysoki poziom energii prowadzi również do innych korzyści, w tym pomaga osobom z ADHD poczuć się młodszymi niż ich rówieśnicy i lepiej angażować się w różnorodne zajęcia, w tym zajęcia fizyczne i sport.

Takie korzyści mogą mieć pozytywny wpływ na ogólne samopoczucie.

Hiperkoncentracja

Osoby z ADHD często doświadczają hiperkoncentracji, która polega na intensywnym skupieniu się na określonym zadaniu lub temacie.

Może to czasami powodować problemy, jeśli koliduje z innymi dziedzinami życia, ale może również pomóc ludziom ukończyć zadania i dowiedzieć się wiele na dany temat.

To hiperskupienie jest podobne do tego, co psycholog Mihály Csíkszentmihályi określa jako stan przepływu (ang. flow), który definiuje się jako okres intensywnej koncentracji, uwagi i pochłonięcia czynnością, która wywołuje silne uczucie przyjemności.

Kreatywność

Chociaż ludzie z tym schorzeniem mogą być nieuważni i łatwo się rozpraszają, mają też tendencję do kreatywnych myśli.

Zamiast podążać za utartymi schematami i sposobami myślenia o problemach, potrafią dostrzegać nowe rozwiązania i wpadać na innowacyjne pomysły.

Osoby z ADHD opisują siebie jako osoby z naturalną ciekawością, a ciekawość jest kluczowym elementem kreatywności.

Ludzie, którzy są bardzo ciekawi, mają zwykle chęć i otwartość na naukę, co może pomóc im odkrywać nowe pomysły w innowacyjny sposób.

Spontaniczność

Impulsywność jest kolejnym częstym objawem ADHD.

Chociaż czasami charakteryzuje się działaniem bez zastanowienia, niecierpliwością i przerywaniem innym, może mieć również zalety.

Ludzie, którzy są w stanie poradzić sobie z tym objawem i skutecznie go ukierunkować, mogą być spontaniczni, żywiołowi i otwarci na nowe doświadczenia.

Przyczyny, czyli skąd się bierze ADHD?

Chociaż ADHD jest jednym z częściej badanych zagadnień, brakuje zgodności co do tego, co bezpośrednio je wywołuje.

Najprawdopodobniej przyczyna ADHD leży w połączeniu czynników genetycznych i środowiskowych.

Istnieją podejrzenia, że z pojawieniem się ADHD mogą (ale nie muszą) mieć związek z np.:

• niską masą urodzeniową,
• paleniem papierosów i spożywaniem alkoholu podczas ciąży,
• traumatycznymi doświadczeniami we wczesnym dzieciństwie,
• narażeniem na neurotoksyny,
• urazami i infekcjami mózgu,
• zaburzeniami snu,
• niedoborami żywieniowymi.

Dziedziczność ADHD jest znaczna – ryzyko wystąpienia ADHD jest podwyższone u biologicznych krewnych pierwszego stopnia osób z ADHD.

Leczenie ADHD

ADHD nie da się „wyleczyć” w tradycyjnym sensie.

To zaburzenie ma charakter przewlekły – objawy zwykle utrzymują się przez całe życie.

Ale to nie znaczy, że nic nie da się z tym zrobić.

Wiele osób z ADHD uczy się skutecznie zarządzać objawami, zwłaszcza gdy otrzymają odpowiednie wsparcie i narzędzia.

Niektórzy zauważają, że z wiekiem objawy łagodnieją, stają się mniej dokuczliwe lub łatwiejsze do kontrolowania.

Leczenie ADHD polega na zmniejszaniu wpływu objawów na codzienne funkcjonowanie – tak, aby lepiej radzić sobie w szkole, pracy, relacjach i życiu osobistym.

Terapia ADHD online

 

Psychoterapia

Jedną z najczęściej stosowanych form pomocy jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT).

Pomaga ona:

• rozwijać konkretne strategie radzenia sobie z trudnościami,
• lepiej planować czas i organizować zadania,
• opanowywać impulsywność,
• pracować nad poczuciem własnej wartości.

U dzieci bardzo pomocna może być też terapia rodzinna lub trening umiejętności rodzicielskich, który uczy opiekunów, jak wspierać dziecko z ADHD w codziennym życiu.

Farmakoterapia

W niektórych przypadkach specjalista może zalecić leki wspomagające leczenie ADHD.

Ich zadaniem jest zmniejszenie takich objawów jak:

• nadpobudliwość,
• impulsywność,
• problemy z koncentracją.

Leki nie są rozwiązaniem dla każdego i zawsze powinny być dobierane indywidualnie, pod kontrolą lekarza psychiatry.

ADHD a inne zaburzenia

ADHD bardzo często nie występuje „w pojedynkę”.

U wielu osób diagnozowanych z ADHD pojawiają się również inne trudności psychiczne, takie jak:

• zaburzenia lękowe
• depresja
• zaburzenia opozycyjno-buntownicze (ODD)
• zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD)
• zaburzenia snu
• zaburzenia odżywiania
• uzależnienia

Zrozumienie współwystępujących problemów ma ogromne znaczenie dla trafnej diagnozy i skutecznego leczenia.

Leczenie ADHD bez uwzględnienia innych trudności może być nieskuteczne lub wręcz pogłębiać problemy.

Jak działają leki na ADHD?

Leki na ADHD nie „leczą” zaburzenia, ale pomagają lepiej funkcjonować na co dzień.

Ich zadaniem jest zmniejszenie objawów takich jak nadmierna impulsywność, trudność z koncentracją czy nadpobudliwość.

Najczęściej stosowane są leki stymulujące, które wpływają na poziom neuroprzekaźników w mózgu – głównie dopaminy i noradrenaliny.

Substancje te pomagają poprawić uwagę, kontrolę zachowań i zdolność do skupienia się.

Dzięki lekom:

• łatwiej się skupić na jednym zadaniu,
• zmniejsza się wewnętrzny niepokój,
• łatwiej panować nad impulsywnymi reakcjami.

Leki dobiera lekarz psychiatra, uwzględniając wiek, objawy i ogólny stan zdrowia.

Nie każdy potrzebuje leków – dla wielu osób skuteczna jest sama psychoterapia lub połączenie różnych metod.

Jak postępować z dzieckiem z ADHD?

Wychowywanie dziecka z ADHD może być wyzwaniem, ale istnieje wiele sposobów, aby wspierać je i pomóc mu osiągnąć pełen potencjał.

Oto kilka porad, które mogą Ci pomóc w radzeniu sobie z ADHD u dziecka:

• Uzyskaj odpowiednią diagnozę i wsparcie: Jeśli podejrzewasz, że Twoje dziecko ma ADHD, ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem lub specjalistą w dziedzinie zdrowia psychicznego. Uzyskaj profesjonalną diagnozę i poszukaj odpowiedniego wsparcia od specjalistów, takich jak psychologowie, psychiatrzy i terapeuci zajmujący się zaburzeniami uwagi.
• Twórz struktury i rutyny: Dzieci z ADHD lepiej funkcjonują w jasno określonych strukturach i rutynowych harmonogramach dnia. Stwórz codzienny ramowy plan dnia, który będzie zawierać czas na naukę, zabawę, posiłki i sen. Pamiętaj o przewidywalności i konsekwencji.
• Zapewnij klarowne i jasne instrukcje: Dzieci z ADHD mogą mieć trudności w przetwarzaniu informacji. Dlatego ważne jest, aby dawać im jasne i zrozumiałe instrukcje. Możesz używać prostego języka lub korzystać z obrazków, aby pomóc im zrozumieć zadania.
• Wspieraj koncentrację: Twórz spokojne i pozbawione dystrakcji środowisko, w którym Twoje dziecko może skupić się na zadaniu. Możesz ograniczyć liczbę bodźców zewnętrznych, takich jak telewizor czy głośna muzyka, a także zadbać o porządek wokół niego.
• Zachęcaj do aktywności fizycznej: Ruch może pomóc w regulacji energii i koncentracji u dziecka z ADHD. Zachęcaj je do regularnej aktywności fizycznej, takiej jak spacery, jazda na rowerze, pływanie czy gra w piłkę. Wprowadzenie krótkich przerw na ruch w trakcie nauki może również poprawić skupienie.
• Korzystaj z technik organizacyjnych: Pomóż swojemu dziecku w organizacji swoich rzeczy, zadań i materiałów szkolnych. Możesz używać kolorowych segregatorów, etykiet czy tabliczek z zadaniami, aby pomóc mu w zapanowaniu nad chaosem i utrzymaniu porządku.
• Buduj pozytywną komunikację i relacje: Zapewnij swojemu dziecku wsparcie emocjonalne i buduj pozytywne relacje. Stosuj skuteczne metody komunikacji, słuchaj uważnie i okazuj zrozumienie. Pamiętaj, że Twoje dziecko może mieć trudności z regulacją emocji, dlatego ważne jest, aby być cierpliwym i empatycznym.

Pamiętaj, że każde dziecko z ADHD jest unikalne, dlatego warto eksperymentować i dostosowywać metody i strategie w zależności od jego indywidualnych potrzeb.

Nie wahaj się także szukać wsparcia od specjalistów i dołączać do grup wsparcia dla rodzin dzieci ADHD.

Wspieranie swojego dziecka i tworzenie odpowiednich narzędzi i środowiska może przynieść znaczące korzyści w jego rozwoju i funkcjonowaniu.

Podsumowanie

ADHD to zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, który może wprowadzić w życie spustoszenie – brak skupienia, nieumiejętność spokojnego słuchania, ciągła dezorganizacja i potrzeba bycia w ruchu skutkuje problemami w relacjach, szkole i pracy, a także frustrację bliskich.

Na szczęście istnieje szereg skutecznych metod na to, jak radzić sobie z objawami ADHD, a nawet przekuć niektóre elementy w mocne strony.

Jeśli potrzebujesz pomocy w zarządzaniu swoim ADHD lub chcesz pomóc swojemu dziecku z ADHD, nie wahaj się i skorzystaj z pomocy psychoterapeuty.

Umów się na psychoterapię

 

Źródła

• Horecka-Lewitowicz, A., Lewitowicz, P., & Szpringer, M. (2011). ADHD–jeden z najczęstszych problemów wieku rozwojowego. Studia Medyczne, 21, 23-26.
• Cichoń, L., Jelonek, I., & Janas-Kozik, M. (2017). ADHD–wskazówki praktyczne: farmakoterapia i prowadzenie dokumentacji. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 17(4), 270-273.
• Bednarska, N. A. (2023). O tym, jak płeć oraz pochodzenie kulturowe różnicują proces diagnozy osób z ADHD. Edukacja Międzykulturowa, 20(1), 144-155.
• Goodman, D. W. (2010). ADHD u dorosłych: aktualizacja dla klinicystów dotycząca rozpoznania i oceny. Psychiatria po Dyplomie, 7, 71-82.
• Sayal, K., Prasad, V., Daley, D., Ford, T., & Coghill, D. (2017). ADHD in children and young people: prevalence, care pathways, and service provision.. The lancet. Psychiatry, 5 2, 175-186 . https://doi.org/10.1016/S2215-0366(17)30167-0. 
• French, B., Nalbant, G., Wright, H., Sayal, K., Daley, D., Groom, M., Cassidy, S., & Hall, C. (2024). The impacts associated with having ADHD: an umbrella review. Frontiers in Psychiatry, 15. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1343314. 
• Nazarova, V., Sokolov, A., Chubarev, V., Tarasov, V., & Schiöth, H. (2022). Treatment of ADHD: Drugs, psychological therapies, devices, complementary and alternative methods as well as the trends in clinical trials. Frontiers in Pharmacology, 13. https://doi.org/10.3389/fphar.2022.1066988. 
• Gallo, E., & Posner, J. (2016). Moving towards causality in attention-deficit hyperactivity disorder: overview of neural and genetic mechanisms.. The lancet. Psychiatry, 3 6, 555-67 . https://doi.org/10.1016/S2215-0366(16)00096-1. 
• Groom, M., & Cortese, S. (2022). Current Pharmacological Treatments for ADHD.. Current topics in behavioral neurosciences. https://doi.org/10.1007/7854_2022_330.