Osobowość narcystyczna – objawy, przyczyny, leczenie

W powszechnym użyciu słowo „narcyz” bywa stosowane do opisania osoby egoistycznej, zapatrzonej w siebie lub nadmiernie skoncentrowanej na własnym wizerunku.

Jednak osobowość narcystyczna to znacznie więcej niż tylko charakterologiczna etykieta — to utrwalony wzorzec funkcjonowania psychicznego, który ma realny wpływ na emocje, zachowania, relacje i jakość życia.

W psychologii i psychiatrii narcyzm rozumiany jest jako specyficzny sposób postrzegania siebie i świata, który zawiera elementy:

• intensywnego dążenia do uznania;
• skłonności do idealizowania własnej osoby;
• trudności w empatii i rozumieniu uczuć innych;
• wrażliwości na krytykę.

W tym artykule dowiesz się:

• czym dokładnie jest osobowość narcystyczna i jak ją rozpoznać;
• jakie są rodzaje narcyzmu;
• w jaki sposób narcyzm wpływa na życie emocjonalne i relacje;
• jakie mechanizmy psychologiczne leżą u jego podstaw;
• oraz jak radzić sobie z narcyzmem — u siebie lub w relacji z drugą osobą.

Podaruj terapię w prezencie

Kluczowe wnioski

• Narcystyczne zaburzenie osobowości dotyczy ok. 6% populacji i charakteryzuje się wyolbrzymionym poczuciem własnej wartości, potrzebą podziwu oraz trudnościami w relacjach.
• Leczenie narcyzmu opiera się głównie na długoterminowej psychoterapii, która mimo trudności procesu i częstych rezygnacji prowadzi do poprawy i remisji objawów.
• Wyróżnia się różne typy narcyzmu, które różnią się stylem ekspresji, ale mają wspólny rdzeń w postaci potrzeby potwierdzania własnej wartości.
• Przyczyny narcyzmu są złożone i obejmują czynniki biologiczne oraz doświadczenia rozwojowe, zwłaszcza skrajności wychowawcze, takie jak nadmierna adoracja lub emocjonalne zaniedbanie dziecka ze strony jego opiekunów.
• Diagnoza narcyzmu wymaga spełnienia co najmniej pięciu kryteriów obejmujących m.in. wielkościowość, brak empatii, potrzebę podziwu i wykorzystywanie innych.
• Narcystyczne zaburzenie osobowości często współwystępuje z zaburzeniami nastroju lub lękowymi, uzależnieniami oraz innymi zaburzeniami osobowości.
• Narcyzm wpływa na życie emocjonalne, zawodowe i relacyjne poprzez niestabilną samoocenę, konflikty oraz zależność od zewnętrznego uznania.
• W relacji z osobą narcystyczną kluczowe jest konsekwentne stawianie granic, unikanie eskalacji konfliktów i budowanie własnej stabilnej samooceny.

Być narcyzem… Co to znaczy?

Bycie narcyzem – to określenie, które często używamy w codziennym życiu, kiedy spotykamy osobę, która zdaje się kochać siebie ponad wszystko.

Współczesne rozumienie „narcyza” często ogranicza się do osoby, która ma wygórowane poczucie własnej wartości i nie potrafi dostrzec potrzeb innych. 

Prawdziwy narcyzm to coś znacznie głębszego.

To zaburzenie osobowości, które swoją nazwę zaczerpnęło z mitologii greckiej, z historii Narcyza – młodego mężczyzny, który zakochał się w swoim własnym odbiciu.

Narcyz był pięknym chłopcem, którego wygląd zachwycał wszystkich wokół.

Jego rodzice, pełni troski o przyszłość syna, postanowili udać się do wieszcza, aby poznać jego przeznaczenie.

Wróżba była jednoznaczna:

Narcyz będzie żył długo, dopóki nie zobaczy własnego odbicia – dziecko nie mogło więc mieć dostępu do siebie samego.

Jako dorosły mężczyzna, Narcyz spędzał czas w dzikich górach, a nimfy i dziewczęta zakochiwały się w nim bez pamięci.

On jednak nie odwzajemniał ich uczucia, żyjąc w przekonaniu, że nikogo nie potrzebuje.

Jednak pewnego dnia wszystko się zmieniło.

Zakochana w nim nimfa, Echo, postanowiła szukać pomocy u bogini Nemezis, by ta ukarała Narcyza za jego arogancję i obojętność.

Nemezis poprowadziła młodzieńca nad źródło, gdzie Narcyz, zafascynowany wodą, pochylił się nad nią, by się ochłodzić.

I wtedy ujrzał swoje odbicie – pierwszy raz w życiu zobaczył siebie takim, jakim był.

Zakochał się w tym widoku, w swojej własnej postaci, nie potrafiąc oderwać wzroku od odbicia.

Ta niespełniona miłość doprowadziła go do tragicznego końca – Narcyz umarł, nie mogąc oderwać się od swojego wizerunku.

Mit o Narcyzie stał się symbolem samolubnej miłości do siebie, która ignoruje potrzeby innych.

To właśnie z tego mitu wywodzi się współczesne rozumienie narcystycznego zaburzenia osobowości, które charakteryzuje się nadmiernym uwielbieniem siebie, brakiem empatii i oczekiwanie ciągłego podziwu od innych.

To również powód, dla którego określamy osoby z bardzo wysoką samooceną mianem „narcyzów”.

Osobowość narcystyczna jako zaburzenie

Szacuje się, że u 6,2% populacji występuje narcystyczne zaburzenie osobowości (Stinson i in. 2008).

Istotną cechą narcystycznego zaburzenia osobowości jest bardzo duża potrzeba podziwu i brak empatii wobec innych osób.

Osoby z tym zaburzeniem mają imponujące poczucie własnej wartości, przeceniają swoje umiejętności i możliwości, a także często zawyżają swoje osiągnięcia.

Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości uważają, że są lepsze od innych, wyjątkowe i oczekują, że inni także będą dostrzegać w nich te cechy.

Mogą także czuć, że powinni obcować tylko z tymi ludźmi, którzy także są wyjątkowi lub mają wysoki status i tylko przez nich mają szansę być zrozumianym.

Cierpią na tym inne relacje w ich życiu.

Osoby z tym zaburzeniem wierzą, że ich potrzeby są najważniejsze.

Bardzo często osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości nalegają, aby korzystać z usług tylko najlepszych specjalistów (na przykład lekarza, prawnika, fryzjera itp.) lub być powiązanym tylko z najlepszymi instytucjami (na przykład najlepsza szkoła, uczelnia, zakład pracy itp.).

Jeśli chodzi o relacje, osoby narcystyczne mają tendencję do nawiązywania przyjaźni lub romantycznych związków tylko wtedy, gdy wydaje się, że druga osoba może pomóc im osiągnąć swoje cele lub w inny sposób wzmocnić poczucie własnej wartości.

Wśród wszystkich rozpoznanych przypadków zaburzenia, większość (50 do 75%) osób była płci męskiej – odpowiednio w populacji u 7,7% mężczyzn w porównaniu do 4,8% u kobiet (Stinson i in. 2008).

Jakie są rodzaje narcyzmu?

Osobowość narcystyczna nie jest jednorodnym, jednolitym obrazem.

Specjaliści w psychologii i psychiatrii rozróżniają różne typy narcyzmu, które różnią się stylem funkcjonowania, motywacją wewnętrzną, sposobem radzenia sobie z emocjami i relacjami interpersonalnymi.

Narcyzm wielkościowy

To najbardziej znany styl narcyzmu — ten, który stereotypowo kojarzy się z pojęciem „narcyza”.

Charakteryzuje się:

• poczuciem wyjątkowości
• przekonaniem o własnej wielkości
• potrzebą podziwu i uznania
• skłonnością do dominacji w relacjach
• pewnością siebie, która czasem graniczy z arogancją
• dążeniem do bycia w centrum uwagi
• wyolbrzymianiem osiągnięć
• oczekiwaniem specjalnego traktowania

Narcyzm wrażliwy

To typ bardziej subtelny i wewnętrznie napięty.

Często bywa niedostrzegalny na pierwszy rzut oka, ponieważ manifestuje się inaczej niż narcyzm wielkościowy:

• wysoka wrażliwość na krytykę
• ukryta potrzeba potwierdzania wartości
• podatność na smutek i wstyd
• defensywna reakcja na odrzucenie
• unikanie sytuacji, w których można zostać ocenionym
• ciągłe porównywanie się z innymi

Narcyzm antagonistyczny

To forma, w której dominuje agresja i konfrontacja.

Osoby o tym typie często wchodzą w konflikty, gdy ich ego zostaje zagrożone.

Objawia się poprzez:

• skłonność do gniewu
• reagowanie agresywnie na krytykę
• defensywne przeinaczanie rzeczywistości
• rywalizację i dominację

Narcyzm ukryty i jawny – różnica w ekspresji

Narcyzm jawny

• dominujący;
• ekstrawertyczny;
• często widoczny dla otoczenia.

Narcyzm ukryty

• bardziej internalizowany;
• subtelny;
• związany z lękiem i unikaniem.

Choć oba mają wspólny rdzeń (potrzebę potwierdzania wartości własnej osoby), manifestują się inaczej w zachowaniu i sposobie radzenia sobie z emocjami.

Sprawdź, czy cierpisz na lęki

Jakie są przyczyny narcyzmu?

Bezpośrednie przyczyny pojawienia się zaburzenia osobowości narcystycznej nie są znane.

Przeprowadzono niewiele badań na temat czynników biologicznych, które przyczyniają się do narcystycznego zaburzenia osobowości, chociaż wydaje się, że może występować znaczny element dziedziczny. 

Często w przypadku osób z tym zaburzeniem możemy zauważyć, że ich wychowanie obfitowało w skrajności.

Przykładowo, nadmierna adoracja przez rodziców, kiedy dziecko było bezkrytycznie chwalone, nawet gdy nie zasługiwało na pochwałę, może prowadzić do wykształcenia nierealistycznego obrazu samego siebie.

Z drugiej strony, brak ciepła i emocjonalnego wsparcia ze strony rodziców, odrzucenie czy zaniedbanie mogą sprawić, że dziecko czuje się niewystarczająco kochane, co prowadzi do obniżonej samooceny.

W innych przypadkach, nadmierna kontrola ze strony rodziców lub ich przesadna troska mogą powodować, że dziecko nie potrafi wykształcić zdrowego poczucia niezależności i wartości.

Może wówczas tworzyć mechanizmy obronne, które mają chronić je przed odrzuceniem lub poczuciem, że jest niewystarczające.

Z kolei w sytuacji, gdy dziecko doświadczało przemocy emocjonalnej lub fizycznej, może rozwinąć silną potrzebę obrony swojego obrazu siebie, co skutkuje wybujałym poczuciem własnej wielkości, jako formą ochrony przed bolesnymi doświadczeniami.

Warto zaznaczyć, że każda osoba rozwija się inaczej, a przyczyny narcyzmu mogą się różnić, nawet jeśli objawy są podobne.

Wyjaśnienie psychoanalityczne

Teoriami wyjaśniającymi osobowość narcystyczną, które wywarły największy wpływ na psychologię, są prace dwóch badaczy:

Heinza Kohuta i Otto Kernberga.

Oboje opracowali swoje teorie w nurcie psychoanalitycznym.

Kohut dzieli w swych teoriach zaburzenia na pierwotne i wtórne (reaktywne) i umiejscawia zaburzenia narcystyczne wśród tych pierwszych.

Kohut postrzega patologiczny narcyzm w sposób rozwojowy – zaburzenie może wystąpić, gdy w pewnym momencie rozwoju zabraknie odpowiednich reakcji ze strony otoczenia – podziwu i potwierdzenia wartości dla dziecka ze strony rodziców.

Kernberg uważa, że na narcyzm należy patrzeć jak na cechę o pewnym nasileniu – od drobnego, poprzez narcystyczne zaburzenie osobowości, złośliwy narcyzm, aż po osobowość antyspołeczną.

Uważa on, że na bardzo wczesnym etapie rozwoju występują jego poważne zakłócenia, które skutkują wytworzeniem prymitywnych mechanizmów obronnych, a te prowadzą do wytworzenia narcyzmu.

Kernberg odróżnia patologiczny narcyzm od narcyzmu normalnego.

Wyróżnia dwa rodzaje normalnego narcyzmu: dojrzały – charakteryzujący się prawidłową regulacją poczucia własnej wartości, oraz normalny narcyzm infantylny – składa się z regulacji poczucia własnej wartości poprzez stosowne do wieku gratyfikacje.

Jakie są podstawowe kryteria diagnostyczne osobowości narcystycznej?

Osobowość narcystyczna występuje jako zaburzenie w obu najważniejszych klasyfikacjach: ICD10 (Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych) i DSM-V (Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych wydawana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne).

ICD-10

W tej klasyfikacji narcystyczne zaburzenie osobowości (w skrócie NZO) nie stanowi osobnej kategorii diagnostycznej.

Zaburzenie to jednak funkcjonuje wraz z innymi (osobowością ekscentryczną, niedojrzałą, bierno-agresywną, psychoneurotyczną i typu haltlose) jako zbiorcza klasa zaburzeń.

Kod odpowiedni dla tego zaburzenia to F60.8 (jako „inne zaburzenia osobowości”).

W związku z tym, że narcystyczne zaburzenie osobowości nie posiada osobnej kategorii w klasyfikacji ICD-10, nie istnieje również lista szczegółowych cech i kryteriów diagnostycznych.

Rozpoznanie zależy więc od wiedzy i doświadczenia specjalisty.

DSM-V

Osobowość narcystyczna w klasyfikacji DSM znalazła swoje miejsce w sekcji III, wśród innych zaburzeń osobowości (osobowości antyspołecznej, unikającej, z pogranicza, obsesyjno-kompulsyjnej i schizotypowej), oznaczona jest kodem 301.81.

Według DSM V, aby zdiagnozować Narcystyczne Zaburzenie Osobowości, spełnionych musi zostać przynajmniej pięć  z poniższych kryteriów:

• Bardzo wysokie (wręcz wyolbrzymione) poczucie własnej wartości
• Występują częste fantazje o nieograniczonym sukcesie, mocy, blasku, pięknie lub idealnej miłości
• Poczucie własnej wyjątkowości połączone z poczuciem, że zrozumieć daną osobę może tylko ktoś podobnie niezwykły i że dana osoba powinna się zadawać tylko z innymi podobnie niezwykłymi lub wysoko postawionymi w hierarchii społecznej osobami (lub instytucjami)
• Wymaganie od innych osób nieuzasadnionego podziwu i adoracji
• Poczucie szczególnych uprawnień i przywilejów, poczucie konieczności bycia traktowanym w sposób wyjątkowy
• Wyzyskiwanie innych osób (do osiągnięcia własnych celów)
• Brak empatii wobec innych (także bliskich) osób
• Często występująca zazdrość i zawiść lub częste i nieuzasadnione rozpoznawanie zazdrości i zawiści u innych względem siebie
• Przejawianie aroganckich oraz wyniosłych zachowań i postaw

Dodatkowo należy ustalić, że powyższe objawy są względnie stałe w czasie.

Aby diagnoza była kompletna, należy także wykluczyć przyczyny leżące w etapie rozwoju, funkcjonowaniu w specyficznym środowisku, wpływie substancji psychoaktywnych (leki, alkohol, narkotyki) oraz przyczyny leżące w ogólnym stanie medycznym osoby.

Natomiast aż 75% osób z diagnozą narcystycznego zaburzenia osobowości to mężczyźni.

Może to wynikać z faktu, iż kryteria DSM-V kładą nadmierny nacisk na męskie cechy tego zaburzenia.

Narcyzm u kobiet objawia się częściej w sposób wrażliwy – poprzez wstyd, niską samoocenę i zahamowanie, co w obecnym systemie diagnostycznym jest błędnie interpretowane jako inne zaburzenia lub całkowicie pomijane (Green, MacLean, Charles 2023).

Czy osobowość narcystyczna współwystępuje z  innymi zaburzeniami?

Narcystyczne zaburzenie osobowości niezwykle rzadko występuje w izolacji.

Większość osób z tą diagnozą zmaga się z co najmniej jednym innym zaburzeniem psychicznym w ciągu życia (Stinson i in. 2008):

• Zaburzenia związane z substancjami: 64,2% (w tym uzależnienie od alkoholu – 30,6%, uzależnienie od narkotyków – 12%).
• Zaburzenia lękowe: 54,7% (najczęściej fobia specyficzna – 27,4% oraz PTSD – 25,7%).
• Zaburzenia nastroju: 49,5% (głównie epizody depresji – 20,6% oraz choroba afektywna dwubiegunowa typu I – 20,1%).
• Inne zaburzenia osobowości: 62,9% (najczęściej osobowość borderline – 37%).

Osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości są bardzo wrażliwe na krytykę lub porażkę.

Taka wrażliwość może prowadzić do wycofania się z interakcji społecznych. 

Utrzymujące się poczucie wstydu lub upokorzenia może się także wiązać z depresyjnym nastrojem oraz dystymią. 

Osobie z NZO może także towarzyszyć nastrój hipomaniakalny (łagodne podwyższenie nastroju lub jego drażliwość).

Diagnozowanie osobowości narcystycznej jest trudne, ze względu na cechy wspólne z innymi zaburzeniami.

Szczególnie chodzi tu o trzy inne zaburzenia osobowości: osobowość histrioniczną, osobowość antyspołeczną i osobowość z pogranicza.

Globalne wskaźniki (Winsper, Bilgin, Thompson 2020) dla głównych klastrów zaburzeń osobowości pokazują, że:

• Klaster C (lękowo-bojaźliwe): Występuje najczęściej, z wynikiem 5,0% (obejmuje m.in. zaburzenia unikające, zależne i obsesyjno-kompulsyjne).
• Klaster A (dziwno-ekscentryczne): Występuje u 3,8% populacji (obejmuje m.in. zaburzenia paranoiczne, schizoidalne i schizotypowe).
• Klaster B (dramatyczno-niekonsekwentne): Występuje u 2,8% populacji (obejmuje m.in. zaburzenia borderline, antyspołeczne, narcystyczne i histrioniczne).

Więcej o stanach lękowych

Osobowość histrioniczna

Istotną cechą osobowości histrionicznej jest nadmierna emocjonalność oraz zachowania przyciągające uwagę.

Osoby z zaburzeniami osobowości histrionicznej czują się niedoceniane, gdy nie są w centrum uwagi.

Osoby takie mają tendencję do zwracania na siebie uwagi i mogą początkowo oczarować nowych znajomych swoim entuzjazmem, pozorną otwartością lub zalotnością.

Te cechy są jednak niestabilne, ponieważ osoby te nieustannie wymagają uwagi.

Jeśli osoba z osobowością histrioniczna nie jest ośrodkiem zainteresowania, może zrobić coś dramatycznego, aby tylko zwrócić uwagę na siebie.

Wygląd i zachowanie osób z tym zaburzeniem są często nieodpowiednio prowokujące lub uwodzicielskie (nie tylko wobec osób, którymi są zainteresowane).

Osoby z tym zaburzeniem konsekwentnie wykorzystują wygląd fizyczny, aby zwrócić na siebie uwagę.

Są nadmiernie zainteresowane imponowaniem innym tym, jak się prezentują i przeznaczają nadmierną ilość czasu, energii i pieniędzy na ubrania i pielęgnację urody.

Osoby te mają skłonność do wyrażania opinii w sposób dramatyczny, ale ich argumenty są zwykle niejasne i rozproszone, bez poparcia w faktach i szczegółów.

Osoby z tym zaburzeniem charakteryzują się dramatyzmem, teatralnością i przesadną ekspresją emocji.

Mogą zawstydzać przyjaciół i znajomych nadmiernym publicznym okazywaniem emocji (np. niekontrolowany płacz przy byle powodzie lub napady złości).

Jednak ich emocje często wydają się być włączane i wyłączane zbyt szybko, aby były głęboko odczuwalne.

Osobowość antyspołeczna

Istotną cechą antyspołecznego zaburzenia osobowości jest nagminne lekceważenie i łamanie praw innych, które zaczyna się już w dzieciństwie lub wczesnym okresie dojrzewania i trwa do dorosłości.

Aby móc postawić tę diagnozę, osoba musi mieć ukończone 18 lat i mieć w przeszłości pewne objawy zaburzenia zachowania jeszcze przed ukończeniem 15 roku życia.

Zaburzenie zachowania polega na powtarzalnym i uporczywym naruszaniu podstawowych praw innych osób lub norm i reguł społecznych.

Specyficzne zachowania charakterystyczne dla tego zaburzenia to: agresja wobec ludzi i zwierząt, niszczenie mienia, oszustwo lub kradzież, a także poważne naruszenia zasad współżycia społecznego.

Osobowość z pogranicza (inaczej: osobowość typu borderline)

Istotną cechą zaburzenia osobowości z pogranicza jest niestabilność relacji z innymi ludźmi, obrazu samego siebie, emocji oraz znaczna impulsywność, która rozpoczyna się we wczesnej dorosłości i jest obecna w różnych kontekstach.

Osoby z zaburzeniami osobowości z pogranicza podejmują wszelkie wysiłki, aby uniknąć prawdziwego lub wyimaginowanego porzucenia.

Postrzeganie zbliżającego się oddzielenia lub odrzucenia może prowadzić do głębokich zmian w obrazie siebie i zachowaniu.

Osoby te doświadczają intensywnych lęków przed porzuceniem i nieuzasadnionego gniewu, nawet w obliczu nieuniknionych zmian w planach (na przykład panika lub wściekłość, gdy ktoś ważny dla tej osoby spóźnia się o kilka minut lub musi odwołać spotkanie).

Lęk przed porzuceniem jest silnie związany z nieumiejętnością bycia samemu i potrzebą posiadania przy sobie innych ludzi.

Wysiłki, aby uniknąć porzucenia, mogą obejmować impulsywne i niebezpieczne działania.

Osoby z zaburzeniem osobowości typu borderline mogą uprawiać hazard, wydawać pieniądze w sposób nieodpowiedzialny, upijać się, nadużywać substancji (w tym narkotyków i leków), uprawiać niebezpieczny seks lub zachowywać się w inny sposób lekkomyślnie.

Osoby z tym zaburzeniem wykazują powtarzające się zachowania, groźby samobójcze i zachowania samookaleczające.

Więcej o fobii społecznej

Czy osobowość narcystyczna jest kształtowania przez kulturę, w jakiej żyjemy?

Narcyzm, jako zjawisko społeczne, narasta we współczesnych czasach, a naukowcy próbują dowiedzieć się dlaczego.

Niektórzy wysuwają hipotezę, że indywidualny narcyzm wynika z kultury, w której ktoś żyje: im bardziej indywidualistyczna kultura, tym bardziej narcystyczni są ludzie w niej żyjący.

Powstało ciekawe badanie, które wykorzystało wyjątkowe wydarzenie historyczne – podział Niemiec na wschód i zachód po II wojnie światowej – aby przyjrzeć się, jak zmiany kulturowe wpływają na osobowość.

Czterdzieści lat separacji byłych Niemiec Wschodnich i Zachodnich dostarczyło badaczom naturalnego kontekstu wpływu kultury na osobowość.

Naukowcy przeprowadzili ankietę internetową wśród 1025 Niemców, którzy mieli ukończyć testy mierzące ich osobowość, poziom narcyzmu i samooceny.

Wyniki pokazały, że uczestnicy z byłych Niemiec Zachodnich uzyskali wyższą ocenę na skali narcyzmu w porównaniu z uczestnikami z byłych Niemiec Wschodnich.

Co ciekawe, osoby z byłych Niemiec Wschodnich miały wyższą samoocenę niż osoby z Niemiec Zachodnich (co pokazuje, że między narcyzmem i poczuciem własnej wartości nie możemy postawić znaku równości).

W Stanach Zjednoczonych badacze odkryli objawy „epidemii narcyzmu”.

Na przykład ostatnio opublikowane książki mają bardziej egocentryczny język.

W porównaniu z wcześniejszymi publikacjami zaimki „ja” i „mój” mają tendencję do pojawiania się dużo częściej niż „my” i „nasz”.

Także w wytworach kultury popularnej możemy spotkać kilka postaci przejawiających cechy osobowości narcystycznej.

Są to na przykład:

• Postać Suzanne Stone, grana przez Nicole Kidman, w filmie „Za wszelką cenę” w reżyserii Gusa Vana Santa
• Postać Adama Devine’a w serialu „Workaholics”
• Czy postać Rosamond Vincy w powieści „Miasteczko Middlemarch” autorstwa George Eliot

W jaki sposób osobowość narcystyczna kształtuje życie?

Osoba z dominującymi cechami narcystycznymi postrzega siebie jako centralny punkt rzeczywistości, co znacząco wpływa zarówno na jej życie wewnętrzne, jak i relacje z innymi.

Osoby o osobowości narcystycznej często mają nadmiernie wyolbrzymione poczucie własnej wartości, które z zewnątrz wydaje się imponujące, ale wewnętrznie bywa kruche i zależne od opinii innych.

Ich samoocena jest więc niestabilna: silnie wzrasta przy komplementach i upada przy krytyce.

Ich życie emocjonalne bywa więc intensywne, z dużymi wahaniami nastroju, które wpływają na psychikę.

Relacje z innymi u osób z osobowością narcystyczną często mają charakter funkcjonalny, dlatego brakuje im pogłębionych relacji, a jakiekolwiek związki są pełne napięcia i konfliktów.

Do tego ambicje, aspiracje i potrzeba uznania negatywnie oddziałuje na sferę życia zawodowego.

Prowadzą do konfliktów ze współpracownikami, odrzucania krytyki i trudności z delegowaniem zadań.

Na wysokich stanowiskach osoby narcystyczne mogą osiągać wielkie sukcesy, na innych praca jest dla nich źródłem przemęczenia i ciągłej frustracji.

Narcyzm wpływa więc znacznie na najważniejsze obszary codziennego funkcjonowania.

Jak leczyć narcyzm?

W leczeniu osobowości narcystycznej najważniejszą rolę odgrywa odpowiednia psychoterapia.

Nie istnieją leki dedykowane zaburzeniu osobowości narcystycznej, co więcej zalecane jest unikanie farmakoterapii w przypadku zaburzeń osobowości, choć badania wskazują, że przepisuje się pacjentom znaczną ich ilość (Völlm, Cerci 2025).

Terapia tego zaburzenia może być bezpiecznie wspomagana lekami wtedy, gdy osobowość narcystyczna współwystępuje z innymi objawami – na przykład przy trwale obniżonym nastrojem.

Należy pamiętać, że terapia osoby z tym zaburzeniem bywa długotrwała i pracochłonna.

Niestety aż dwie trzecie (ok. 66%) pacjentów z narcyzmem przedwcześnie przerywa leczenie (Weinberg i in. 2024).

Szczególnie dlatego, że ludzie z narcystycznym zaburzeniem osobowości są wyjątkowo odporni na zmianę swojego zachowania i sposobu myślenia, nawet jeśli powoduje to problemy w ich życiu.

Mają tendencję do zrzucania winy na innych.

Co więcej, są niezwykle wrażliwi i źle reagują na nawet najdrobniejszą krytykę, nieporozumienia lub  lekceważenie, które postrzegają jako ataki osobiste.

A badania wskazują, że wyraźna poprawa i remisja objawów następują po okresie od 2,5 do 5 lat intensywnej psychoterapii (Weinberg i in. 2024).

Życie z narcyzem – jak sobie radzić?

A co, jeśli Twój bliski przejawia zachowania narcystyczne?

Poza skierowaniem takiej osoby do specjalisty (co może pomóc jej lepiej funkcjonować społecznie), możesz wprowadzić w życie poniższe rady.

1. Ustaw granice

Jeśli osoba narcystyczna w Twoim bliskim otoczeniu od dawna narusza Twoje granice, nie będzie łatwo odzyskać nad tym kontrolę.

Rozważ swoje cele i potencjalne przeszkody.

Jakie najważniejsze zmiany zamierzasz osiągnąć?

Jak będziesz egzekwować swoje nowo ustanowione granice?

Odpowiedzi na te pytania pomogą Ci ocenić dostępne opcje i opracować realistyczny plan.

2. Nie wyznaczaj granic, jeśli nie możesz ich utrzymać

Możesz spodziewać się, że bliski z zaburzeniem osobowości narcystycznej będzie buntował się przeciwko nowym granicom, testował je.

Przygotuj się na to.

Pamiętaj, by być konsekwentnym w swoich postanowieniach.

Jeśli się wycofasz, pokażesz, że Twoich zasad nie trzeba brać na poważnie.

3. Wybierz delikatne podejście

Jeśli zachowanie relacji z narcyzem jest dla Ciebie ważne, będziesz musiał działać bardzo łagodnie.

Staraj się dostarczać wiadomość spokojnie, z szacunkiem i tak delikatnie, jak to możliwe.

Skoncentruj się w rozmowie na zachowaniu osoby narcystycznej, nie analizuj jej motywacji czy intencji.

Jeśli reagują gniewem i obroną, staraj się zachować spokój.

W razie potrzeby przerwij i wróć do rozmowy później.

4. Przygotuj się na zmiany

Osoba narcystyczna prawdopodobnie poczuje się zagrożona i zdenerwowana przez Twoje próby przejęcia kontroli nad swoim życiem.

Szczególnie, jeśli jest już przyzwyczajona do innych zasad i zachowań.

Aby to zrekompensować, mogą zwiększyć swoje wymagania w innych aspektach relacji, zdystansować się, aby Cię ukarać, lub próbować zmanipulować lub oczarować Cię, by zrezygnować z nowo ustanowionych granic.

5. Nie kłóć się

Podczas ataku krytyki ze strony osoby narcystycznej naturalnym instynktem jest bronić się i udowodnić, że druga osoba jest w błędzie.

Bez względu na to, jak racjonalny jesteś i jak rozsądny jest twój argument, on lub ona raczej cię nie usłyszy.

Natomiast argumentowanie tego może rozdmuchać sytuację w bardzo nieprzyjemny sposób.

Po prostu powiedz, że nie zgadzasz się z oceną, a następnie zakończ temat.

6. Poznaj siebie

Najlepszą obroną przed zniewagami i projekcjami narcyza jest silne poczucie własnej wartości.

Kiedy znasz swoje mocne i słabe strony, łatwiej jest odrzucić wszelkie nieuczciwe krytyki skierowane przeciwko tobie.

Podsumowanie

Cechami narcystycznego zaburzenia osobowości są poczucie wspaniałości, brak empatii dla innych ludzi i bardzo silna potrzeba podziwu.

Ludzie z tym zaburzeniem są często opisywani jako aroganccy, skupieni na sobie, manipulujący i wymagający.

Mogą też mieć wybujałe fantazje na swój temat i być przekonani, że zasługują na specjalne traktowanie.

Cechy te zwykle zaczynają ujawniać się we wczesnej dorosłości i są widoczne w wielu kontekstach, na przykład w pracy, życiu codziennym czy relacjach interpersonalnych.

Ludzie z osobowością narcystyczną mają tendencję do szukania nadmiernego podziwu i uwagi i równocześnie przejawiają trudności z tolerowaniem krytyki lub porażki.

Sprawdź naszych specjalistów

 

FAQ

Jak zachowuje się osoba narcystyczna?

Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości często sprawia wrażenie pewnej siebie i dumnie porusza się przez życie.

Może wydawać się, jakby była przekonana, że jest kimś wyjątkowym, a jej potrzeby i pragnienia są najważniejsze.

Z zewnątrz może to wyglądać jak pewność siebie, jednak często za tą fasadą kryje się głęboka potrzeba uznania i podziwu.

Narcyz oczekuje, że inni będą go traktować w sposób wyjątkowy, a jeśli nie otrzyma wystarczającego podziwu, może reagować złością lub rozczarowaniem.

Z drugiej strony, narcystyczna osoba może wykazywać brak empatii – nie interesują ją potrzeby innych, chyba że mogą one w jakiś sposób służyć jej celom.

Często potrafi manipulować innymi, aby zdobyć to, czego pragnie.

Zdarza się, że osoby narcystyczne mają trudności w utrzymaniu długotrwałych, autentycznych relacji, ponieważ koncentrują się na sobie, a ich relacje mogą przypominać bardziej grę, w której liczy się, kto zyskuje kontrolę lub uwagę.

Jakich słów używa narcyz?

Narcyz często używa słów, które mają na celu podkreślenie jego wyjątkowości.

Może mówić o sobie w sposób, który ma wzmacniać jego obraz jako osoby niezastąpionej.

Używa zdań, które wskazują na jego poczucie wyższości, np. „Ja zawsze mam rację”, „Tylko ja potrafię to zrobić dobrze”, „Nie rozumiesz, bo nie jesteś tak bystry jak ja”.

Często posługuje się także manipulacyjnym językiem, np. „Zawsze ci pomogłem, a ty teraz mnie odrzucasz” – w ten sposób próbuje wzbudzić poczucie winy u innych.

Słowa narcystyczne są pełne wymagania i wyolbrzymiania własnych osiągnięć, a także podkreślania, jak bardzo zasługują na szacunek i uwielbienie.

Co najbardziej denerwuje narcyza? Czego nie znosi narcyz?

Narcyz nie znosi krytyki, nawet tej najbardziej łagodnej.

Każde negatywne uwagi pod jego adresem traktuje jak atak na swoją osobę i może reagować złością, oburzeniem lub odrzuceniem.

Nawet drobne potknięcia, które w oczach innych nie są niczym poważnym, mogą wywołać w nim poczucie upokorzenia.

Z kolei, gdy narcyz nie dostaje uwagi, podziwu czy uznania, może poczuć się zignorowany lub odrzucony, co wywołuje u niego frustrację.

Bardzo nie znosi sytuacji, w których to ktoś inny staje się centrum uwagi lub osiąga sukcesy, które on mógłby uznać za swoje.

Oczekuje ciągłego podziwu i pochwał, które zaspokajają jego ego.

Jak sprawdzić, czy ktoś jest narcyzem?

Jeśli masz wrażenie, że ktoś w twoim otoczeniu może być narcyzem, warto przyjrzeć się, jak reaguje na innych.

Czy w relacjach z innymi ludźmi wykazuje brak empatii?

Czy traktuje innych jak narzędzia do osiągania własnych celów?

Narcyz będzie również szukał sytuacji, w których może się wyróżniać, w sposób, który pokazuje jego wyższość.

Często może mieć obsesję na punkcie swojego wyglądu, sukcesów zawodowych lub osiągnięć, a wszelkie negatywne opinie traktować jako atak na swoją osobowość.

Zwróć także uwagę na to, czy osoba ta wciąż domaga się uwagi, nawet jeśli nie na to zasługuje, oraz czy próbuje kontrolować i manipulować otoczeniem w sposób, który sprawia, że inni czują się źle lub zdezorientowani.

Czy narcyz mówi kocham cię?

Narcyz może mówić „kocham cię”, ale jego miłość często jest powierzchowna i związana z chęcią uzyskania czegoś w zamian – uwagi, podziwu czy akceptacji.

Jego uczucia mogą być zmienne i uzależnione od tego, czy partner daje mu to, czego pragnie.

Miłość narcyza nie jest typową miłością opartą na wzajemnym zaufaniu, szacunku i empatii, lecz na potrzeby podkreślenia własnej wartości.

Może pojawić się również manipulacyjna forma miłości, w której narcyz oczekuje, że partner będzie go bezwarunkowo adorował, ale sam nie będzie gotów do oddania tej samej ilości emocji.

Czy narcyzm to choroba psychiczna?

Narcyzm jest uznawany za zaburzenie osobowości, a dokładniej za narcystyczne zaburzenie osobowości.

Jest to stan, który może utrudniać życie zarówno osobie dotkniętej tym zaburzeniem, jak i jej otoczeniu.

Chociaż termin „choroba” często kojarzy się z czymś, co można leczyć za pomocą medycznych interwencji, w przypadku narcyzmu jest to zaburzenie psychiczne, które wiąże się z długotrwałymi wzorcami myślenia i zachowań.

Narcystyczne zaburzenie osobowości nie zawsze oznacza, że osoba jest całkowicie pozbawiona zdolności do nawiązywania zdrowych relacji, ale zaburza jej sposób postrzegania siebie i innych.

Leczenie tego typu zaburzenia jest możliwe, ale wymaga cierpliwości, pracy terapeutycznej i gotowości do zmiany ze strony osoby dotkniętej zaburzeniem.

Współczesna psychoterapia, w tym terapia poznawczo-behawioralna, daje nadzieję na poprawę jakości życia i relacji osobistych.

Czy narcyz wie, że ma osobowość narcystyczną?

To zależy.

Niektórzy wiedzą, że „mają narcystyczne cechy” — szczególnie gdy interesują się psychologią.

Jednak świadomość to nie to samo co realna gotowość do zmiany.

Ponadto osoby z cechami narcystycznymi rzadko same zgłaszają się na terapię z myślą o swoim zaburzeniu.

Częściej przychodzą z powodu kryzysu w relacji, rozpadu związku, problemów zawodowych albo poczucia pustki.

Jak osoby narcystyczne radzą sobie z krytyką i porażką?

Bardzo trudno – może pojawić się:

• wybuch złości
• deprecjonowanie rozmówcy
• odwracanie winy
• milczenie i wycofanie
• zemsta lub próba odzyskania kontroli.

Porażka często jest reinterpretowana jako wina zewnętrzna albo wypierana.

Czasem pojawia się gwałtowny spadek nastroju, który bywa niewidoczny dla otoczenia.

W praktyce osoby narcystyczne nie radzą sobie z krytyką poprzez refleksję, lecz poprzez ochronę swojego obrazu siebie.

Czy osoba narcystyczna może ukształtować zdrową samoocenę?

Tak – ale to proces długoterminowy, możliwy w procesie terapii.

Jak narcyz przeżywa rozstanie?

Zerwanie z narcyzem uderza bardzo mocno w jego ego.

Możliwe reakcje:

• próby odzyskania partnera (idealizacja, obietnice zmiany)
• szybkie wejście w nową relację
• odwrócenie narracji („to ja ją/jego zostawiłem”)
• dewaluacja byłego partnera
• kampania oczerniająca.

Czy osobowość narcystyczna wygląda inaczej u mężczyzn i u kobiet?

Rdzeń mechanizmu jest ten sam, ale ekspresja może się różnić.

U mężczyzn częściej widzimy:

• dominację
• rywalizację
• ostentacyjne podkreślanie statusu
• kontrolę w relacjach.

U kobiet częściej:

• wrażliwość (nadmierna reaktywność na odrzucenie)
• manipulację emocjonalną
• budowanie wizerunku osoby wyjątkowej.

Jak pokazać swój punkt widzenia narcyzowi?

Nie zawsze uda się dotrzeć do narcyza z inną perspektywą, ale w trakcie dyskusji warto trzymać się kilku zasad:

• Mów o faktach i swoich odczuciach.
• Nie wchodź w walkę o rację. Celem jest zakomunikowanie granicy, a nie przekonanie drugiej strony.
• Ustal konsekwencje. Granica bez konsekwencji przestaje być granicą.
• Wybieraj na rozmowę momenty względnego spokoju.

 

Źródła

• Wenta, A., & Łątkowska, N. (2017). Osobowość narcystyczna i psychopatyczna jako przejawy psychopatologii społecznej. Miscellanea Anthropologica et Sociologica, 18(1), 175-194.
• Gościniak, J., & Mocek, M. (2008). Narcyzm i patologia narcystyczna w ujęciu psychologii self Heinza Kohuta. Roczniki Psychologiczne, 11(2), 7-26.
• Gawda, B. (2019). Cechy zaburzeń osobowości a kontrola emocji negatywnych i regulacja nastroju. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J–Paedagogia-Psychologia, 31(3), 215-230.
• Green A, MacLean R, Charles K. Clinician perception of pathological narcissism in females: a vignette-based study. Front Psychol. 2023 Apr 20;14:1090746.
• Gawda B. (2018). Dyskusja nad tezą o wzroście narcyzmu we współczesnych społeczeństwach. Człowiek I Społeczeństwo, 45, 67–85.
• Weinberg, I., & Ronningstam, E. (2022). Narcissistic personality disorder: Progress in understanding and treatment. Focus, 20(4), 368-377. https://doi.org/10.1176/appi.focus.20220052
• Mitra P,, Fluyau D. (2023) Narcissistic Personality Disorder. In: StatPearls. StatPearls Publishing,
• Vater, A., Moritz, S., & Roepke, S. (2018). Does a narcissism epidemic exist in modern western societies? Comparing narcissism and self-esteem in East and West Germany. PloS one, 13(1), e0188287.
• Stinson FS, Dawson DA, Goldstein RB, Chou SP, Huang B, Smith SM, Ruan WJ, Pulay AJ, Saha TD, Pickering RP, Grant BF. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV narcissistic personality disorder: results from the wave 2 national epidemiologic survey on alcohol and related conditions. J Clin Psychiatry. 2008 Jul;69(7):1033-45.
• Twenge, J. M., Campbell, W. K., & Gentile, B. (2013). Changes in Pronoun Use in American Books and the Rise of Individualism, 1960-2008. Journal of Cross-Cultural Psychology, 44(3), 406-415. https://doi.org/10.1177/0022022112455100
• Winsper C, Bilgin A, Thompson A, et al. The prevalence of personality disorders in the community: a global systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry. 2020;216(2):69-78.
• Weinberg, Igor PhD; Ronningstam, Elsa PhD; Ravichandran, Caitlin PhD; Gunderson, John G. MD. Can Patients With Narcissistic Personality Disorder Change? A Case Series. The Journal of Nervous and Mental Disease 212(7):p 392-397, July 2024.
• Völlm B, Cerci D. Pharmacological management of personality disorders: from evidence to practice. BJPsych Advances. 2025;31(4):214-222.