Objawy autyzmu obejmują przede wszystkim trwałe trudności w komunikacji i interakcjach społecznych oraz ograniczone lub powtarzalne wzorce zachowania, zainteresowań i potrzeby przewidywalności.
Objawy autyzmu mogą wyglądać inaczej u niemowląt, dzieci, nastolatków i dorosłych, a u części osób są przez lata maskowane.
Osoby w spektrum często doświadczają współwystępujących trudności psychicznych (Lai i in. 2019) – m.in. zaburzeń lękowych (20%), depresji (11%), OCD (9%), zaburzeń snu (13%).
Kluczowe wnioski
- Autyzm (ASD) to zaburzenie neurorozwojowe obejmujące trwałe trudności w komunikacji i interakcjach społecznych.
- Najczęstsze objawy autyzmu obejmują trudności w komunikacji i relacjach społecznych, powtarzalne zachowania i intensywne zainteresowania oraz odmienną reakcję na bodźce sensoryczne.
- Wczesne sygnały autyzmu (u dzieci) mogą obejmować ograniczony kontakt wzrokowy i społeczny, brak reakcji na imię, nietypową mimikę, mało gaworzenia oraz trudności z gestami i uwagą.
- U młodzieży i dorosłych autyzm może przejawiać się trudnościami w relacjach i komunikacji, silną potrzebą przewidywalności, intensywnymi zainteresowaniami, powtarzalnymi zachowaniami oraz odmiennym przetwarzaniem bodźców.
- U kobiet i dziewczynek objawy autyzmu mogą być mniej widoczne z powodu maskowania, które polega m.in. na naśladowaniu innych, kontrolowaniu własnego zachowania i świadomym dostosowywaniu się do norm społecznych.
- Objawy autyzmu mogą przypominać lub współwystępować m.in. z ADHD, zaburzeniami lękowymi, depresją, OCD, zaburzeniami osobowości, zaburzeniami psychotycznymi i opóźnieniem rozwoju mowy.
- Diagnoza autyzmu opiera się na wywiadzie dotyczącym rozwoju, obserwacji zachowania, standaryzowanych narzędziach diagnostycznych, ocenie współwystępujących trudności oraz analizie codziennego funkcjonowania.
- Wsparcie osób z autyzmem koncentruje się na poprawie codziennego funkcjonowania, rozwijaniu komunikacji i umiejętności społecznych oraz leczeniu współwystępujących trudności.
Co to jest autyzm?
Autyzm, a właściwie zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD – autism spectrum disorder), to grupa zaburzeń neurorozwojowych, które objawiają się trudnościami w komunikacji, interakcjach społecznych oraz powtarzalnymi wzorcami zachowań.
Autyzm występuje w różnych formach i stopniach nasilenia.
Mówimy o zaburzeniach ze spektrum autyzmu, a nie o pojedynczym zaburzeniu, ponieważ objawy i ich nasilenie mogą być bardzo różne u każdej osoby.
U części osób cechy autystyczne są zauważalne już we wczesnym dzieciństwie, natomiast u innych rozpoznanie następuje dopiero w późniejszym dzieciństwie, okresie dojrzewania lub dorosłości.
W diagnostyce autyzmu ocenia się 2 obszary:
- Pierwszy obejmuje sposób nawiązywania i podtrzymywania relacji, wzajemność społeczną oraz komunikację werbalną i niewerbalną.
- Drugi dotyczy powtarzalnych zachowań, silnej potrzeby przewidywalności, ograniczonych lub intensywnych zainteresowań oraz nietypowych reakcji na bodźce sensoryczne.
Jakie są najczęstsze objawy autyzmu?
Trudności w komunikacji
- Opóźniony rozwój mowy lub jej brak
- Dosłowne rozumienie słów i problem z odczytywaniem ironii czy metafor
- Trudności w prowadzeniu dialogów
Problemy z interakcjami społecznymi
- Ograniczony kontakt wzrokowy
- Brak odpowiedzi na swoje imię
- Trudność w budowaniu relacji z innymi ludźmi
Powtarzalne zachowania i zainteresowania
- Schematyczne wzorce zabawy, np. układanie zabawek w rzędzie
- Powtarzalne ruchy, takie jak machanie rękami czy bujanie się
- Silne przywiązanie do rutyny i opór przed zmianami
Nadwrażliwość sensoryczna
- Nadmierna wrażliwość na dźwięki, zapachy lub dotyk
- Unikanie określonych tekstur jedzenia
Jak zachowuje się osoba z autyzmem?
Najczęstsze zachowania, które mogą występować u osoby w spektrum, to:
- trudności w prowadzeniu rozmowy i naprzemiennej komunikacji – osoba może mieć problem z rozpoczęciem rozmowy, podtrzymaniem jej lub dostosowaniem wypowiedzi do sytuacji.
- nietypowe korzystanie z komunikacji niewerbalnej – może występować odmienny kontakt wzrokowy, mimika, gestykulacja lub sposób odczytywania sygnałów niewerbalnych.
- trudności w dostosowaniu zachowania do sytuacji społecznej – osoba w spektrum autyzmu może mieć problem z rozpoznawaniem niepisanych zasad, rozumieniem intencji innych ludzi albo zmianą sposobu komunikacji zależnie od kontekstu.
- silne przywiązanie do rutyny i przewidywalności – nagła zmiana planu, trasy, kolejności działania lub ustalonego sposobu wykonywania czegoś może powodować wyraźny stres lub sprzeciw.
- powtarzalne ruchy, słowa lub czynności – mogą pojawiać się m.in. kołysanie, trzepotanie dłońmi, powtarzanie słów (echolalia), układanie przedmiotów czy wykonywanie czynności według tego samego schematu (Collis i in. 2024).
- bardzo intensywne zainteresowania – osoba może przez długi czas koncentrować się na wąskim temacie i poświęcać mu znacznie więcej uwagi niż innym aktywnościom.
- nietypowe reakcje na bodźce – hałas, światło, zapachy, dotyk, smak lub faktura przedmiotów mogą być odbierane jako wyjątkowo nieprzyjemne albo przeciwnie – osoba może poszukiwać określonych bodźców.
- silne reakcje na przeciążenie lub zmianę – w sytuacji nadmiaru bodźców, wymagań albo nieprzewidywalnych zmian może dojść do wycofania, zwiększenia powtarzalnych zachowań lub gwałtownej reakcji emocjonalnej.
Osoba z autyzmem nie musi prezentować wszystkich tych zachowań.
Czego nie rozumie autysta?
Osoby z autyzmem mogą mieć trudności z rozumieniem emocji innych ludzi, niuansów społecznych, żartów czy sarkazmu.
Osobom z autyzmem trudno jest odczytać intencje w zachowaniu innych osób.
Jednak warto pamiętać, że każda osoba z autyzmem jest inna i zakres tych trudności może się różnić.
Jakie objawy autyzmu występują u niemowląt i małych dzieci?
Rozpoznanie autyzmu może być trudne w przypadku najmłodszych dzieci.
Oto lista charakterystycznych objawów autyzmu u dzieci i niemowląt:
- Dziecko rzadko patrzy na twarze innych ludzi
- Nie interesuje się otoczeniem ani osobami wokół siebie
- Nie odpowiada na próby nawiązania kontaktu – nie reaguje, gdy się do niego mówi
- Jego mimika jest mało wyrazista lub nietypowa, nie dostosowuje jej do sytuacji
- Nie uśmiecha się w odpowiedzi na uśmiech innych
- Nie reaguje na swoje imię
- Nie wskazuje palcem, żeby pokazać coś ciekawego
- Nie śledzi wzrokiem, co pokazują inni lub na co patrzą
- Nie łączy spojrzenia, wyrazu twarzy, tonu głosu i gestów w jedną reakcję
- Często sprawia wrażenie, jakby nie słyszało, co się dzieje wokół niego
- Mało gaworzy lub prawie wcale nie wydaje dźwięków podczas zabawy z innymi
- Nie prosi o wzięcie na ręce ani o przytulenie
- Ma trudności z poruszaniem się – jego ruchy mogą być opóźnione lub nietypowe
- Nie rozumie prostych gestów, takich jak „pa pa”
Kiedy ujawnia się autyzm?
Autyzm ujawnia się zwykle przed trzecim rokiem życia, ale pierwsze sygnały można zauważyć już w niemowlęctwie.
Niektóre dzieci wydają się rozwijać prawidłowo, a objawy stają się widoczne dopiero w wieku około 1-2 lat.
Warto obserwować rozwój dziecka i zgłaszać wszelkie niepokojące objawy specjaliście.
Jakie występują objawy autyzmu u młodzieży i dorosłych?
U młodzieży i dorosłych autyzm najczęściej przejawia się trudnościami w komunikacji i relacjach społecznych oraz powtarzalnymi zachowaniami, silną potrzebą przewidywalności i odmiennym przetwarzaniem bodźców.
Objawy autyzmu mogą być mniej widoczne niż w dzieciństwie, ponieważ część osób nauczyła się kompensować swoje trudności lub je maskować.
Najczęściej występują:
- trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji – problem z rozumieniem niepisanych zasad społecznych, odczytywaniem intencji innych osób lub budowaniem przyjaźni; trudności z przyjaźniami należą do objawów, które utrzymują się również w dorosłości (Poon, Sidhu 2017).
- problemy z komunikacją społeczną – trudności z prowadzeniem rozmowy, odczytywaniem mimiki, gestów i tonu głosu, rozumieniem ironii lub komunikatów niewerbalnych.
- dosłowne rozumienie wypowiedzi – trudność z wychwytywaniem przenośni, aluzji lub niebezpośrednich komunikatów.
- silna potrzeba rutyny i przewidywalności – stres lub wyraźny dyskomfort podczas zmian planu, niespodziewanych wydarzeń albo konieczności zmiany ustalonego sposobu działania.
- intensywne, często wąskie zainteresowania – bardzo duże zaangażowanie w określone tematy, które zajmują znaczną część czasu i uwagi.
- powtarzalne zachowania lub czynności – np. powtarzanie określonych ruchów, słów, schematów działania albo wykonywanie czynności w ustalony sposób.
- nietypowe reakcje sensoryczne – nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, zapachy, smaki czy faktury; u dorosłych szczególnie często występuje nadwrażliwość na głośne dźwięki, jasne światło i określone tekstury.
- duże zmęczenie po kontaktach społecznych – u części osób wynika ono z ciągłego kontrolowania własnego zachowania.
Jakie są objawy autyzmu u kobiet i dziewczynek?
Objawy autyzmu u kobiet i dziewczynek są na ogół mniej widoczne niż u chłopców, dlatego spektrum bywa rozpoznawane później lub pozostaje niezdiagnozowane.
Część dziewczynek i kobiet stosuje strategie maskowania swojego autyzmu, czyli świadomego lub nieświadomego dostosowywania swojego zachowania do oczekiwań społecznych (Tubío-Fungueiriño i in. 2021).
U kobiet i dziewczynek mogą występować:
- trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji – problemy z rozumieniem niepisanych zasad, wzajemnością społeczną lub odczytywaniem intencji innych osób; nie muszą jednak oznaczać całkowitego unikania kontaktów.
- maskowanie trudności społecznych – obserwowanie i naśladowanie innych osób, przygotowywanie sobie sposobów prowadzenia rozmów, kontrolowanie mimiki lub zachowania oraz świadome dostosowywanie się do sytuacji społecznej.
- silne zainteresowania, które mogą być mniej stereotypowe – zainteresowanie konkretnym tematem może być bardzo intensywne, ale nie musi z zewnątrz wyglądać jak typowe „nietypowe zainteresowanie”, gdy dotyczy stereotypowych pasji, np. mody czy sztuki.
- silna potrzeba przewidywalności i trudność z nagłymi zmianami – zmiana planu, rutyny lub oczekiwań może powodować znaczne napięcie, nawet jeśli osoba na zewnątrz dobrze radzi sobie z dostosowaniem do sytuacji.
- nietypowe reakcje sensoryczne – nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, zapachy, smaki lub faktury.
- przeciążenie po kontaktach społecznych – ciągłe kontrolowanie własnego zachowania i dopasowywanie się do otoczenia wiąże się ze stresem i pogorszeniem dobrostanu psychicznego.
Jakie cechy wykluczają autyzm?
Nie ma konkretnej listy cech, które wykluczają autyzm, ponieważ objawy ze spektrum są bardzo różnorodne.
Jednak jeśli dana osoba:
- łatwo nawiązuje kontakt wzrokowy
- spontanicznie dzieli się emocjami i radością
- dobrze rozumie relacje społeczne
- nie wykazuje powtarzalnych zachowań ani silnego przywiązania do rutyn
to prawdopodobieństwo autyzmu jest mniejsze.
W przypadku wątpliwości skonsultuj się z psychologiem ze specjalizacją w kierunku spektrum autyzmu.
Z czym mylony jest autyzm?
Objawy autyzmu mogą przypominać objawy innych zaburzeń albo z nimi współwystępować, najczęściej nakładają się na siebie:
- ADHD – współwystępowanie ADHD z ASD stwierdza się u około 28% osób z autyzmem (Lai i in. 2019).
- zaburzenia lękowe
- depresja
- zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
- zaburzenia osobowości
- zaburzenia psychotyczne, w tym schizofrenia
- opóźnienie rozwoju mowy.
Czasem dzieci z autyzmem są niesłusznie postrzegane jako „nieśmiałe” lub „trudne wychowawczo”.
Dlatego tak ważna jest dokładna diagnoza u specjalisty.
Jak przebiega diagnoza autyzmu?
Diagnoza autyzmu obejmuje przede wszystkim:
- wywiad dotyczący rozwoju – specjalista zbiera informacje o funkcjonowaniu od wczesnego dzieciństwa, sposobie komunikowania się, relacjach, zabawie, zainteresowaniach, reakcjach na zmiany i bodźce oraz obecnych trudnościach; u dorosłych szczególnie ważna jest historia rozwoju, ponieważ aktualne zachowanie może być częściowo kompensowane lub maskowane.
- obserwację zachowania – ocenia się sposób komunikowania, wzajemność społeczną, komunikację niewerbalną oraz obecność zachowań powtarzalnych i sztywności zachowania.
- standaryzowane narzędzia diagnostyczne – pacjent musi wypełnić testy i kwestionariusze.
- ocenę współwystępujących trudności – diagnostyka uwzględnia możliwość współwystępowania zaburzeń m.in. ADHD, zaburzenia lękowego, depresji, OCD. Późniejsze leczenie musi skupić się na wszystkich trudnościach psychicznych pacjenta.
- analizę funkcjonowania w codziennym życiu – znaczenie mają trudności występujące w domu, szkole, na studiach, w pracy i relacjach.
Diagnoza autyzmu wymaga ok. 4 sesji diagnostycznych (każda po 50 minut).
Na podstawie zebranych informacji terapeuta wystawia szczegółową opinię psychologiczną i zalecenia dotyczące dalszego postępowania.
Umów się na diagnozę spektrum autyzmu„Autyzm nie ma jednego charakterystycznego obrazu. Dwie osoby w spektrum mogą mieć zupełnie inne potrzeby, mocne strony i trudności, dlatego diagnoza musi uwzględniać objawy i sposób, w jaki dana osoba funkcjonuje na co dzień.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
Jak wygląda leczenie autyzmu?
Autyzmu nie można „wyleczyć”, bo nie jest to choroba, a zaburzenie neurorozwojowe.
Leczenie i wsparcie psychologiczne w autyzmie koncentrują się na poprawie codziennego funkcjonowania, rozwijaniu umiejętności komunikacyjnych i społecznych oraz leczeniu trudności współwystępujących, takich jak lęk, depresja, ADHD czy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.
W takim leczeniu autyzmu stosuje się trening umiejętności społecznych, terapię poznawczo-behawioralną i w niektórych przypadkach farmakoterapię.
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
Zgłoś się na konsultację, jeśli:
- od dzieciństwa występują trudności w relacjach i komunikacji
- zmiany i nieprzewidywalne sytuacje wywołują silne napięcie, a funkcjonowanie opiera się na sztywnych rutynach i powtarzalnych schematach
- bodźce sensoryczne znacząco utrudniają Ci codzienne życie
- kontakty społeczne wymagają ciągłego kontrolowania własnego zachowania, naśladowania innych lub przygotowywania sobie „zasad”, według których należy się zachowywać
- trudności wyraźnie ograniczają naukę, pracę, relacje lub samodzielność.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy autyzm jest dziedziczny?
Autyzm ma silny komponent genetyczny, a ryzyko wystąpienia ASD jest wyższe u rodzeństwa osoby autystycznej, jednak nie oznacza to prostego dziedziczenia jednego genu.
Czy można mieć autyzm i ADHD jednocześnie?
Tak, ASD i ADHD mogą współwystępować u tej samej osoby, tworząc dla niej unikalny zestaw trudności.
Czy autyzm może zostać rozpoznany dopiero w dorosłości?
Tak, późna diagnoza jest możliwa, szczególnie gdy wcześniejsze trudności były kompensowane, maskowane albo przypisywane innym przyczynom.
Czy autyzm może utrudniać znalezienie i utrzymanie pracy?
Tak, trudności mogą dotyczyć m.in. komunikacji w miejscu pracy, relacji ze współpracownikami, dopasowania stanowiska i obciążenia sensorycznego.
Czy autyzm może wpływać na sposób odżywiania?
Tak, choć ograniczona różnorodność pokarmów i wybiórczość żywieniowa są częstsze u dzieci z ASD.
Źródła
- Collis E, Dark E, Russell A, Brosnan M. Self-Report of Restricted Repetitive Behaviors in Autistic Adults: A Systematic Review. Autism Adulthood. 2024 Aug 30;8(1):47-67.
- Lai MC, Kassee C, Besney R, Bonato S, Hull L, Mandy W, Szatmari P, Ameis SH. Prevalence of co-occurring mental health diagnoses in the autism population: a systematic review and meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2019 Oct;6(10):819-829.
- Rybakowski, F., Białek, A., Chojnicka, I., Dziechciarz, P., Horvath, A., Janas-Kozik, M., … & Dunajska, A. (2014). Zaburzenia ze spektrum autyzmu-epidemiologia, objawy, współzachorowalność i rozpoznawanie. Psychiatria Polska, 48(4).
- Poon KK, Sidhu DJ. Adults with autism spectrum disorders: a review of outcomes, social attainment, and interventions. Curr Opin Psychiatry. 2017 Mar;30(2):77-84.
- Tubío-Fungueiriño M, Cruz S, Sampaio A, Carracedo A, Fernández-Prieto M. Social Camouflaging in Females with Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review. J Autism Dev Disord. 2021 Jul;51(7):2190-2199.
