Schizofrenia – objawy, diagnoza, leczenie

Jeśli czytasz ten tekst, pewnie coś Cię niepokoi.

Może ktoś bliski zaczął się dziwnie zachowywać – mówi o głosach, których nikt nie słyszy, wydaje się przestraszony, zamknięty w sobie.

Może masz wrażenie, że tracisz z nim kontakt. 

Schizofrenia to poważna choroba psychiczna, ale nie musi od razu oznaczać końca szczęśliwego życia.

W tym artykule w prosty sposób wyjaśniamy, na czym polega, jak ją rozpoznać i co możesz zrobić, żeby pomóc.

Na czym polega schizofrenia?

Schizofrenia to poważne zaburzenie psychiczne, które wpływa na sposób, w jaki ktoś postrzega rzeczywistość.

Osoba chora może słyszeć głosy, których inni nie słyszą, widzieć rzeczy, których nie ma, mieć trudności z logicznym myśleniem lub odczuwać silny lęk i nieufność.

Dla niej te przeżycia są całkowicie realne – nawet jeśli z zewnątrz wyglądają jak „dziwne” lub niezrozumiałe. 

Schizofrenia jest stosunkowo rzadka – dotyka około 0,7% ludzi. 

Co przyczynia się do schizofrenii?

Dokładne przyczyny schizofrenii nie są do końca poznane, ale niektóre potencjalne przyczyny obejmują czynniki genetyczne, środowiskowe, społeczne i psychologiczne.

Genetyka odgrywa znaczącą rolę w podatności na schizofrenię – najbliżsi genetyczni krewni schizofrenika mają kilkukrotnie większe ryzyko zachorowania.

Ważne czynniki środowiskowe, które mogą zwiększać ryzyko schizofrenii, to na przykład:

• Czynniki środowiskowe we wczesnym życiu – m.in. stres matki w czasie ciąży, infekcje wirusowe w życiu płodowym, powikłania okołoporodowe mogą wpłynąć na rozwój mózgu i zwiększyć podatność.
• Nieprawidłowości w rozwoju mózgu – szczególnie w obszarach odpowiadających za myślenie, emocje i kontakt z rzeczywistością (płaty czołowe i skroniowe).
• Zaburzenia w działaniu neuroprzekaźników – zwłaszcza dopaminy, glutaminianu i serotoniny, które wpływają na nastrój, myślenie i postrzeganie.
• Zakłócenia w pracy neuronów i połączeń nerwowych – mogą powodować trudności poznawcze i zmiany w zachowaniu.
• Stres oksydacyjny, stan zapalny w układzie nerwowym, zaburzenia rytmu dobowego – to biologiczne czynniki, które również wiąże się z rozwojem choroby.
• Silne stresy psychiczne i społeczne – zwłaszcza u osób biologicznie podatnych, mogą uruchomić lub nasilić objawy.

Czy schizofrenia jest uleczalna?

Nie ma lekarstwa na schizofrenię, ale istnieją metody leczenia, które mogą pomóc ludziom radzić sobie z objawami choroby i poprawić codzienne funkcjonowanie. 

Leczenie różni się w zależności od potrzeb każdej osoby. 

Ludzie mogą wymagać różnych poziomów opieki i wsparcia w zależności od ich indywidualnego stanu.

Objawy schizofrenii

Objawy schizofrenii najczęściej pojawiają się w późnym okresie dojrzewania lub na początku dorosłości, czyli mniej więcej między 16. a 30. rokiem życia.

U niektórych mogą wystąpić wcześniej lub później.

Na ogół rozwijają się stopniowo – z czasem stają się coraz bardziej widoczne i uciążliwe.

Dla osób z zewnątrz objawy takie jak słyszenie głosów czy urojenia mogą wydawać się dziwne, niezrozumiałe, a nawet przerażające.

Ale osoba, która ich doświadcza, często nie zdaje sobie sprawy, że coś jest nie tak.

Może być przekonana, że to, co czuje, widzi i myśli, jest całkowicie prawdziwe.

Ten brak świadomości choroby nazywa się brakiem wglądu i jest częstym zjawiskiem w schizofrenii.

Dwa rodzaje objawów schizofrenii

Objawy schizofrenii dzieli się na pozytywne i negatywne – ale nie chodzi tu o to, że jedne są „dobre”, a drugie „złe”.

Objawy pozytywne to takie, które pojawiają się dodatkowo, jako coś, czego zdrowa osoba nie doświadcza.

Należą do nich m.in.:

• halucynacje (np. słyszenie głosów, których nikt inny nie słyszy),
• urojenia (czyli silne przekonania, które nie mają pokrycia w rzeczywistości – np. że ktoś nas śledzi, podsłuchuje lub chce zaszkodzić),
• dezorganizacja myślenia i mowy – trudność z logicznym wypowiadaniem się lub skakanie z tematu na temat.

Objawy negatywne to braki – czyli coś, co zwykle jest obecne, a u osoby chorej zostaje „wyciszone” lub znika.

To może być:

• wycofanie społeczne, brak zainteresowania kontaktami z innymi,
• spłycenie emocji, brak reakcji emocjonalnych,
• ubóstwo mowy – krótkie, zdawkowe wypowiedzi,
• trudności z planowaniem, motywacją, działaniem – osoba sprawia wrażenie biernej lub apatycznej, nie dlatego, że nie chce, ale dlatego, że choroba to utrudnia.

Ten podział pomaga lepiej zrozumieć, z czym mierzy się osoba chorująca na schizofrenię – i dlaczego leczenie powinno być kompleksowe, a nie skupiać się tylko na „widocznych” objawach, jak głosy czy dziwne zachowania.

Psychoza

Schizofrenia jest klasyfikowana jako zaburzenie psychotyczne, co oznacza, że osoby ze schizofrenią mają objawy psychozy – anormalnego stanu, w którym zaburzone są funkcje umysłu.

W psychozie niektóre rodzaje percepcji, procesów myślowych, przekonań i emocji danej osoby wydają się być odłączone od rzeczywistości.

Objawy te mogą pojawiać się i znikać.

Mówiąc najogólniej, podczas epizodu psychozy osobie trudno jest odróżnić co jest rzeczywiste, a co nie.

Charakterystyczne dla stanu psychozy są urojenia i halucynacje.

Urojenia

Urojenia to utrwalone, fałszywe przekonania, które nie mają sensu w kontekście danej osoby. 

Chociaż każdy od czasu do czasu ma zniekształcone przekonania, osoby z urojeniami psychotycznymi są ich pewne (nie są zdolne spojrzeć na nie krytycznie i są odporne na wszelką argumentację). 

Osoba ze schizofrenią może być na przykład przekonana, że jest ofiarą prześladowań lub że inni nieustannie interesują się daną osobą (np. że przypadkowi ludzie o niej rozmawiają, a nawet, że spiker w telewizji snuje aluzje w jej temacie). 

Zdarzają się też urojenia hipochondryczne (przekonanie o własnej chorobie, a nawet o własnej śmierci), czy urojenia wielkościowe (np. że jest się kimś bardzo uprawnionym, a nawet boskim) i wiele więcej.

Halucynacje (omamy)

Halucynacje (inaczej omamy) to fałszywe doświadczenia zmysłowe, które nie mają podstaw w świecie zewnętrznym. 

Halucynacje psychotyczne pojawiają się, gdy osoba jest w pełni przytomna i nie jest pod wpływem alkoholu lub narkotyków. 

Halucynacje mogą obejmować wszystkie zmysły.

Najczęstsze są halucynacje słuchowe (słyszenie głosów) i halucynacje wzrokowe (widzenie rzeczy), ale osoba może mieć halucynacje dotykowe (na przykład robaki pełzające po skórze), smakowe lub zapachowe.

Osoba doświadczająca halucynacji może na przykład słyszeć głosy nakazujące, wydające mu polecenia, chwalące lub karzące.

Zdezorganizowana mowa

Charakterystyczny objaw w przypadku schizofrenii – słowa nie są łączone ze sobą na podstawie normalnych reguł języka, ale mogą być łączone w oparciu o dźwięki, rymy lub swobodne skojarzenia.

Chociaż każdy popełnia błędy w mowie, zwłaszcza gdy jest zmęczony lub zestresowany, mowa zdezorganizowana może to być trudna lub niemożliwa do zrozumienia.

Zdezorganizowane zachowanie

Zachowania zdezorganizowane nie są ukierunkowane na cel i nie mają sensu w kontekście danej osoby. 

Na przykład rozebranie się do kąpieli jest zachowaniem normalnym, adekwatnym do sytuacji.

Przykładem niezorganizowanego zachowania jest rozebranie się w autobusie.

Śmiech w nieodpowiednim czasie lub bez powodu jest również zachowaniem chaotycznym. 

Przyjmowanie dziwnych pozycji lub zastyganie w bezruchu może być przykładem zachowań katatonicznych.

Katatonia

To zmniejszona lub zwiększona aktywność ruchowa połączona z brakiem kontaktu z otoczeniem lub z kontaktem utrudnionym. 

Katatonia występuje zarówno jako objaw schizofrenii, ale także w innych zaburzeniach psychicznych (np. zespołu stresu pourazowego).

Katatonia może objawiać się na przykład jako zahamowanie ruchowe (zastygnięcie w jednej pozie – stupor).

Płytki afekt (wrażenie pozbawienia emocji)

Afekt to ekspresja emocji.

Osoby ze spłyconym afektem wydają się pozbawione emocji lub mają bardzo ograniczony zakres emocji. 

Wykazują niewielką reakcję na przykład na emocjonalne lub niepokojące sytuacje lub obrazy. 

Anhedonia

Ktoś ze schizofrenią może wykazywać brak radości z rzeczy, które kiedyś sprawiały mu przyjemność. 

Ta zmiana jest zwykle dość zauważalna przez innych wokół nich i nie jest po prostu zmianą zainteresowań.

Wszystko o anhedonii

 

Zredukowana mowa

Negatywny objaw schizofrenii może dotyczyć kogoś, kto mówi zauważalnie mniej niż kiedyś. 

Ten objaw można również zaobserwować, gdy ktoś mówił mniej płynnie niż wcześniej.

Brak inicjatywy

Utrata chęci do działania jest negatywnym objawem schizofrenii. 

Pamiętaj, że negatywny objaw odnosi się do cechy, która wydaje się słabnąć lub znikać z osoby.

Utrata motywacji i inicjatywy jest częstym objawem schizofrenii.

Poznawcze objawy schizofrenii

Objawy poznawcze schizofrenii mają związek ze sposobem myślenia danej osoby. 

Chociaż objawów poznawczych nie używa się do diagnozowania schizofrenii, niektóre z nich są dość powszechne w tej chorobie, na przykład:

• trudności z utrzymaniem uwagi: niezdolność do utrzymania skupienia, uwagi sprawia, że osoby ze schizofrenią wydają się nieobecne,
• problemy z pamięcią: schizofrenia często wpływa na pamięć roboczą, która jest rodzajem pamięci, której używasz do przechowywania rzeczy w głowie do aktywnego przetwarzania, takich jak cyfry numeru telefonu, który zamierzasz za chwilę wybrać,
• trudności w planowaniu i organizowaniu działań: funkcja wykonawcza to zestaw procesów umysłowych, który pozwala nam zidentyfikować kroki potrzebne do wykonania zadania, a następnie wykonać je we właściwej kolejności – funkcja wykonawcza jest poważnie upośledzona w przypadku występowania schizofrenii,
• brak wglądu: osoby ze schizofrenią mają specyficzny ślepy punkt poznawczy, który uniemożliwia im zrozumienie, że są chorzy. Oznacza to, że to bliscy i opiekunowie powinni zachować jak największą czujność, aby pomóc pacjentowi w utrzymaniu rutyny leczenia w celu opanowania objawów.

Schizofrenia jest kompleksowym zaburzeniem, dotykającym wszystkich sfer funkcjonowania. 

Mogą wystąpić także inne, niewymienione wyżej objawy, w tym depersonalizacja, derealizacja i problemy somatyczne. 

Powszechne są także dodatkowo lęk i fobie. 

Czy osoby ze schizofrenią są agresywne?

To jedno z najczęstszych pytań – i jedna z największych krzywdzących obaw.

Wbrew stereotypom osoby chorujące na schizofrenię rzadko bywają agresywne wobec innych.

Jeśli agresja się pojawia, to najczęściej wtedy, gdy chory czuje się bardzo zagubiony, przestraszony lub niezrozumiany – na przykład podczas silnego epizodu psychotycznego, gdy nie wie, co jest prawdą, a co nie.

W rzeczywistości osoby z schizofrenią znacznie częściej same doświadczają przemocy niż ją stosują.

Często żyją w lęku, zmagając się z objawami, które zaburzają ich kontakt ze światem – i potrzebują wsparcia, a nie unikania.

Jeśli choroba nie jest leczona, a osoba doświadcza halucynacji lub urojeń, które wywołują silny strach, może dojść do zachowań impulsywnych.

Dlatego regularne leczenie i kontakt ze specjalistą są kluczowe – pomagają opanować objawy i przywracają poczucie bezpieczeństwa zarówno choremu, jak i jego otoczeniu.

Krótko mówiąc: schizofrenia nie oznacza przemocy.

Oznacza cierpienie, z którym można pracować – z empatią i profesjonalną pomocą.

Jak wygląda początek schizofrenii?

Początek schizofrenii rzadko jest gwałtowny.

Najczęściej wszystko zaczyna się stopniowo i niepozornie, przez co łatwo pomylić pierwsze objawy z „gorszym okresem”, zmęczeniem albo kryzysem emocjonalnym.

Na początku mogą pojawić się:

• wycofanie z kontaktów z innymi – osoba staje się zamknięta, unika rozmów, izoluje się,
• spadek motywacji – przestaje się angażować w obowiązki, naukę, pracę, nie dba o siebie jak wcześniej,
• problemy z koncentracją i pamięcią,
• zmiana sposobu mówienia lub myślenia – trudności z formułowaniem myśli, „dziwne” skojarzenia, chaotyczna wypowiedź,
• zaburzenia snu,
• nietypowe zachowania – nieadekwatne reakcje emocjonalne, podejrzliwość, nadmierna wrażliwość na bodźce.

Z czasem mogą pojawić się także objawy psychotyczne, czyli:

• halucynacje – np. słyszenie głosów, których nikt inny nie słyszy,
• urojenia – np. przekonanie, że ktoś śledzi chorego, że jest w niebezpieczeństwie lub ma specjalne zdolności.

Dla bliskich ten etap bywa bardzo trudny – bo często nie wiadomo, co się dzieje.

Osoba chora może nie widzieć niczego niepokojącego w swoim zachowaniu.

Dlatego jeśli zauważasz u kogoś bliskiego zmianę, która trwa i się pogłębia – warto jak najszybciej skonsultować się z psychiatrą.

Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza i wdrożone leczenie, tym większe szanse na opanowanie objawów i lepsze funkcjonowanie w przyszłości.

Umów się do psychiatry

 

Czy schizofrenia to rozszczepienie osobowości?

Nie – to mit.

Mimo że sama nazwa „schizofrenia” (z greki: „schizo” – rozszczepić, „phren” – umysł) może wprowadzać w błąd, schizofrenia nie polega na posiadaniu wielu osobowości.

To zupełnie inne zaburzenie niż tzw. osobowość mnoga (czyli zaburzenie dysocjacyjne tożsamości).

W schizofrenii problemem jest zaburzenie postrzegania rzeczywistości – osoba może mieć trudności z odróżnieniem, co jest prawdziwe, a co nie.

Może słyszeć głosy, mieć urojenia, trudności z myśleniem i wyrażaniem emocji.

Ale nie dochodzi do „zmiany osoby”, jak w filmowych przedstawieniach osobowości mnogiej.

Ten mit sprawia, że schizofrenia bywa mylnie rozumiana i stygmatyzowana.

Tymczasem to konkretne, diagnozowalne zaburzenie psychiczne, które da się leczyć i z którym można żyć.

Leczenie schizofrenii

Nie istnieje lek na schizofrenię – oznacza to, że obecnie leczenia schizofrenii nie podejmuje się w celu „całkowitego wyleczenia”, leki przeciwpsychotyczne stosuje się w celu złagodzenia objawów i maksymalnego poprawienia jakości życia.

Szeroko stosowana i silnie zalecana w przypadku schizofrenii jest psychoterapia.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna jest skuteczną metodą w leczeniu objawów psychozy.

Poza psychoterapią indywidualną zaleca się także terapię rodzin, ponieważ zachorowanie na schizofrenię jest dużym obciążeniem dla całego najbliższego otoczenia osoby chorej.

Stosuje się także inne typy terapii wciąż poszukując możliwości na jeszcze skuteczniejszą pomoc (np. muzykoterapia, terapia elektrowstrząsowa).

Aby wspomóc leczenie schizofrenii warto pamiętać, że bardzo pozytywny wpływ na rokowanie ma włączenie się otoczenia chorej osoby (szczególnie bliskiej rodziny), a także korzystanie z różnych form terapii.

Najgorzej na rokowanie wpływa niesystematyczne i nieodpowiednio dobrane leczenie, nieplanowane przerwy w leczeniu (np. zapominanie o przyjęciu leków lub samodzielne zmienianie dawek).

Współcześnie intensywnie bada się też nowe podejścia i rodzaje terapii wspierających funkcjonowanie osób ze schizofrenią – jednym z obiecujących kierunków jest na przykład włączenie technologii VR do planu leczenia.

Jak wspierać osobę chorującą na schizofrenię?

Schizofrenia jest poważnym zaburzeniem psychicznym, które może znacząco wpływać na życie osoby dotkniętej tym schorzeniem – a także na życia wszystkich osób z jej najbliższego otoczenia. 

Wspieranie kogoś zmagającego się ze schizofrenią wymaga cierpliwości, empatii i wiedzy.

Im lepiej rozumiesz chorobę, tym łatwiej będzie Ci pomóc – i jednocześnie zadbać o siebie.

Ważne jest, aby zapewnić odpowiednie wsparcie nie tylko osobie ze schizofrenią, ale także jej rodzinie.

Zdobądź wiedzę i nie bój się pytać

Pierwszym krokiem jest poznanie, czym naprawdę jest schizofrenia – jakie objawy mogą się pojawiać, jak działa leczenie, czego można się spodziewać.

Warto porozmawiać z lekarzem, psychologiem lub terapeutą – oni odpowiedzą na pytania i rozwieją wątpliwości.

Pomocne mogą być też grupy wsparcia i sprawdzone źródła wiedzy (np. fundacje, organizacje zdrowia psychicznego).

Im więcej wiesz, tym mniej się boisz – a lęk to naturalna reakcja, kiedy bliska osoba zachowuje się inaczej niż zwykle.

Stwórz bezpieczne i przewidywalne otoczenie

Osoba zmagająca się ze schizofrenią potrzebuje spokoju i stabilności.

Pomaga:

• stały rytm dnia – np. regularne pory snu, posiłków, leków,
• jasne zasady i spokojna komunikacja,
• unikanie nadmiaru bodźców i stresu,
• otoczenie, które daje poczucie bezpieczeństwa – znane, spokojne, bez chaosu.

Jeśli trzeba, można skorzystać z drobnych rozwiązań technicznych – np. przypominajek o lekach, przycisków alarmowych, wspólnego planowania tygodnia czy ustalonych sposobów komunikacji w trudniejszych chwilach.

Rozmawiaj spokojnie i bez oceniania

Bliska osoba może mówić rzeczy, które dla Ciebie nie mają sensu – ale dla niej są bardzo realne.

Nie próbuj jej „przekonywać”, że się myli – to tylko pogłębia frustrację.

Zamiast tego:

• słuchaj z uważnością,
• dopytuj spokojnie,
• pokaż, że jesteś po jej stronie.

Czasem łatwiej wyrazić emocje przez rysunek, pisanie czy muzykę – nie wszyscy dobrze radzą sobie ze słowami.

Wspieraj tak, jak umiesz – ważna jest obecność, nie perfekcja.

Współpracuj z lekarzami i terapeutami

Leczenie schizofrenii to proces.

Osoba chora potrzebuje kontaktu z psychiatrą, czasem też z psychoterapeutą lub innym specjalistą.

Ty możesz:

• pomagać w umawianiu wizyt,
• wspierać w systematycznym przyjmowaniu leków,
• zauważać zmiany w zachowaniu i informować o nich lekarza,
• reagować, gdy pojawią się niepokojące sygnały – np. silne pobudzenie, izolacja, myśli samobójcze.

Nie bój się prosić o pomoc – ani dla bliskiej osoby, ani dla siebie.

Jesteś ważnym wsparciem, ale nie musisz wszystkiego dźwigać sam/a.

Podsumowanie

Schizofrenia to zaburzenie psychiczne, które wpływa na myślenie, percepcję, emocje i zachowanie osoby dotkniętej tym schorzeniem. 

Jest to poważne i przewlekłe schorzenie, które może znacznie wpływać na jakość życia osoby oraz jej relacje z innymi.

Przyczyny schizofrenii są wieloczynnikowe i obejmują zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. 

Leczenie schizofrenii opiera się na podejściu wielotorowym, które łączy terapię farmakologiczną, terapię psychologiczną i wsparcie społeczne.

Leki przeciwpsychotyczne są podstawowym elementem terapii farmakologicznej.

Ważne jest, aby osoby ze schizofrenią otrzymały wsparcie od rodziny, przyjaciół i społeczności. 

Tworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska może pomóc w utrzymaniu stabilności emocjonalnej.

Komunikacja empatyczna, zrozumienie i wsparcie emocjonalne są kluczowe w budowaniu więzi i pomaganiu osobom ze schizofrenią. 

Współpraca z lekarzem i specjalistami jest nieodzowna, aby dostosować terapię i monitorować postęp leczenia.

Ważne jest również rozwijanie świadomości społecznej na temat schizofrenii, aby zmniejszyć stygmatyzację i dyskryminację osób z tym zaburzeniem. 

Edukacja, otwartość i wspieranie osób ze schizofrenią mogą przyczynić się do ich lepszego funkcjonowania społecznego i poprawy jakości życia.

Umów się na psychoterapię

 

Źródła

• Szulc, A., Samochowiec, J., Gałecki, P., Wojnar, M., Heitzman, J., & Dudek, D. (2019). Rekomendacje dotyczące leczenia schizofrenii z objawami negatywnymi: standardy farmakoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, część 1. Psychiatria Polska, 53(3).
• Cechnicki, A., & Wojciechowska, A. (2007). Zależności pomiędzy właściwościami sieci społecznej a wynikami leczenia osób chorujących na schizofrenię w siedem lat od pierwszej hospitalizacji. Psychiatria Polska, 41(4).
• Czernikiewicz, A., & Bibułowicz, D. (2006). Dezorganizacja w schizofrenii-przegląd literatury. Psychiatria, 3(2), 74-80.
• Telichowska-Leśna, A. (2007). Zastosowanie i skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu schizofrenii. Psychiatria, 4(2), 60-68.
• Pielkowa, J. A. (2013). Pomoc rodzinie w opiece nad chorym na schizofrenię. Pedagogika Rodziny, 3(4), 27-36.
• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
• Du Sert, O., Potvin, S., Lipp, O., Dellazizzo, L., Laurelli, M., Breton, R., Lalonde, P., Phraxayavong, K., O’Connor, K., Pelletier, J., Boukhalfi, T., Renaud, P., & Dumais, A. (2018). Virtual reality therapy for refractory auditory verbal hallucinations in schizophrenia: A pilot clinical trial. Schizophrenia Research, 197, 176-181. https://doi.org/10.1016/j.schres.2018.02.031. 
• Merikangas, A., Shelly, M., Knighton, A., Kotler, N., Tanenbaum, N., & Almasy, L. (2022). What genes are differentially expressed in individuals with schizophrenia? A systematic review. Molecular Psychiatry, 27, 1373 – 1383. https://doi.org/10.1038/s41380-021-01420-7. 
• McCutcheon, R., Marques, R., & Howes, O. (2020). Schizophrenia-An Overview.. JAMA psychiatry, 1-10 . https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.3360. 
• American Psychiatric Association. (2020). The American Psychiatric Association practice guideline for the treatment of patients with schizophrenia. American Psychiatric Association Publishing.