Zaburzenia emocjonalne – przyczyny, objawy, leczenie

Każdy z nas doświadcza wahań nastroju, stresu czy smutku, ale co, jeśli te emocje zaczynają przejmować kontrolę nad naszym życiem?

Zaburzenia emocjonalne mogą sprawić, że przestaniemy cieszyć się życiem. 

Skąd się biorą, jak je rozpoznać i przede wszystkim – jak sobie z nimi radzić?

W tym artykule przyjrzymy się ich przyczynom, objawom oraz skutecznym metodom leczenia.

Po co nam emocje?

Czasami obwiniamy emocje za trudne chwile w naszym życiu – to przez nie możemy podejmować pochopne decyzje, wdawać się w niepotrzebne kłótnie czy odczuwać ból psychiczny.

W takich momentach łatwo uznać, że lepiej byłoby w ogóle nie czuć.

Jednak emocje pełnią niezwykle ważną funkcję – są naszym wewnętrznym systemem nawigacyjnym, który pomaga przetrwać, budować relacje i podejmować trafne decyzje.

Warto myśleć o emocjach jak o systemie informacji.

To, co czujemy, podpowiada nam, jak powinniśmy zareagować w danej sytuacji (np. strach ostrzega nas przed zagrożeniem i mobilizuje do walki lub ucieczki).

Z kolei obserwowanie emocji u innych pozwala nam lepiej rozumieć ich potrzeby i odpowiednio reagować (np. pocieszając osobę, która jest smutna).

Emocje spełniają kluczową rolę w trzech obszarach naszego życia:

1. Intrapersonalnym – dostarczają nam cennych informacji o nas samych i pomagają w podejmowaniu decyzji.
2. Interpersonalnym – wpływają na nasze relacje z innymi ludźmi.
3. Społecznym i kulturowym – kształtują normy społeczne i zasady funkcjonowania w grupie.

Czym są zaburzenia emocjonalne? Podział i rodzaje

Zaburzenia emocjonalne to stany, w których emocje stają się przytłaczające, trudne do kontrolowania lub nieadekwatne do sytuacji.

Mogą prowadzić do problemów w codziennym funkcjonowaniu, relacjach oraz zdrowiu psychicznym i fizycznym.

Nie oznaczają chwilowego smutku czy stresu – to długotrwałe trudności, które wymagają zrozumienia i często specjalistycznej pomocy.

Zaburzenia emocjonalne można podzielić na kilka głównych kategorii, w zależności od tego, jakie emocje dominują i w jaki sposób wpływają na życie danej osoby.

Zaburzenia lękowe

Lęk to naturalna reakcja na zagrożenie, ale jeśli pojawia się nadmiernie lub bez wyraźnej przyczyny, może stać się problemem.

Do tej grupy należą m.in.:

• Uogólnione zaburzenie lękowe (GAD) – przewlekłe zamartwianie się i napięcie bez konkretnej przyczyny.
• Fobie – intensywny lęk przed określonymi sytuacjami, przedmiotami lub zjawiskami (np. fobia społeczna, agorafobia).
• Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) – natrętne myśli i konieczność wykonywania określonych czynności w celu zmniejszenia niepokoju.
• Zespół stresu pourazowego (PTSD) – nawracające lęki i wspomnienia po przeżyciu traumatycznej sytuacji.

Zaburzenia nastroju

Dotyczą skrajnych wahań nastroju, które nie wynikają z normalnych zmian w życiu. Obejmują:

• Depresję – długotrwałe przygnębienie, brak energii, trudności w codziennym funkcjonowaniu.
• Chorobę afektywną dwubiegunową – naprzemienne epizody manii (nadmierna energia, euforia) i depresji.
• Dystymię – przewlekłe, łagodne, ale długotrwałe obniżenie nastroju.

Zaburzenia regulacji emocji

Osoby z tymi zaburzeniami mają trudności z kontrolowaniem emocji – ich reakcje są często skrajne i nieadekwatne do sytuacji. Przykłady:

• Zaburzenie osobowości borderline (BPD) – nagłe zmiany nastroju, impulsywność, intensywne relacje z innymi.
• Zaburzenia impulsywne – np. niekontrolowane napady złości, zachowania agresywne lub autoagresywne.

Zaburzenia związane ze stresem

Stres jest normalną reakcją organizmu, ale jeśli jest długotrwały i przeciąża psychikę, może prowadzić do:

• Zespołu wypalenia zawodowego – wyczerpania emocjonalnego i utraty motywacji do pracy.
• Zaburzeń psychosomatycznych – kiedy emocje wpływają na ciało, powodując bóle, napięcie, bezsenność czy problemy trawienne.

Objawy zaburzeń emocjonalnych

Ponieważ istnieją różne rodzaje zaburzeń nastroju, mogą one mieć bardzo różny zestaw objawów. 

Istotna jest pamięć o różnicach indywidualnych – każda osoba może na nieco inny sposób przejawiać przeżywane zaburzenie emocjonalne. 

Najczęściej objawy obniżonego nastroju obejmują:

• utratę zainteresowania czynnościami, które kiedyś Ci się podobały
• jedzenie mniej lub więcej niż zwykle
• trudności ze snem lub większa niż zwykle senność
• zmęczenie
• płaczliwość
• odczuwany niepokój
• brak energii
• poczucie osamotnienia, smutku
• obniżona samoocena
• trudności z koncentracją
• problemy z podejmowaniem decyzji
• poczucie winy
• drażliwość
• myśli o śmierci, a nawet samobójstwie

W przypadku wystąpienia zaburzeń emocjonalnych objawy te trwają i ostatecznie zaczynają negatywnie wpływać na codzienne życie. 

Nie są to sporadyczne myśli i uczucia, które każdy czasami miewa – są to ciągłe stany, które znacznie wpływają na pogorszenie codziennego funkcjonowania.

Czy zaburzenia emocjonalne to choroba psychiczna? 

Zaburzenia emocjonalne to zaburzenia związane z trudnościami w regulowaniu emocji, które mogą prowadzić do problemów w codziennym funkcjonowaniu.

Choć zaburzenia emocjonalne, takie jak depresja, lęki, czy zaburzenia nastroju, mogą być klasyfikowane jako choroby psychiczne, nie każde zaburzenie emocjonalne jest równoznaczne z chorobą psychiczną. 

Często są to trudności, z którymi można sobie poradzić – a psychoterapia i wsparcie mogą pomóc w ich złagodzeniu.

Kto jest bardziej podatny na zaburzenia emocjonalne?

Powszechnie akceptuje się, że zaburzenia emocjonalne (na przykład epizody depresji) wywoływane są przez traumatyczne wydarzenie życiowe. 

Wiemy jednak także, że nie każdy, kto doświadcza przeciwności losu, załamuje się. 

Jaka jest różnica między „normalnym” emocjonalnym reagowaniem a zaburzeniem emocjonalnym?

Co sprawia, że jedni ludzie są na te zaburzenia bardziej narażeni niż inni?

Doświadczenia z wczesnego dzieciństwa

Podatność na zaburzenia emocjonalne, wywoływana przez zaniedbania i brak dostatecznej opieki w dzieciństwie może polegać na obniżeniu poczucia własnej wartości i stworzenia poczucia bezradności.

Wzorce myślenia

Podatność na zaburzenia emocjonalne może wynikać z niezdrowych wzorców myślenia.

Często oznacza to, że mamy tendencję do nadmiernego uogólniania sytuacji i „brania do siebie” rzeczy, które tak naprawdę nie mają dla nas dużego znaczenia.

Nasze emocje zmieniają się z czasem.

Dzieci najczęściej reagują na to, co dzieje się w ich otoczeniu, na przykład na to, czy w rodzinie panuje spokój, czy są konflikty.

Dorośli natomiast często noszą ze sobą bagaż doświadczeń, który wpływa na ich sposób myślenia.

Czasem te stare przekonania wciąż kształtują nasze emocje, mimo że sytuacja wokół nas dawno się zmieniła.

Wpływ genetyczny

Ludzie dziedziczą genetycznie skłonności, które podnoszą ryzyko depresji i nadmiernego lęku. 

Oznacza to, że choć być może nie „odziedziczymy” po rodzicu bezpośrednio choroby psychicznej, to będziemy na nią bardziej podatni – i, być może, w warunkach kryzysu rozwinie się ona także i u nas.

Diagnoza i leczenie zaburzeń emocjonalnych

Zaburzenia emocjonalne powinny być odpowiednio zdiagnozowane i leczone przez specjalistę zdrowia psychicznego, takiego jak lekarz psychiatra czy psychoterapeuta.

Jeśli którykolwiek z wyżej opisanych objawów utrudnia Twoje życie przez ponad dwa tygodnie lub masz myśli samobójcze, powinieneś natychmiast szukać pomocy.

Miliony ludzi doświadczają zaburzeń emocji – i są skutecznie leczone.

Leczenie zaburzeń nastroju może obejmować psychoterapię, a także leki pomagające regulować nierównowagę chemiczną w mózgu. 

Połączenie psychoterapii i leków jest często najlepszym sposobem na skuteczną i długotrwałą poprawę samopoczucia.

Jak się wyciszyć emocjonalnie?

Czasami emocje mogą nas przytłoczyć, a trudne sytuacje wywołują napięcie, lęk czy złość.

Warto wiedzieć, jak się wyciszyć, by odzyskać równowagę.

Oto kilka sprawdzonych sposobów, które mogą pomóc w uspokojeniu emocji:

1. Skup się na oddechu. Jednym z najprostszych sposobów na wyciszenie jest głębokie, spokojne oddychanie. Spróbuj wziąć kilka głębokich oddechów, licząc do czterech przy wdechu i do czterech przy wydechu. Powtarzaj to przez kilka minut, koncentrując się na rytmie oddechu.
2. Zrób przerwę. Jeśli czujesz, że emocje zaczynają cię przytłaczać, zrób przerwę. Odejdź na chwilę od stresującej sytuacji, by ochłonąć. Krótka przerwa pomoże ci zebrać myśli i podejść do problemu na spokojnie.
3. Zastosuj techniki relaksacyjne. Techniki takie jak medytacja, joga czy rozciąganie pomagają rozluźnić ciało i umysł. Nawet kilka minut ćwiczeń może przynieść ulgę i uspokoić emocje.
4. Wykorzystaj pozytywne myślenie. Zamiast koncentrować się na negatywnych myślach, spróbuj przekierować swoje myśli na coś pozytywnego. Przypomnij sobie chwile, które sprawiają ci radość, lub skup się na czymś, co daje ci poczucie bezpieczeństwa.
5. Zapisz swoje myśli. Czasem pomocne może być zapisanie swoich uczuć i myśli. Pisanie w dzienniku pozwala na uporządkowanie emocji, zrozumienie ich źródła i zmniejszenie napięcia.
6. Skorzystaj z relaksujących dźwięków. Dźwięki natury, muzyka relaksacyjna czy białe szumy mogą pomóc w wyciszeniu. Włącz taką muzykę lub nagranie i pozwól sobie na chwilę relaksu.
7. Skontaktuj się z bliską osobą. Porozmawiaj z kimś, komu ufasz. Wsparcie emocjonalne od bliskich może pomóc w uspokojeniu się i odzyskaniu równowagi.
8. Zrób coś, co sprawia ci przyjemność. Czasem najlepszym sposobem na wyciszenie jest zrobienie czegoś, co sprawia ci radość – czy to czytanie książki, spacer, rysowanie, czy gotowanie. Czas spędzony na czymś, co lubisz, pomoże ci oderwać się od stresu.

Pamiętaj, że każda osoba jest inna, a to, co pomaga jednej, niekoniecznie musi działać na drugą.

Eksperymentuj z różnymi metodami, by znaleźć te, które najlepiej pomogą ci się wyciszyć.

Jak nauczyć dziecko radzić sobie z emocjami?

Nauczanie dziecka radzenia sobie z emocjami to proces, który wymaga cierpliwości i konsekwencji.

Oto kilka kluczowych zasad:

• Modelowanie zachowań: Dzieci uczą się przez obserwację, dlatego ważne jest, by dorośli wykazywali zdrowe sposoby zarządzania swoimi emocjami. Dziecko powinno widzieć, jak rodzic radzi sobie ze stresem czy frustracją.
• Nazwij emocje: Pomóż dziecku rozpoznać i nazwać to, co czuje. Mów o emocjach w prosty sposób, np. „Widzę, że jesteś smutny” lub „Rozumiem, że jesteś zły”.
• Rozmowy o emocjach: Zachęcaj dziecko do wyrażania swoich emocji słowami. Pytaj, co czuje, i słuchaj bez oceniania. Rozmowy pomagają zrozumieć, że emocje są naturalne i należy je akceptować.
• Techniki relaksacyjne: Naucz dziecko prostych technik relaksacyjnych, jak głębokie oddychanie czy liczenie do dziesięciu. To pomoże w trudnych chwilach.
• Konsekwencje, a nie kary: Ucz dziecko odpowiedzialności za swoje emocje, ale unikaj karania za odczuwanie emocji. Zamiast tego, skup się na nauce, jak zdrowo radzić sobie z trudnymi uczuciami.
• Budowanie pewności siebie: Wspieraj dziecko w pozytywnym myśleniu o sobie, dzięki czemu będzie czuło się bardziej pewne, że potrafi radzić sobie z emocjami.

Podsumowanie

Emocje często przysparzają nam kłopotów – mówi się, że ktoś „zrobił coś pod wpływem emocji” i że lepiej zachować „zimną krew”. 

Przy tym wszystkim, często niestety zapominamy jak ważne funkcje pełnią emocje w naszym życiu.

Zaburzenia emocjonalne to takie stany psychiczne, w których procesy emocjonalne przebiegają nieprawidłowo.

Najbardziej rozpowszechnionym zaburzeniem emocjonalnym jest depresja, czyli zaburzenie związane z obniżeniem nastroju, energii i motywacji.

Przyczyn powstania problemu z emocjami zazwyczaj upatrujemy w traumatycznych wydarzeniach życiowych – takich jak rozwód, czy śmierć bliskiej osoby. 

Jednak nie każdy w takiej sytuacji dozna zaburzenia funkcjonowania emocjonalnego.

O podatności człowieka na takie stany decydują między innymi doświadczenia z wczesnego dzieciństwa i dziedziczność genetyczna.

Warto do swojego codziennego życia wprowadzić zasady profilaktyki zdrowia emocjonalnego.

Poza ogólnymi zasadami zdrowego życia (takimi jak dieta, aktywność fizyczna i sen) znajdziemy tam też wskazówki, w jaki sposób wyrażać emocje, by napięcie z nimi spowodowane nie narastało.

Źródła

• Oatley, K., Keltner, D., & Jenkins, J. M. (2006), Understanding emotions, APA (6th ed.)
• Fischer, A., Manstead, A., Lewis, I., Haviland-Jones, J., Barrett, L. (2016). Social Functions of Emotion and Emotion Regulation. 
• Iniewicz G.,(2008) Zaburzenia emocjonalne u dzieci i młodzieży z perspektywy teorii przywiązania, Psychiatria Polska, tom XLII, numer 5, s. 671–682
• American Psychiatric Association. (2013). Anxiety Disorders. In Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
• Huang, I. C., Brinkman, T. M., Armstrong, G. T., Leisenring, W., Robison, L. L., & Krull, K. R. (2017). Emotional distress impacts quality of life evaluation: a report from the Childhood Cancer Survivor Study. Journal of cancer survivorship : research and practice, 11(3), 309–319. https://doi.org/10.1007/s11764-016-0589-5
• Drapeau, A., Marchand, A., & Beaulieu-Prévost, D. (2012). Epidemiology of psychological distress. Mental illnesses-understanding, prediction and control, 69(2), 105-106.
• Radziwiłłowicz, W. (2020). Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne). W: I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, AR Borkowska, red. Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 409-450.

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej