Zaburzenia dysocjacyjne – definicja, objawy, czynniki ryzyka i leczenie

Czasem trudno wyjaśnić, co dokładnie się dzieje: czujesz się „nie sobą”, masz wrażenie odłączenia od ciała, emocji albo wspomnień.

Niektórzy mówią, że to jakby patrzeć na siebie z zewnątrz.

Jeśli takie doświadczenia są częste i zakłócają codzienne życie, mogą być objawem zaburzeń dysocjacyjnych. 

W tym artykule dowiesz się, czym są te zaburzenia, jak je rozpoznać i kiedy warto szukać pomocy.

Zapis na bezpłatną konsultacje

 

Czym są zaburzenia dysocjacyjne?

Zaburzenia dysocjacyjne to grupa trudności psychicznych, w których dochodzi do zakłócenia poczucia ciągłości siebie.

Może to dotyczyć m.in. świadomości, pamięci, tożsamości, emocji czy postrzegania ciała i otoczenia.

Osoba dotknięta tym zaburzeniem może mieć wrażenie, że „odpływa”, nie czuje się sobą, traci kontakt z rzeczywistością lub nie pamięta fragmentów swojego życia.

Dysocjacja może być doświadczana na różne sposoby:

• jako nagłe, niechciane myśli, emocje czy reakcje, które wydają się „nie moje” lub pojawiają się bez kontroli,
• lub jako brak dostępu do normalnych funkcji psychicznych, takich jak pamięć, uczucia, poczucie tożsamości czy kontrola nad ciałem.

Zaburzenia dysocjacyjne często mają związek z traumatycznymi przeżyciami lub silnym stresem.

Objawy takie jak depersonalizacja (poczucie bycia poza swoim ciałem), derealizacja (poczucie, że świat jest nierealny) czy amnezja (luki w pamięci) mogą pojawiać się także w zespole stresu pourazowego (PTSD) lub zespole ostrego stresu.

Według klasyfikacji DSM-5 wyróżniamy trzy główne rodzaje zaburzeń dysocjacyjnych:

• dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (dawniej: osobowość mnoga),
• amnezja dysocjacyjna,
• zaburzenie depersonalizacji i derealizacji.

Co to znaczy, że ktoś się dysocjuje?

Dysocjacja to stan, w którym osoba traci pełny kontakt z własnymi myślami, emocjami, ciałem lub otoczeniem.

Może to wyglądać jak „odpłynięcie”, odrealnienie, uczucie bycia poza sobą albo utrata fragmentu pamięci.

Dysocjacja jest często mechanizmem obronnym psychiki – pojawia się, gdy coś jest zbyt trudne do przeżycia lub zrozumienia w danym momencie.

Czy dysocjacja to choroba psychiczna?

Nie zawsze.

Dysocjacja sama w sobie nie jest chorobą, ale objawem – i to dość powszechnym, zwłaszcza u osób po traumie.

Może występować chwilowo (np. w silnym stresie) lub częściej, w ramach zaburzeń dysocjacyjnych.

Jeśli jednak objawy dysocjacji zaczynają wpływać na codzienne życie, relacje, pamięć lub poczucie tożsamości – warto skonsultować się z psychoterapeutą.

Wszystko o nerwicy lękowej

 

Zaburzenie dysocjacyjne osobowości

Cechą charakterystyczną dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości jest obecność dwóch lub więcej odrębnych stanów osobowości lub wrażenie przejęcia władzy nad osobą przez jakieś siły. 

Popularnie taki stan często określa się jako „rozdwojenie jaźni”.

Także w psychologii kiedyś określało się to zaburzenie inaczej – jako „osobowość mnogą”.

Kiedy alternatywne stany osobowości nie są bezpośrednio obserwowane, zaburzenie można zidentyfikować na podstawie dwóch grup objawów:

• nagłe zmiany lub nieciągłości w poczuciu własnej wartości i poczuciu własnej sprawczości,
• nawracające amnezje dysocjacyjne.

Dysocjacyjne zaburzenie osobowości jest stanem bardzo interesującym z punktu widzenia badaczy, ale także jako zjawisko kulturowe.

Do zaburzenia tego nawiązywano m.in. w filmach, co przyczyniło się do rozwoju wielu mitów na ten temat. 

Oto kilka z takich mitów:

• Osoby z zaburzeniem dysocjacyjnym tożsamości mają wiele osobowości, które „uruchamiają” według własnej woli. Tak naprawdę, osoby z tym zaburzeniem doświadczyły raczej fragmentacji lub rozłamu swojej tożsamości, niż rozwoju nowych tożsamości. Dla większości osób z zaburzeniem dysocjacyjnym osobowości „przełączanie się” między tożsamościami jest mimowolne i zazwyczaj nie może być nawet zauważone przez przypadkowego obserwatora.
• Ludzie z zaburzeniem dysocjacyjnym osobowości są niebezpieczni lub agresywni. W rzeczywistości nie wykazano, aby osoby z tym zaburzeniem były bardziej skłonne do przemocy i agresji niż inni ludzie.
• Zaburzenie dysocjacyjne osobowości to to samo, co schizofrenia. Dysocjacyjne zaburzenie osobowości i schizofrenia to bardzo różne choroby. Schizofrenia to choroba psychotyczna, w której osoba może doświadczać urojeń, paranoi i halucynacji. Nie wiąże się z dysocjacją. Osoby z zaburzeniem dysocjacyjnym nie mają urojeń ani halucynacji swoich tożsamości.

Objawy zaburzeń dysocjacyjnych

Niektóre z często obserwowanych objawów dysocjacyjnego zaburzenia osobowości, to:

• poczucie bycia tylko obserwatorem swojej mowy i działań, których nie można powstrzymać;
• silne emocje, impulsy, mowa lub inne działania, pojawiające się bez poczucia kontroli nad nimi
• nagłe zmiany dotychczasowych postaw, poglądów i osobistych preferencji (np. dotyczących jedzenia, hobby)
• poczucie zmiany własnego ciała (np. poczucie posiadania ciała małego dziecka lub osoby odmiennej płci).

Chociaż większość objawów jest subiektywna, wiele z tych nagłych przerw i przemian w mowie, emocjach i zachowaniu może być obserwowanych przez rodzinę, przyjaciół lub lekarza.

Amnezja dysocjacyjna osób z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości objawia się na trzy główne sposoby: 

• luki w pamięci wydarzeń osobistych (np. okresu dzieciństwa, niektórych ważnych wydarzeń życiowych, takich jak śmierć dziadka, zawarcie małżeństwa)
• zaniki pamięci, np. zapominanie tego, co się dzisiaj stało, nagłe zapomnienie dobrze wyuczonych umiejętności, takich jak własna praca, czytanie, prowadzenie pojazdu
• odkrywanie dowodów czynności, których wykonywania sobie nie przypominają (np. znajdowanie przedmiotów w torebce, zapisków, odkrywanie siniaków lub innych urazów ciała)

Osoby z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości mogą mieć różny stosunek do swoich objawów.

Często nie zdają sobie w pełni sprawy z tego, że coś im „umknęło” – umniejszają problemy z pamięcią albo uznają je za coś zupełnie normalnego.

Dla otoczenia może to być trudne do zauważenia.

Niekiedy objawy wyglądają jak zwykła „dziura w pamięci”: ktoś nie pamięta, co powiedział dzień wcześniej, nie rozpoznaje bliskiej osoby, zapomina własnego imienia albo nie wie, jak znalazł się w danym miejscu.

Z pozoru może to wydawać się zwykłym roztargnieniem – ale jeśli zdarza się często i towarzyszą temu inne zmiany w zachowaniu, może to być objaw dysocjacji.

W niektórych przypadkach zaburzenie przybiera formę przypominającą stan „opętania”.

Osoba zaczyna nagle mówić lub zachowywać się zupełnie inaczej, jakby przejęła nad nią kontrolę inna istota – na przykład duch lub zmarła osoba.

Czasem podaje się za kogoś innego, zmienia głos, sposób bycia, a po wszystkim nie pamięta, co się działo.

Takie objawy mogą być mylące i budzić niepokój, ale nie są oznaką choroby psychotycznej ani „złego ducha”.

To forma radzenia sobie psychiki z bardzo trudnymi przeżyciami, zwykle mającymi korzenie w traumie z dzieciństwa.

Jak zachowuje się osoba z dysocjacją?

Zachowanie osoby w stanie dysocjacji może być różne – od zewnętrznego „zamrożenia”, braku reakcji i pustego spojrzenia, po automatyczne działanie, którego później nie pamięta.

Może wydawać się nieobecna, wycofana, zdezorientowana lub nagle „inaczej się zachowywać”.

Czasami wygląda to jak odcięcie się od emocji lub ciała – osoba mówi, że „nic nie czuje” albo „jest jakby obok siebie”.

Więcej o objawach nerwicy

 

Współwystępowanie z innymi zaburzeniami

Osoby z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości często mogą cierpieć także na inne zaburzenia, w tym: 

• depresję,
• lęk,
• nadużywanie substancji psychoaktywnych,
• samookaleczenia,
• napady padaczkowe,
• niektóre osoby doświadczają też epizodów psychotycznych.

Wiele osób z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości doświadcza flashbacków – czyli nagłych, bardzo intensywnych wspomnień z przeszłości.

To nie jest zwykłe przypomnienie sobie czegoś – podczas flashbacku osoba przeżywa trudne wydarzenie tak, jakby działo się ono tu i teraz.

Towarzyszyć temu może silny lęk, poczucie zagrożenia, napięcie w ciele, a nawet reakcje fizyczne, jak drżenie, płacz czy zamrożenie.

Czasem flashback może wywołać zmianę tożsamości, chwilową utratę kontaktu z otoczeniem lub dezorientację – osoba nie wie, gdzie jest, nie rozpoznaje ludzi wokół, traci poczucie czasu.

W takich momentach trudno jej wrócić do teraźniejszości bez pomocy z zewnątrz.

Flashbacki są jednym z sygnałów, że psychika nadal zmaga się z nierozwiązanym doświadczeniem z przeszłości, najczęściej traumą.

W terapii można nauczyć się je rozpoznawać, łagodzić i stopniowo odzyskiwać nad nimi kontrolę.

Przebieg choroby

Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości wiąże się zazwyczaj z traumatycznymi doświadczeniami, szczególnie znęcaniem się w dzieciństwie. 

Zaburzenie może po raz pierwszy ujawnić się w prawie każdym wieku.

Dysocjacja u dzieci może powodować problemy z pamięcią, koncentracją i przywiązaniem.

Niemniej jednak dzieci zazwyczaj nie wykazują zmian tożsamości. 

Załamanie czasowej równowagi psychicznej u osób z dysocjacyjnym zaburzeniem osobowości, może być wywołane przez np.: 

• usunięcie się z traumatyzującej sytuacji (np. wyprowadzka z domu) 
• późniejsze traumatyczne przeżycia, nawet pozornie błahe, np. drobny wypadek samochodowy
• śmierć lub wystąpienie śmiertelnej choroby u sprawcy traumy

W przypadku pacjentów z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości wielokrotne próby samobójcze są częste, podobnie jak inne zachowania autodestrukcyjne. 

Ocena ryzyka samobójstwa może być skomplikowana, gdy występuje amnezja w związku z wcześniejszymi zachowaniami samobójczymi.

 

Czynniki ryzyka

Dysocjacyjne zaburzenia tożsamości najczęściej mają swoje źródło w doświadczeniach silnego stresu lub traumy, zwłaszcza we wczesnym dzieciństwie.

Wiele osób z tym zaburzeniem było ofiarami przemocy lub zaniedbania.

Najważniejsze czynniki ryzyka to:

• przemoc fizyczna i seksualna w dzieciństwie – to jedno z najczęstszych doświadczeń zgłaszanych przez osoby z dysocjacyjnym zaburzeniem tożsamości,
• zaniedbanie emocjonalne – brak opieki, miłości, bezpieczeństwa w relacji z opiekunem,
• inne trudne lub traumatyczne przeżycia – np. bolesne zabiegi medyczne w dzieciństwie, życie w strefie wojny, przymusowa prostytucja, terroryzm, przemocy domowa.

Na stan osoby z tym zaburzeniem negatywnie wpływają także:

• kolejne doświadczenia przemocy (np. w dorosłości),
• kolejne traumy, które „otwierają” stare rany,
• współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych (np. depresji, PTSD),
• poważne choroby fizyczne, które wywołują stres i poczucie zagrożenia (np. nowotwór).

Im dłużej osoba żyje w sytuacji przemocy, zagrożenia lub chaosu emocjonalnego – tym większe ryzyko, że psychika „rozszczepi” się jako sposób przetrwania.

Dysocjacja bywa wtedy mechanizmem ochronnym, który pomaga przetrwać to, czego nie da się znieść świadomie.

Amnezja dysocjacyjna

Amnezja dysocjacyjna to zaburzenie pamięci, które nie wynika z uszkodzenia mózgu, ale z mechanizmów psychicznych – najczęściej związanych z traumą lub silnym stresem.

Osoba nie może przypomnieć sobie ważnych informacji o sobie lub swoim życiu, mimo że wcześniej dobrze je pamiętała.

To, co odróżnia amnezję dysocjacyjną od np. chorób neurologicznych, to fakt, że pamięć nadal istnieje – jest przechowana, ale chwilowo zablokowana.

Utrata dostępu do niej ma charakter psychiczny i zwykle może zostać cofnięta.

Wiele osób z amnezją dysocjacyjną nie zdaje sobie w pełni sprawy z tego, że czegoś nie pamięta albo zauważa problem dopiero w konkretnych sytuacjach (np. gdy ktoś przypomina im coś, czego „nie było”).

Najczęstsze formy amnezji dysocjacyjnej:

• Amnezja lokalna lub selektywna – osoba nie pamięta wydarzeń z określonego czasu (np. kilku godzin, dni, miesięcy), zwykle związanego z traumą. Może pamiętać fragmenty, ale nie cały kontekst.
• Amnezja uogólniona – bardzo rzadka i gwałtowna utrata pamięci dotyczącej całego życia. Osoba może nie pamiętać, kim jest, jak się nazywa, kim są jej bliscy, a nawet jak zrobić herbatę czy skorzystać z telefonu. Taki stan często prowadzi do dezorientacji i „błąkania się”, przez co osoby te trafiają pod opiekę służb medycznych lub policji. Amnezja uogólniona bywa obserwowana u osób, które przeżyły ekstremalne doświadczenia – jak wojna, napaść seksualna, ciężkie traumatyczne przeżycia.

Oprócz utraty pamięci, mogą pojawić się też inne objawy:

• trudność w budowaniu i utrzymywaniu bliskich relacji,
• flashbacki (nawracające wspomnienia traumatycznych wydarzeń),
• samookaleczenia, próby samobójcze lub ryzykowne zachowania,
• trudności w sferze seksualnej,
• depersonalizacja – uczucie, że jest się „poza sobą” lub jakby własne ciało nie było własne.

Amnezja dysocjacyjna to nie jest wybiórcza niepamięć wynikająca z roztargnienia – to realna i często bardzo bolesna trudność psychiczna, która zasługuje na profesjonalną pomoc.

Czynniki ryzyka

• Wpływ środowiskowy: pojedyncze lub powtarzające się traumatyczne przeżycia (np. wojna, maltretowanie w dzieciństwie, klęska żywiołowa) często poprzedzają wystąpienie amnezji dysocjacyjnej
• Czynniki genetyczne i fizjologiczne: brakuje badań genetycznych dotyczących amnezji dysocjacyjnej. Badania zaburzeń dysocjacyjnych wskazują na istotny wpływ czynników genetycznych i środowiskowych.

Więcej o stanach lękowych

 

Fuga dysocjacyjna 

Fuga dysocjacyjna to stan psychiczny, w którym osoba traci świadomość swojej tożsamości lub innych ważnych informacji autobiograficznych, a także angażuje się w jakąś formę nieoczekiwanej podróży.

Osoby, które doświadczyły fugi dysocjacyjnej, mogą nagle znaleźć się w miejscu, takim jak plaża lub miejsce pracy, zapominając o tym, jak tam dotarły. 

Oprócz niejasności co do tożsamości osoby doświadczające stanu fugi dysocjacyjnej mogą również rozwinąć nową tożsamość.

Fuga dysocjacyjna jest rzadkim stanem, który dotyka bardzo niewielki odsetek ludzi.

Fuga dysocjacyjna występuje częściej u dorosłych niż u dzieci.

Depersonalizacja i derealizacja

Epizody depersonalizacji charakteryzują się poczuciem nierzeczywistości lub oderwania lub nieznajomości całego siebie lub aspektów siebie.

Osoba może czuć się oderwana od całej swojej istoty, może również czuć się subiektywnie oderwana od aspektów jaźni, np. własnych myśli.

Epizody derealizacji charakteryzują się poczuciem nierzeczywistości lub oderwania od świata.

Osoba może czuć się tak, jakby była we śnie.

Otoczenie może być postrzegane jako sztuczne, bezbarwne lub pozbawione życia. 

Derealizacji często towarzyszą subiektywne zniekształcenia wizualne, takie jak zamazanie, podwyższona ostrość widzenia, poszerzone lub zawężone pole widzenia, zmieniona odległość lub rozmiar obiektów.

Mogą również wystąpić zniekształcenia słuchowe, w wyniku których głosy lub dźwięki są wyciszane lub wzmacniane.

Inne określone / nieokreślone zaburzenia dysocjacyjne

Nie wszystkie osoby doświadczające objawów dysocjacyjnych spełniają pełne kryteria któregoś z głównych rozpoznawalnych zaburzeń, takich jak dysocjacyjne zaburzenie tożsamości czy amnezja dysocjacyjna.

Dlatego w diagnozowaniu istnieje kategoria „inne określone” lub „nieokreślone zaburzenie dysocjacyjne”.

Oznacza to, że objawy są realne, poważne i wpływają negatywnie na codzienne funkcjonowanie, ale nie mieszczą się w sztywnych kryteriach konkretnej jednostki chorobowej.

Przykłady takich zaburzeń:

• Nieciągłość w tożsamości – osoba doświadcza zmian w poczuciu siebie lub w zachowaniu, które nie są bardzo wyraźne, ale wystarczająco silne, by utrudniać życie. Może mieć poczucie, że raz jest „inną wersją siebie”, działa automatycznie albo jakby była „obok siebie”.
• Zaburzenia wywołane silną presją lub przymusem – występują np. u osób, które doświadczyły intensywnego wpływu z zewnątrz, jak w przypadku tzw. prania mózgu, tortur, manipulacji przez sekty lub grupy ekstremistyczne. To może prowadzić do silnego rozdwojenia tożsamości i poczucia, że „przestałam być sobą”.
• Krótkotrwałe stany dysocjacyjne – objawy takie jak depersonalizacja, derealizacja czy zaburzenia percepcji pojawiają się nagle, ale trwają krótko – np. kilka godzin lub dni. Może to być reakcja na bardzo silny stres lub przeciążenie emocjonalne.
• Trans dysocjacyjny – stan, w którym osoba całkowicie traci kontakt z otoczeniem, nie reaguje na bodźce, wygląda na „wyłączoną”, choć nie śpi. Może wtedy wykonywać drobne, niekontrolowane ruchy (np. palców), nie być świadoma, co się dzieje i nie pamiętać tego później. Taki stan może przypominać chwilowy paraliż lub utratę przytomności, choć nie ma przyczyny medycznej.

 

Leczenie zaburzeń dysocjacyjnych

Dzięki odpowiedniemu leczeniu, wielu ludziom udaje się zwalczać główne objawy zaburzeń dysocjacyjnych.

Dzięki temu poprawiają swoją zdolność do funkcjonowania i prowadzenia satysfakcjonującego życia.

Leczenie zazwyczaj obejmuje przede wszystkim psychoterapię.

Terapia może pomóc ludziom odzyskać kontrolę nad procesem dysocjacji i przykrymi objawami. 

Celem psychoterapii jest pomoc w integracji różnych elementów tożsamości.

Terapia może być intensywna i trudna, ponieważ obejmuje przypominanie i radzenie sobie z przeszłymi traumatycznymi doświadczeniami. 

Terapia poznawczo-behawioralna i dialektyczna terapia behawioralna to dwa powszechnie stosowane rodzaje terapii w przypadku zaburzeń dysocjacyjnych.

Nie ma leków, które bezpośrednio leczą objawy dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości.

Mogą jednak być pomocne w leczeniu powiązanych schorzeń lub objawów, takich jak depresja, która często towarzyszy zaburzeniom dysocjacyjnym.

Jak możesz sobie pomóc

 

Podsumowanie

Dysocjacja to proces umysłowy odłączania się od własnych myśli, uczuć, wspomnień lub poczucia tożsamości.

Proces ten jest podstawą grupy zaburzeń psychicznych, zwanych zaburzeniami dysocjacyjnymi.

Zaburzenia dysocjacyjne, które wymagają profesjonalnego leczenia, obejmują amnezję dysocjacyjną, fugę dysocjacyjną, depersonalizację, derealizację i dysocjacyjne zaburzenie tożsamości.

Większość specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym uważa, że podstawową przyczyną zaburzeń dysocjacyjnych jest przewlekła trauma w dzieciństwie. 

Wiele osób z zaburzeniami dysocjacyjnymi z powodzeniem odzyskuje kontrolę nad własnymi myślami i zachowaniem i wiedzie satysfakcjonujące życie.

Zazwyczaj jest to wynikiem skutecznego leczenia, a przede wszystkim skutecznej psychoterapii.

Umów się na psychoterapię

 

Źródła

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: Author.
• Tomalski, R., & Pietkiewicz, I. J. (2019). Rozpoznawanie i różnicowanie zaburzeń dysocjacyjnych–wyzwania w praktyce klinicznej. Czasopismo Psychologiczne–Psychological Journal, 25(1), 47.
• Matecka M., Wycisk J., (2003), Dysocjacja: różnorodność kontekstów i znaczeń, Czasopismo Psychologiczne, Tom 9, Nr 2, 2003, 199–205
• Jedlecka W. (2014), Pojęcie „dysocjacji” – zagadnienia podstawowe, Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna, Tom III, Numer 2, s. 97-110
• Orlof, W., Wilczyńska, K. M., & Waszkiewicz, N. (2018). Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (osobowość mnoga)—powszechniejsze niż wcześniej sądzono. Psychiatria, 15(4), 228-233.
• Cronin, E., Brand, B. L., & Mattanah, J. F. (2014). The impact of the therapeutic alliance on treatment outcome in patients with dissociative disorders. European journal of psychotraumatology, 5, 10.3402/ejpt.v5.22676. https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.22676
• Lanius R. A. (2015). Trauma-related dissociation and altered states of consciousness: a call for clinical, treatment, and neuroscience research. European journal of psychotraumatology, 6, 27905. https://doi.org/10.3402/ejpt.v6.27905 
• Şar V. (2014). The many faces of dissociation: opportunities for innovative research in psychiatry. Clinical psychopharmacology and neuroscience : the official scientific journal of the Korean College of Neuropsychopharmacology, 12(3), 171–179. https://doi.org/10.9758/cpn.2014.12.3.171