Objawy zaburzeń osobowości

Objawy zaburzeń osobowości obejmują m.in. trwałe trudności w relacjach, problemy z regulowaniem emocji, sztywny sposób myślenia i reagowania, zaburzenia obrazu siebie, impulsywność, silną nieufność lub wycofanie oraz powtarzające się problemy w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym.

Nie oznacza to jednak, że każda silna cecha charakteru, impulsywne zachowanie czy trudność w relacjach jest objawem zaburzenia osobowości – o rozpoznaniu decyduje wzorzec funkcjonowania w dłuższym okresie czasu, jego nasilenie oraz wpływ na życie człowieka (Bach, First 2018).

Kluczowe wnioski

• Zaburzenia osobowości to utrwalone i sztywne wzorce myślenia, odczuwania oraz zachowania, które zaburzają funkcjonowanie w relacjach i innych obszarach życia. 
• Objawy zaburzeń osobowości różnią się zależnie od typu i mogą obejmować m.in. nieufność, wycofanie, impulsywność, niestabilność emocjonalną, potrzebę kontroli oraz trudności w relacjach. 
• Zaburzenia osobowości powstają w wyniku współdziałania czynników biologicznych, genetycznych, psychologicznych i środowiskowych – żaden pojedynczy czynnik nie przesądza o ich rozwoju. 
• Diagnoza zaburzeń osobowości opiera się na szczegółowym wywiadzie, analizie historii rozwoju i funkcjonowania oraz ocenie trwałości i nasilenia trudności, wypełnieniu kwestionariuszy i obserwacji przez diagnostę.
• Podstawą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia dostosowana do obrazu klinicznego i potrzeb pacjenta, natomiast leki stosuje się głównie w określonych sytuacjach, zwłaszcza przy współwystępujących zaburzeniach. 
• Same rysy osobowości nie oznaczają zaburzenia, a o rozpoznaniu decyduje ich trwałość, nasilenie oraz wpływ na funkcjonowanie i powodowanie cierpienia. 

Co to są zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości to utrwalone zaburzenia funkcjonowania własnego „ja” i/lub relacji z innymi ludźmi, które przejawiają się sztywnymi lub słabo regulowanymi wzorcami myślenia, przeżywania emocji i zachowania.

Problemy w zaburzeniach osobowości mogą dotyczyć m.in. poczucia własnej tożsamości, samooceny, sposobu podejmowania decyzji, tworzenia bliskich relacji, rozumienia perspektywy innych osób i radzenia sobie z konfliktami.

Zaburzenia osobowości są klasyfikowane w dziesięciu różnych kategoriach według DSM-V (Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych), a objawy mogą się znacznie różnić w zależności od rodzaju zaburzenia.

Jakie są objawy zaburzeń osobowości?

Objawy zaburzeń osobowości można podzielić na kilka grup, które odzwierciedlają różne typy zaburzeń:

Zaburzenia osobowości typu A (ekscentryczne):

• Paranoidalne: Chroniczny brak zaufania do innych, podejrzliwość, interpretowanie neutralnych sytuacji jako zagrażających.
• Schizoidalne: Dystans emocjonalny, brak zainteresowania relacjami interpersonalnymi, preferowanie samotności.
• Schizotypowe: Ekscentryczne myślenie, dziwaczne zachowania, trudności w nawiązywaniu relacji.

Zaburzenia osobowości typu B (emocjonalne i niestabilne):

• Antyspołeczna: Brak poszanowania dla praw innych ludzi, impulsywność, kłamstwa i oszustwa.
• Borderline: Ekstremalne zmiany nastroju, intensywne emocje, lęk przed porzuceniem, trudności w utrzymywaniu stabilnych relacji.
• Histrioniczna: Przesadna potrzeba uwagi, dramatyzm, emocjonalność, manipulacyjne zachowania.
• Narcystyczna: Wyolbrzymianie siebie, brak empatii, potrzeba podziwu.

Zaburzenia osobowości typu C (lękowe):

• Lękliwa: Nadmierny lęk przed krytyką, unikanie sytuacji społecznych, niska samoocena.
• Osobowość zależna: Nadmierna potrzeba opieki, skłonność do podporządkowywania się innym, lęk przed opuszczeniem.
• Osobowość obsesyjno-kompulsyjna: Perfekcjonizm, sztywność, nadmierna potrzeba kontroli nad otoczeniem.

„O zaburzeniu osobowości decyduje utrwalony wzorzec funkcjonowania, który znacząco wpływa na życie i relacje.”

~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk 

Skąd się biorą zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości nie mają jednej przyczyny – rozwijają się w wyniku współdziałania czynników biologicznych, genetycznych, predyspozycji indywidualnych i środowiskowych, które wpływają na kształtowanie się osobowości oraz sposób regulowania emocji i budowania relacji.

Czynniki genetyczne mogą zwiększać podatność na rozwój zaburzeń osobowości, ale nie są ich bezpośrednią przyczyną.

Dana osoba może mieć większą biologiczną podatność na określone cechy, np. wysoką reaktywność emocjonalną, impulsywność lub większą wrażliwość na zagrożenie, ale samo ich występowanie nie przesądza o rozwoju zaburzenia osobowości.

Niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa, w tym przemoc, zaniedbanie i inne formy przewlekłego stresu, wiążą się z większym ryzykiem występowania patologii osobowości, ale nie oznacza to, że powodują zaburzenie u każdej osoby, która ich doświadczyła (Paris 1998).

Zaburzenie osobowości rozwija się wtedy, gdy wiele czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych wzajemnie na siebie oddziałuje, prowadząc do utrwalenia nieadaptacyjnych sposobów funkcjonowania – z tego powodu sama historia traumy, określony temperament lub występowanie zaburzeń osobowości w rodzinie nie pozwalają przewidzieć, czy dana osoba rozwinie zaburzenie.

Po czym poznać zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości można podejrzewać wtedy, gdy określone sposoby myślenia, reagowania i zachowania są trwałe, powtarzają się w różnych sytuacjach i prowadzą do problemów w relacjach, pracy lub codziennym funkcjonowaniu (Swales 2022).

W codziennym życiu mogą pojawiać się m.in.:

• powtarzające się konflikty z bliskimi i trudności w utrzymywaniu stabilnych relacji;
• gwałtowne zmiany stosunku do innych osób – od idealizowania kogoś do silnej niechęci lub odrzucenia;
• silna nieufność i częste interpretowanie zachowań innych jako wrogich, lekceważących lub zagrażających;
• wycofywanie się z relacji i unikanie bliskości, nawet gdy osoba jej potrzebuje;
• trudności z regulowaniem emocji, np. bardzo silne reakcje na sytuacje, które inni odbierają jako niewielkie;
• impulsywne zachowania, podejmowane bez oceny ich konsekwencji;
• problemy z kontrolowaniem złości, w tym częste wybuchy gniewu lub agresywne reakcje;
• niestabilny obraz siebie, poczucie braku jasności co do tego, kim się jest, czego się chce lub jakie ma się cele;
• skrajnie negatywna albo zawyżona samoocena, która może zmieniać się zależnie od sytuacji;
• silna potrzeba kontroli, perfekcjonizm i sztywne trzymanie się zasad, które utrudniają elastyczne reagowanie;
• lekceważenie potrzeb, uczuć lub praw innych osób oraz wykorzystywanie relacji do osiągania własnych celów;
• trudności z rozumieniem perspektywy innych osób i powtarzające się problemy z rozwiązywaniem konfliktów;
• silny lęk przed odrzuceniem lub opuszczeniem, prowadzący do zachowań utrudniających relacje;
• powtarzające się zachowania autodestrukcyjne lub autoagresywne.

Kiedy pojawiają się zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości zwykle pojawiają się w okresie dorastania lub wczesnej dorosłości, choć pierwsze objawy mogą występować już w dzieciństwie. 

Wiele osób z zaburzeniami osobowości zaczyna wykazywać trudności w relacjach i emocjach w czasie nastoletnim, kiedy to zaczynają formować swoją tożsamość i nawiązywać bardziej złożone relacje społeczne.

Diagnozę zaburzeń osobowości można postawić już w przypadku młodzieży w wieku 14-18 lat (Westen i in. 2003).

Jak diagnozuje się zaburzenia osobowości?

Proces diagnostyczny zaburzeń osobowości obejmuje kilka elementów – najpierw diagnosta zbiera informacje o obecnych trudnościach, a następnie sprawdza, od jak dawna występują problemy i czy powtarzają się w różnych sytuacjach.

Analizuje historię rozwoju w dzieciństwie, wcześniejsze doświadczenia, relacje, funkcjonowanie w pracy lub szkole oraz wcześniejsze problemy psychiczne.

Specjalista sprawdza m.in., czy osoba ma trudności z utrzymaniem stabilnego obrazu siebie, realizowaniem własnych celów, rozumieniem perspektywy innych osób i tworzeniem bliskich relacji – w ICD-11 na tej podstawie określa się obecność zaburzenia osobowości i jego nasilenie: łagodne, umiarkowane lub ciężkie.

Kwestionariusze mogą pomóc ocenić nasilenie zaburzeń funkcjonowania osobowości i określić dominujące cechy, ale wyniki interpretuje się w połączeniu z wywiadem klinicznym i obserwacją prowadzoną przez diagnostę.

Rzetelna diagnoza zaburzenia osobowości wymaga 3 sesji diagnostycznych.

Dzięki zebranym informacjom diagnosta przygotowuje szczegółową opinię psychologiczną, która jest podstawą do skutecznego leczenia za pomocą terapii i leków.

Na czym polega leczenie zaburzeń osobowości?

Podstawą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia dostosowana do obrazu klinicznego zaburzeń osobowości danego pacjenta, nasilenia trudności i jego celów terapeutycznych.

Zadaniem psychoterapii w zaburzeniach osobowości jest zmiana utrwalonych wzorców funkcjonowania, które powodują problemy w relacjach, regulowaniu emocji i codziennym życiu.

W zależności od potrzeb psychoterapia zaburzeń osobowości obejmuje pracę nad regulacją emocji, impulsywnością, sposobem interpretowania zachowań innych osób, obrazem siebie, schematami relacyjnymi, tolerowaniem trudnych emocji oraz bardziej elastycznym reagowaniem w sytuacjach interpersonalnych.

W leczeniu zaburzeń osobowości stosuje się m.in. terapię poznawczo-behawioralną, terapię schematów, terapię dialektyczno-behawioralną (DBT), terapię opartą na mentalizacji (MBT) oraz podejścia psychodynamiczne (Emmelkamp, Meyerbröker 2025).

Leki nie są podstawową metodą leczenia zaburzenia osobowości – farmakoterapia może być natomiast stosowana w określonych sytuacjach, gdy współwystępują inne zaburzenia lub objawy wymagające leczenia psychiatrycznego.

Czas leczenia zaburzeń osobowości zależy m.in. od nasilenia zaburzenia, współwystępujących problemów, celów terapii, rodzaju zastosowanego programu oraz odpowiedzi pacjenta na leczenie – może więc zająć ok. 1-3 lata albo więcej.

Do czego prowadzą nieleczone zaburzenia osobowości?

Nieleczone zaburzenia osobowości mogą prowadzić do poważnych problemów w życiu osobistym, zawodowym i społecznym.

Osoby z zaburzeniami osobowości mogą doświadczać chronicznego stresu, depresji, lęku, a także trudności w relacjach, co często prowadzi do izolacji społecznej, a w skrajnych przypadkach może skutkować myślami samobójczymi.

Czy ludzie rodzą się z osobowością?

Osobowość rozwija się w wyniku interakcji genetyki, środowiska i doświadczeń życiowych.

Chociaż niektóre cechy osobowości mogą mieć podłoże biologiczne, to jednak wiele z nich kształtuje się w toku życia.

Wychowanie, edukacja oraz relacje z innymi ludźmi mają znaczący wpływ na to, jak rozwija się osobowość danej osoby.

Zaburzenie osobowości czy rysy zaburzenia osobowości?

Granica pomiędzy pełnym zaburzeniem osobowości a tzw. rysami zaburzeń osobowości bywa płynna.

Niemal każdy człowiek przejawia jakieś cechy któregoś z zaburzeń osobowości. Jest to zupełnie normalna sytuacja.

Problem pojawia się, gdy rysy zaburzenia osobowości, czyli pewne jego charakterystyki, powodują cierpienie osoby nimi dotkniętej lub osób wokół niej lub też poważnie utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Wtedy zazwyczaj mówimy o pełnym zaburzeniu osobowości, które wymaga leczenia.

Kiedy warto skorzystać z pomocy?

Z pomocy specjalisty należy skorzystać wtedy, gdy:

• te same konflikty lub problemy powtarzają się w kolejnych relacjach
• silne emocje utrudniają pracę, naukę albo życie rodzinne
• impulsywne zachowania prowadzą do powtarzających się szkód
• trudno zmienić sposób reagowania mimo świadomości ich negatywnych konsekwencji
• pojawia się przewlekłe poczucie pustki, niestabilny obraz siebie lub silny lęk przed odrzuceniem
• problemy z funkcjonowaniem utrzymują się mimo upływu czasu i nie ograniczają się do jednego kryzysu.

Jeśli objawom towarzyszą nasilone zaburzenia nastroju, ciężkie objawy lękowe, problemy ze snem, używanie substancji, samookaleczenia lub inne objawy wymagające oceny medycznej, potrzebna będzie również konsultacja psychiatryczna.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy można mieć zaburzenie osobowości i jednocześnie depresję?

Tak, zaburzenia osobowości współwystępują z depresją.

Czy zaburzenia osobowości mogą współwystępować z zaburzeniami lękowymi?

Tak, stwierdzono wysoką częstość współwystępowania zaburzeń osobowości i zaburzeń lękowych, zależną między innymi od rodzaju zaburzenia lękowego.

Czy zaburzenie osobowości oznacza, że człowiek zawsze będzie funkcjonował w ten sam sposób?

Nie, psychopatologia osobowości może się zmniejszać, a wraz z nią poprawiać funkcjonowanie społeczne i jakość życia.

Czy osoba z zaburzeniem osobowości zdaje sobie sprawę ze swoich trudności?

Niekoniecznie, poziom świadomości własnych wzorców funkcjonowania może być różny, a trudności są łatwiej zauważalne dla bliskich niż dla samej osoby.

Czy zaburzenie osobowości wpływa na zdolność do pracy?

Zaburzeni osobowości raczej wpływa na funkcjonowanie zawodowe niż na zdolność do niej.

Czy osoba z zaburzeniem osobowości zawsze potrzebuje intensywnej terapii?

Nie, intensywność leczenia powinna odpowiadać nasileniu zaburzenia i poziomowi trudności w funkcjonowaniu, a nie samej obecności diagnozy.

Czy zaburzenie osobowości może być błędnie rozpoznane?

Tak, nakładanie się objawów z innymi zaburzeniami psychicznymi oraz współwystępowanie kilku problemów może utrudniać prawidłowe rozpoznanie, dlatego diagnoza wymaga szerszej oceny klinicznej.

Źródła

• Bach B, First MB. Application of the ICD-11 classification of personality disorders. BMC Psychiatry. 2018 Oct 29;18(1):351.
• Emmelkamp PMG, Meyerbröker K. Psychotherapies for the treatment of personality disorders: the state of the art. Curr Opin Psychiatry. 2025 Jan 1;38(1):66-71.
• Paris J. Does childhood trauma cause personality disorders in adults? Can J Psychiatry. 1998 Mar;43(2):148-53.
• Swales MA. Personality Disorder Diagnoses in ICD-11: Transforming Conceptualisations and Practice. Clin Psychol Eur. 2022 Dec 15;4(Spec Issue):e9635.
• Westen D, Shedler J, Durrett C, Glass S, Martens A. Personality diagnoses in adolescence: DSM-IV axis II diagnoses and an empirically derived alternative. Am J Psychiatry. 2003 May;160(5):952-66.

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Psycholog, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk.   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Specjalizuje się w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), zaburzeniach lękowych, depresji i innych problemach zdrowia psychicznego. Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej