Zaburzenia psychosomatyczne – objawy, przyczyny, sposoby leczenia

Wyobraź sobie, że od miesięcy zmagasz się z bólem żołądka, napięciem w klatce piersiowej albo uporczywym bólem głowy.

Robisz badania, chodzisz od lekarza do lekarza – ale wyniki są w normie.

Słyszysz: „To stres”, „To na tle nerwowym”…

Ale co to właściwie znaczy?

Jak to możliwe, że ciało reaguje tak silnie, choć medycyna nie znajduje wyraźnej przyczyny?

Jeśli to brzmi znajomo, być może doświadczasz zaburzeń psychosomatycznych – czyli dolegliwości fizycznych, które mają podłoże psychiczne. 

W tym artykule wyjaśniamy, czym są zaburzenia psychosomatyczne, jak je rozpoznać, skąd się biorą i – co najważniejsze – jak można sobie z nimi skutecznie poradzić.

Zaburzenia psychosomatyczne – co to takiego?

Zaburzenia psychosomatyczne to fizyczne dolegliwości, które mają źródło w psychice – w emocjach, przewlekłym stresie, napięciu, często także w przeżyciach z przeszłości.

To nie znaczy, że objawy są „wymyślone” – przeciwnie, są jak najbardziej realne.

Organizm reaguje na psychiczne przeciążenie, dając sygnał przez ciało.

To może być ból żołądka, kłucie w klatce piersiowej, migreny, drżenie rąk, duszności, problemy skórne – lista jest długa.

Psychika i ciało to jeden system.

To, co dzieje się w umyśle, ma wpływ na ciało – i odwrotnie.

Dlatego nie wystarczy „leczyć objawy”, jeśli nie przyjrzymy się także emocjom i stylowi życia.

Zaburzenia psychosomatyczne częściej dotyczą osób wrażliwych, przeżywających długotrwały stres, po trudnych doświadczeniach lub o osobowości skłonnej do zamartwiania się i tłumienia emocji.

Ale mogą dotknąć każdego – również osoby z pozoru silne i odporne.

Skąd biorą się zaburzenia psychosomatyczne?

Znane są trzy teorie mówiące o przyczynach powstawania zaburzeń psychosomatycznych:

1. długotrwały i przewlekły stres może mieć znaczący wpływ na osłabienie funkcjonowania organów ciała, co może dawać np. symptomy bólowe;
2. towarzyszące nam na co dzień stresy, o różnym natężeniu, mogą prowadzić do rozwoju niektórych chorób (np. układu oddechowego, sercowo-naczyniowego czy chorób neurologicznych);
3. przewlekły stres w połączeniu z predyspozycjami fizjologicznymi może powodować zaburzenia natury psychosomatycznej.

Na powstawanie zaburzeń psychosomatycznych ma również wpływ typ osobowości, środowisko rodzinne, sytuacja życiowa.

Niektórzy badacze zwracają także uwagę na rolę czynników społecznych.

Zaburzenia psychosomatyczne

Choć termin „zaburzenia psychosomatyczne” jest powszechnie używany, nie istnieje jako odrębna jednostka diagnostyczna w klasyfikacji DSM-5 (Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego).

Oznacza to, że nie ma jednej, oficjalnej definicji czy listy zaburzeń, które można by jednoznacznie zaklasyfikować jako psychosomatyczne. 

Mimo to, w praktyce klinicznej i w codziennym życiu tym mianem określa się szereg dolegliwości fizycznych, które mają ścisły związek z czynnikami psychologicznymi – najczęściej stresem, napięciem emocjonalnym lub trudnymi przeżyciami.

Zaburzenia psychosomatyczne to nie „wymyślone choroby” – to realne objawy cielesne, które powstają lub nasilają się pod wpływem psychiki.

Ciało dosłownie „przeżywa” to, co psychicznie trudno wyrazić lub unieść.

Do zaburzeń psychosomatycznych najczęściej zalicza się:

• Zespół jelita drażliwego (IBS) – objawia się bólami brzucha, wzdęciami, biegunkami lub zaparciami bez widocznych zmian w strukturze jelit.
• Migreny i napięciowe bóle głowy – często powiązane z przewlekłym stresem lub tłumieniem emocji.
• Problemy skórne – np. atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, trądzik, które nasilają się pod wpływem stresu.
• Bóle kręgosłupa i napięcie mięśniowe – zwłaszcza w obrębie szyi, barków i lędźwi.
• Duszności, ucisk w klatce piersiowej, kołatanie serca – które nie mają podstaw kardiologicznych, a bywają związane z lękiem lub atakami paniki.
• Zaburzenia miesiączkowania – u kobiet przeżywających długotrwałe napięcie emocjonalne.
• Zaburzenia trawienia – zgaga, nudności, uczucie „ściśniętego żołądka”.
• Problemy z układem moczowym – częste oddawanie moczu, uczucie parcia, mimo braku infekcji.
• Przewlekłe zmęczenie – nieuzasadnione fizycznie, mimo odpoczynku.
• Bóle o niejasnym pochodzeniu – np. w kończynach, głowie, jamie brzusznej, które nie znajdują wyjaśnienia w badaniach lekarskich.

Zaburzenia psychosomatyczne u dzieci i młodzieży

Gdy dziecko skarży się na bóle brzucha, głowy, nudności, zmęczenie czy kołatanie serca – a wyniki badań są w porządku – wielu rodziców zaczyna się martwić.

Inni z kolei podejrzewają, że dziecko „symuluje”, bo nie chce iść do szkoły.

Tymczasem te objawy mogą być sygnałem czegoś głębszego – napięcia emocjonalnego, stresu, trudnych przeżyć.

Dzieci i nastolatki, tak samo jak dorośli, przeżywają lęki, frustracje czy złość – ale nie zawsze potrafią o nich mówić.

Zamiast tego ich ciało „przemawia” za nich.

Najczęstsze sytuacje, które mogą wywoływać takie objawy, to:

• napięta atmosfera w domu,
• rozwód lub konflikty między rodzicami,
• śmierć bliskiej osoby,
• trudności w szkole (presja, przeciążenie obowiązkami, brak akceptacji przez rówieśników),
• niska samoocena, perfekcjonizm, nadmierne ambicje.

Dzieci wrażliwe, introwertyczne czy zbyt krytyczne wobec siebie są szczególnie podatne na takie reakcje.

Co ważne – te dolegliwości nie są „na niby”.

Dziecko naprawdę czuje ból, mimo że nie widać przyczyny na USG czy w badaniach krwi.

Dobra wiadomość?

W wielu przypadkach objawy mijają samoistnie, gdy sytuacja się stabilizuje albo dziecko poczuje się zrozumiane.

Ale jeśli dolegliwości się przedłużają lub wpływają na naukę, relacje z innymi i samopoczucie – warto działać.

Co możesz zrobić jako rodzic?

• Zadbaj o rozmowę – nie oceniaj, nie wypytuj, po prostu bądź obecny.
• Nie bagatelizuj objawów – ale też nie strasz ani nie skupiaj się na nich obsesyjnie.
• Przyglądaj się, co dzieje się w życiu dziecka – może problem leży gdzieś głębiej?
• Współpracuj ze szkołą – czasem źródło napięcia tkwi w relacjach rówieśniczych lub wymaganiach edukacyjnych.
• W razie potrzeby skonsultuj się z psychologiem dziecięcym lub pedagogiem szkolnym.

Twoja uważność, spokój i wsparcie mają ogromne znaczenie.

Dziecko, które czuje się bezpieczne przy Tobie, łatwiej poradzi sobie z emocjami – a jego ciało nie będzie musiało już „wołać o pomoc”.

Zaburzenia psychosomatyczne, a zaburzenia nerwicowe – różnice

Ważne jest, aby różnicować zaburzenia psychosomatyczne od zaburzeń nerwicowych.

W przypadku zaburzeń nerwicowych związek pomiędzy objawami, a ich przyczyną jest wyraźnie zauważalny.

Lęk leżący u podstaw nerwicy jest przyczyną zaburzeń somatycznych.

W przypadku zaburzeń psychosomatycznych związek ten nie jest tak jasny.

Pacjent często nie widzi połączenia pomiędzy objawami ze strony ciała, a sytuacją stresową.

Ból będący objawem zaburzeń tego rodzaju jest często niespodziewany lub przewlekły i nie pojawia się bezpośrednio w następstwie stresującego wydarzenia, jakie ma miejsce w życiu chorego.

Wszystko o nerwicy lękowej

 

W przypadku zaburzeń psychosomatycznych objawy pojawiają się bardziej na skutek konfliktu wewnętrznego, który jest ukryty w nieświadomości chorego.

Zaburzenia psychosomatyczne to często objaw tłumionych emocji, problemów, obaw, których nie chcemy lub nie umiemy dostrzec i których zazwyczaj nie chcemy ujawniać lekarzowi.

Objawy psychosomatyczne – co może się dziać z ciałem, gdy psychika woła o pomoc?

Silny stres, trudne emocje, napięcie trwające tygodniami – organizm prędzej czy później daje nam znać, że coś jest nie tak.

I robi to przez ciało.

Ból, skurcze, problemy trawienne, migreny, wysypki… – to wszystko mogą być objawy psychosomatyczne, czyli sygnały, że psychika dźwiga zbyt wiele.

Niektórzy czują się wtedy „chorzy, choć wyniki są w normie”.

Inni latami leczą kolejne dolegliwości, nie łącząc ich z emocjonalnym przeciążeniem.

A przecież ciało i umysł działają razem – nie oddzielnie.

Objawy psychosomatyczne mogą dotyczyć wielu układów w organizmie.

Oto, gdzie najczęściej się pojawiają:

Układ krążenia

• nadciśnienie,
• kołatanie serca,
• uczucie ucisku w klatce piersiowej.

Układ oddechowy

• duszności, spłycony oddech,
• astma (nasilająca się pod wpływem stresu),
• podatność na infekcje: przeziębienia, anginy, grypę.

Układ pokarmowy

• bóle brzucha bez przyczyny medycznej,
• biegunki lub zaparcia (np. zespół jelita drażliwego),
• wrzody żołądka i zgaga.

Skóra

• pokrzywki, wysypki, świąd bez wyraźnej przyczyny,
• nasilanie się objawów AZS czy łuszczycy w stresujących momentach,
• alergie emocjonalne (np. wysypka po silnym zdenerwowaniu).

Inne obszary:

• bóle migrenowe i napięciowe głowy,
• problemy ze snem (trudności z zasypianiem, wybudzanie się),
• zaburzenia odżywiania (utrata apetytu lub zajadanie emocji),
• przewlekłe zmęczenie,
• niektóre rodzaje otyłości związane z niskim poczuciem własnej wartości czy brakiem emocjonalnego wsparcia.

 

Czy objawy psychosomatyczne są groźne?

Same w sobie objawy psychosomatyczne zazwyczaj nie stanowią zagrożenia dla życia – ale nie oznacza to, że można je ignorować.

To ważne sygnały, że psychika potrzebuje wsparcia.

Długotrwały stres czy tłumione emocje mogą z czasem prowadzić do poważniejszych problemów – zarówno psychicznych (np. depresji, zaburzeń lękowych), jak i fizycznych (np. nadciśnienia, problemów trawiennych, zaburzeń snu).

Sprawdź czy cierpisz na lęki

 

Objawy psychosomatyczne mogą też obniżać jakość życia: powodować cierpienie, wpływać na relacje z bliskimi, pracę czy naukę.

Dlatego warto je potraktować poważnie – i szukać pomocy, zanim przeciążenie stanie się jeszcze większe.

Czasami na skutek długotrwałego stresu może dojść również do rozwoju poważniejszych chorób, takich jak cukrzyca typu 2 czy choroby autoimmunologiczne.

Stres ma wpływ na działanie układu odpornościowego – zwiększa podatność na infekcje, a według niektórych badań może także sprzyjać rozwojowi chorób nowotworowych.

Sposoby leczenia

Leczenie zaburzeń psychosomatycznych bywa trudne – i niestety często zaczyna się późno.

Od momentu pojawienia się objawów do trafnej diagnozy i rozpoczęcia odpowiedniego leczenia może minąć sporo czasu.

Wielu pacjentów przez lata leczonych jest jedynie objawowo, a mimo wizyt u różnych specjalistów, dolegliwości stale powracają.

Problem nie leży tylko w diagnozie.

Wciąż niewiele osób trafia do psychologa lub psychiatry – z powodu oporów, braku wiedzy, a czasem też lęku przed oceną.

Trudno im uwierzyć, że bóle głowy, napięcia w ciele czy dolegliwości jelitowe mogą mieć związek z przeżyciami emocjonalnymi.

Tymczasem psychika ma ogromny wpływ na ciało – i ignorowanie tego związku tylko pogarsza sytuację.

Więcej o stanach lękowych

 

Jaki lekarz leczy choroby psychosomatyczne?

Pierwszym krokiem w leczeniu jest zawsze wykluczenie choroby somatycznej – czyli upewnienie się, że objawy nie mają podłoża czysto fizycznego.

Jeśli wyniki są dobre, a dolegliwości nie ustępują, warto rozważyć konsultację psychologiczną lub psychiatryczną.

Z tego powodu na początku warto udać się na wizytę do lekarza rodzinnego lub internisty, który może zlecić badania i skierować do specjalistów, np. neurologa, gastrologa czy dermatologa – w zależności od zgłaszanych dolegliwości.

Jeśli badania nie wykazują żadnych nieprawidłowości, a objawy utrzymują się, warto udać się do psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry.

To właśnie ci specjaliści zajmują się leczeniem zaburzeń, których przyczyną są emocje, stres, tłumione konflikty czy napięcie psychiczne.

Diagnostyka

Jak już wiesz, w podręczniku DSM-5 nie znajdziemy pojęcia „zaburzenia psychosomatycznego”, ale występuje tam kategoria „somatic symptom disorder” (zaburzenia objawów somatycznych), która opisuje sytuacje, w których osoba doświadcza realnych dolegliwości fizycznych, jednak towarzyszy im nadmierna koncentracja na objawach, lęku i zachowaniach nasilających cierpienie – często bez proporcjonalnych podstaw medycznych. 

W ICD-11 (klasyfikacji WHO) występuje termin „zaburzenia somatoformiczne”, który częściowo pokrywa się z tym, co potocznie nazywamy psychosomatyką.

W praktyce wielu specjalistów – zarówno lekarzy, jak i psychoterapeutów – używa określenia „zaburzenia psychosomatyczne” jako uproszczonego sposobu opisu sytuacji, gdy psychika wpływa na ciało. 

To ważna kategoria kliniczna, która pomaga zrozumieć, że leczenie dolegliwości fizycznych nie zawsze powinno kończyć się na badaniach laboratoryjnych – czasem klucz do poprawy zdrowia leży w pracy nad emocjami i stresem.

Psychoterapia

Leczenie zaburzeń psychosomatycznych opiera się głównie na psychoterapii.

Jej celem jest rozpoznanie i przepracowanie trudnych emocji, które mogą manifestować się w ciele.

Leki

Czasem leczenie wspiera się farmakoterapią – szczególnie gdy towarzyszy mu lęk, depresja lub długotrwałe napięcie.

Włączenie leków do planu leczenia pozwala uspokoić objawy na tyle, by pacjent mógł pracować nad zmianą myślenia i nawyków.

Metody relaksacyjne

W leczeniu zaburzeń psychosomatycznych pomocne jest stosowanie różnych technik relaksacyjnych.

Są one skuteczne w zmniejszeniu symptomów ze strony ciała, obniżają lęk i zmniejszają bóle somatyczne.

Pozwalają również na uzyskanie odprężenia psychicznego i zapanowanie nad własnymi emocjami, a regularnie stosowane obniżają napięcie emocjonalne.

Skuteczne techniki relaksacyjne obejmują:

• Oddychanie przeponowe – głęboki oddech „do brzucha”, który pomaga rozluźnić ciało i uspokoić umysł. Wymaga skupienia na oddechu, aby odciągnąć uwagę od natrętnych myśli.
• Medytacja (mindfulness) – praktyka uważności poprzez koncentrację na oddechu, ciele lub wykonywanej czynności. Pomaga osiągnąć stan relaksu i wewnętrznego spokoju. Najlepiej wykonywać ją w spokojnym miejscu, w wygodnej pozycji, z zamkniętymi oczami lub wzrokiem skupionym w jednym punkcie.
• Trening Jacobsona – napinanie i rozluźnianie kolejnych grup mięśni (rąk, nóg, twarzy, pleców itp.), aby nauczyć ciało reagować rozluźnieniem w stresujących sytuacjach. Można ćwiczyć również podczas codziennych aktywności.
• Muzykoterapia – słuchanie relaksacyjnej muzyki z pełnym skupieniem na dźwiękach, co pomaga wyciszyć emocje i napięcie.
• Wizualizacja – wyobrażanie sobie bezpiecznego, spokojnego miejsca (np. znanego z doświadczenia), aby oderwać się od stresu i odpocząć. Regularna praktyka ułatwia przywoływanie tego obrazu także w stresujących chwilach.
• Trening autogenny Schultza – technika autosugestii prowadząca do stanu głębokiego odprężenia, wpływająca na napięcie mięśni oraz funkcje fizjologiczne (oddech, krążenie). Pomaga uwolnić się od emocjonalnego napięcia i wspiera odporność organizmu.
• EEG Biofeedback (trening fal Alfa) – metoda zwiększania aktywności fal mózgowych Alfa, co poprawia nastrój, koncentrację, redukuje stres i wspomaga zdrowie psychiczne.
• EMDR (ruchy gałek ocznych) – technika terapeutyczna wykorzystywana przy silnym stresie lub traumie. Polega na odwrażliwianiu emocji poprzez rytmiczne ruchy gałek ocznych i stosowana jest podczas pracy z psychoterapeutą.

Jak możesz sobie pomóc

 

Nawyki i styl życia

Mając zaburzenia psychosomatyczne należy również pamiętać o kilku ważnych kwestiach dotyczących naszego trybu życia.

Jeśli doświadczasz opisanych wyżej symptomów pamiętaj o pracy nad takimi obszarami, jak:

• Aktywność fizyczna – ruch poprawia samopoczucie i korzystnie wpływa na psychikę.
• Odpoczynek i sen – odpowiednia ilość snu jest kluczowa dla regeneracji organizmu, redukcji stresu i utrzymania dobrego samopoczucia.
• Zdrowa dieta – przy stresującym trybie życia warto wybierać produkty bogate w magnez, unikać nadmiaru kofeiny, alkoholu i innych używek.
• Świadomość i sygnały ciała – zaburzenia psychosomatyczne to często sygnał ostrzegawczy organizmu, że psychika potrzebuje wsparcia. Nawet jeśli problemy nie są uświadomione, odpowiednia terapia może pomóc zrozumieć własne emocje, potrzeby i zadbać o styl życia.

Podsumowanie

Zaburzenia psychosomatyczne to złożony problem, który łączy w sobie zarówno aspekty fizyczne, jak i psychiczne.

Ich skuteczne leczenie wymaga czasem długotrwałej diagnozy oraz holistycznego podejścia, obejmującego zarówno psychoterapię, jak i modyfikację stylu życia. 

Ważne jest, aby pacjenci, oprócz terapii, zadbali o aktywność fizyczną, odpoczynek oraz zdrową dietę, co wspiera proces zdrowienia.

Wczesna diagnoza i terapia mogą znacząco poprawić jakość życia, pomagając nie tylko złagodzić objawy, ale również zrozumieć i zarządzać emocjami, które mają wpływ na nasze zdrowie.

Źródła

• Boukdir, A., Khallouk, A., Rhaouti, A., Stati, S., Nafiaa, H., Ouanass, A., Zhang, X., Wang, S., Gong, Q., Psychiatry, E., Sánchez-Rivero, I., Sayed, S., Gomaa, S., & Gomaa, Z. (2022). Treatment methods for patients with psychosomatic illnesses. European Psychiatry, 65, S399 – S399. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2022.1010.
• Toussaint, L., Nguyen, Q., Roettger, C., Dixon, K., Offenbächer, M., Kohls, N., Hirsch, J., & Sirois, F. (2021). Effectiveness of Progressive Muscle Relaxation, Deep Breathing, and Guided Imagery in Promoting Psychological and Physiological States of Relaxation. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM, 2021. https://doi.org/10.1155/2021/5924040. 
• Woźniewicz, A. (2018). Sposoby klasyfikowania zaburzeń psychosomatycznych. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 18(3), 283-289. https://doi.org/10.15557/PiPK.2018.0035 
• Bartoszek, B. (2010). Atopowe zapalenie skóry (AZS) jako choroba psychosomatyczna: analiza badań. Studia z Psychologii w KUL, 16, 57-74.
• Nisar, H., & Srivastava, R. (2018). Fundamental concept of psychosomatic disorders: a review. International Journal of contemporary Medicine surgery and radiology, 3(1), 12-18.