Zaburzenia nerwicowe: 5 faktów, które Cię zaskoczą

Czy zdarza Ci się odczuwać lęk, napięcie lub niepokój bez wyraźnego powodu?

A może masz wrażenie, że „za dużo przejmujesz się wszystkim”, choć inni wydają się radzić sobie lepiej?

To wcale nie musi oznaczać słabości — być może masz do czynienia z zaburzeniem nerwicowym, czyli jednym z najczęstszych, ale też najbardziej niezrozumianych problemów psychicznych. 

W tym artykule poznasz 5 faktów o nerwicy, które mogą Cię zaskoczyć – i pomóc spojrzeć na siebie z większym zrozumieniem.

Kluczowe informacje

Zanim przejdziemy do pięciu faktów o zaburzeniach nerwicowych, które mogą Cię zaskoczyć, warto najpierw uporządkować podstawowe informacje.

• Zaburzenia nerwicowe są bardzo częste – szacuje się, że doświadcza ich 4-7% wszystkich ludzi, czyli około 300 milionów ludzi na całym świecie. 
• Nerwica może przybierać różne formy, m.in. lękową, hipochondryczną, natręctw (obsesyjną), histeryczną czy depresyjną – każda z nich wiąże się z innymi objawami i sposobem przeżywania lęku.
• Objawy nerwicy często mają charakter fizyczny – mogą to być bóle głowy, kołatanie serca, napięcie mięśni, duszność czy problemy żołądkowe. Często trudno je powiązać z lękiem, dlatego bywają mylone z chorobami somatycznymi.
• Czynniki genetyczne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń nerwicowych, zwłaszcza jeśli w rodzinie występowały podobne problemy emocjonalne.
• Alkohol i inne używki mogą nasilać objawy nerwicy – chwilowo przynoszą ulgę, ale w dłuższej perspektywie utrudniają leczenie i pogłębiają problemy z lękiem.
• Przejście przez zaburzenie nerwicowe może stać się doświadczeniem rozwojowym – dzięki terapii i pracy nad sobą wiele osób uczy się lepiej rozumieć swoje emocje i skuteczniej radzić sobie ze stresem.
• Zaburzenia nerwicowe wiążą się z nadmiernym lękiem, napięciem i stresem, które utrudniają codzienne funkcjonowanie, mimo że często nie wynikają z realnego zagrożenia.
• Leczenie nerwicy zależy od rodzaju i nasilenia objawów – zazwyczaj obejmuje psychoterapię, farmakoterapię oraz naukę technik relaksacyjnych i sposobów radzenia sobie z napięciem.

A teraz – przyjrzyjmy się kilku faktom, które mogą pomóc Ci lepiej zrozumieć, czym naprawdę są zaburzenia nerwicowe i dlaczego warto o nich mówić otwarcie.

Fakt 1: Nerwica ma wiele twarzy i nazw

Pojęcie „nerwica” pojawiło się w medycynie około 200 lat temu, choć opisy podobnych objawów znane są już ze starożytności.

Już Hipokrates, jeden z ojców medycyny, opisywał stany przypominające dzisiejsze zaburzenia nerwicowe, określając je mianem „histerii”.

Wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu ciała i umysłu, zmieniało się również rozumienie i klasyfikacja tych zaburzeń.

W Polsce przez wiele lat obowiązywała klasyfikacja sformułowana przez Antoniego Kępińskiego, który wyróżniał następujące rodzaje nerwic:

• nerwica histeryczna – kiedy lęk i emocje objawiają się poprzez ciało, np. paraliżując człowieka do tego stopnia, że nie jest w stanie normalnie funkcjonować.
• nerwica hipochondryczna – osoba jest przekonana, że cierpi na poważną chorobę, nawet jeśli wszystkie badania wskazują, że jest zdrowa.
• nerwica natręctw – osoby zmagające się z tym typem nerwicy mają obsesyjne myśli i czują przymus wykonywania pewnych czynności, np. wielokrotnego mycia rąk.
• nerwica depresyjna – dominują tutaj uczucia smutku, bezsilności i apatii, które mogą sparaliżować życie codzienne.

Chociaż ten podział jest wciąż używany przez niektórych specjalistów, obecnie obowiązuje bardziej nowoczesna klasyfikacja ICD-11, która obowiązuje w Polsce od 2022 roku.

Zgodnie z nią obecnie diagnozuje się następujące zaburzenia w kategorii “Zaburzenia związane z lękiem lub strachem”:

• Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD) – charakteryzuje się przewlekłym, trudnym do kontrolowania napięciem i martwieniem się wieloma codziennymi sprawami, nawet bez wyraźnej przyczyny.
• Zaburzenie lękowe z napadami paniki – polega na nagłych, intensywnych atakach lęku z towarzyszącymi objawami fizycznymi, takimi jak kołatanie serca, duszność czy zawroty głowy.
• Agorafobia – to silny lęk przed przebywaniem w miejscach lub sytuacjach, z których trudno byłoby uciec lub uzyskać pomoc, często prowadzący do unikania przestrzeni publicznych. Fobia specyficzna (w tym: agorafobia, fobia społeczna i specyficzne fobie, takie jak lęk przed pająkami). Osoba unika sytuacji, które teoretycznie nie są groźne, ale dla niej wydają się przerażające. Nawet myśl o konfrontacji z fobią może wywołać silną reakcję lękową, jak przyspieszone bicie serca czy duszności.
• Zaburzenie związane z lękiem społecznym – silny lęk przed oceną innych osób, który prowadzi do unikania sytuacji towarzyskich lub publicznych wystąpień.
• Zaburzenie związane z lękiem przed separacją – nadmierny, nieadekwatny do wieku lęk przed rozstaniem z bliską osobą lub domem, często prowadzący do unikania samodzielności.
• Mutyzm wybiórczy – trwałe milczenie w określonych sytuacjach społecznych (np. w szkole), mimo swobodnej mowy w innych kontekstach, zwykle wynikające z silnego lęku.
• Zaburzenia lękowe wywołane substancjami – stany lękowe pojawiające się w wyniku przyjmowania, nadużywania lub odstawienia substancji psychoaktywnych (np. alkoholu, leków, narkotyków).
• Hipochondria – uporczywy lęk o własne zdrowie i przekonanie o istnieniu poważnej choroby mimo braku medycznych dowodów.
• Wtórny zespół lękowy – objawy lękowe występujące jako skutek innego zaburzenia psychicznego, choroby somatycznej lub działania substancji.
• Inne określone zaburzenia związane z lękiem lub strachem.
• Zaburzenia związane z lękiem lub strachem, nieokreślone.

W osobnych kategoriach nadrzędnych sklasyfikowano inne zaburzenia, których charakterystycznym komponentem jest lęk.

• Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) – dominują natrętne myśli, które pojawiają się mimo sprzeciwu chorego, oraz rytualne czynności, które muszą zostać wykonane, np. kilkukrotne sprawdzenie, czy drzwi są zamknięte.
• Zaburzenia w szczególności związane ze stresem (zespół stresu pourazowego, zaburzenia adaptacyjne i inne).

Fakt 2: Zaburzenia nerwicowe powodują fizyczny ból

Najbardziej charakterystycznym objawem zaburzeń nerwicowych jest lęk, któremu często towarzyszą reakcje fizyczne organizmu – przyspieszone bicie serca, napięcie mięśni czy zawroty głowy.

Choć nerwica jest zaburzeniem psychicznym, jej objawy są jak najbardziej realne i odczuwalne w ciele.

Wiele osób doświadcza dolegliwości, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak objawy choroby somatycznej – dlatego tak łatwo pomylić je z problemami fizycznego zdrowia.

Do najczęściej zgłaszanych dolegliwości należą bóle głowy, bóle brzucha, napięcie mięśniowe, a nawet zaburzenia pracy serca, takie jak kołatanie serca czy duszności.

Wszystko to może sprawiać wrażenie poważnej choroby, choć wyniki badań często nie wskazują na żadne fizyczne nieprawidłowości.

Jak to możliwe, że umysł wywołuje ból w ciele?

Nasze ciało i umysł są ze sobą ściśle powiązane.

W sytuacjach stresowych organizm uwalnia hormony, takie jak kortyzol i adrenalina, które przygotowują nas do walki lub ucieczki.

Krótkotrwały stres mobilizuje organizm, ale przewlekły stres, który towarzyszy nerwicom, przeciąża układ nerwowy i prowadzi do ciągłego napięcia. 

W efekcie mięśnie pozostają napięte, co może powodować bóle pleców, karku czy kończyn.

Długotrwałe napięcie mięśniowe może też prowadzić do zaburzeń snu, pogłębiając zmęczenie i dyskomfort fizyczny.

Jednym z najbardziej przerażających objawów, jakie mogą towarzyszyć zaburzeniom nerwicowym, jest ból w klatce piersiowej, przypominający objawy zawału serca.

Osoba z nerwicą może doświadczać silnych kołatań serca, trudności z oddychaniem, ucisku w klatce piersiowej, a nawet omdlenia. 

Mimo że takie symptomy wyglądają jak klasyczne oznaki problemów kardiologicznych, badania często nie wykazują żadnych anomalii.

To, co odczuwane jest jako ból fizyczny, w rzeczywistości może być reakcją organizmu na psychiczne obciążenie i przewlekły stres.

U osób z nerwicą histeryczną objawy fizyczne mogą być tak intensywne, że uniemożliwiają normalne funkcjonowanie.

Przykładem może być chwilowa utrata zdolności poruszania się, mimo że pod względem medycznym nie ma żadnych uszkodzeń ciała.

W takich przypadkach ciało reaguje na nieprzepracowane traumy lub skumulowany stres w sposób dramatyczny, manifestując problemy emocjonalne poprzez symptomy fizyczne.

Fakt 3: Zaburzenia nerwicowe mogą być dziedziczne

Podobnie jak zmieniało się rozumienie samych zaburzeń lękowych – ich objawów i form – tak samo ewoluowały poglądy na temat tego, co właściwie jest ich przyczyną.

Do dziś nie ma jednej, w pełni potwierdzonej teorii.

Większość badaczy zgadza się jednak, że zaburzenia lękowe wynikają z wielu nakładających się czynników – biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Czynniki środowiskowe obejmują m.in. presję społeczną, stres w pracy, obowiązki rodzinne czy trudne doświadczenia życiowe.

Długotrwałe napięcie, przeciążenie obowiązkami, ale też traumatyczne wydarzenia, takie jak wypadki czy utrata bliskiej osoby, mogą stać się impulsem do rozwoju zaburzeń lękowych – np. zespołu stresu pourazowego (PTSD) lub fobii.

Warto jednak pamiętać, że nie każde trudne przeżycie prowadzi do zaburzeń.

Dwie osoby w podobnej sytuacji mogą reagować zupełnie inaczej – jedna doświadczy silnego lęku, a druga poradzi sobie z nim bez trwałych konsekwencji.

Na te różnice wpływają indywidualne predyspozycje biologiczne, czyli sposób, w jaki nasz organizm reaguje na stres.

Badania pokazują, że biologia ma ogromne znaczenie w tym, jak odczuwamy i kontrolujemy lęk.

Ważne są tu zarówno czynniki genetyczne, jak i funkcjonowanie mózgu oraz układu nerwowego.

W mózgu osób z zaburzeniami lękowymi często obserwuje się nieprawidłowości w działaniu neuroprzekaźników – substancji chemicznych, które przekazują sygnały między komórkami nerwowymi.

Do najważniejszych z nich należą serotonina, dopamina i noradrenalina – odpowiadają m.in. za regulację nastroju, emocji i reakcji stresowych.

Kiedy równowaga między nimi zostaje zaburzona, może to prowadzić do wzmożonego napięcia, trudności w uspokojeniu się czy nadmiernych reakcji lękowych.

Dobrą wiadomością jest to, że współczesna medycyna potrafi skutecznie wspierać przywrócenie tej równowagi.

Leki nazywane przeciwdepresyjnymi – szczególnie te z grupy SSRI – często pomagają również w leczeniu zaburzeń lękowych, łagodząc objawy i poprawiając funkcjonowanie mózgu.

Część tych biologicznych różnic ma podłoże genetyczne.

Badania pokazują, że zaburzenia lękowe częściej występują u osób, których bliscy również zmagają się z lękiem.

Na przykład u bliźniąt jednojajowych ryzyko współwystępowania zaburzeń jest znacznie wyższe niż u bliźniąt dwujajowych.

Oznacza to, że dziedziczymy nie sam lęk, ale pewną podatność na jego przeżywanie.

Jeśli więc jedno z rodziców doświadcza zaburzeń lękowych, istnieje większe prawdopodobieństwo, że jego dzieci będą bardziej wrażliwe na stres i napięcie emocjonalne.

Fakt 4: Niedobrana para: zaburzenia nerwicowe i alkohol

Osoby zmagające się z zaburzeniami lękowymi często – świadomie lub nie – szukają sposobów, by choć na chwilę poczuć ulgę.

Jednym z najczęstszych „domowych sposobów” okazuje się alkohol.

Początkowo wydaje się działać: rozluźnia, uspokaja, pozwala zapomnieć o napięciu.

Nic więc dziwnego, że wiele osób sięga po niego w momentach stresu czy lęku.

Problem w tym, że taka „autoterapia” szybko przestaje być niewinnym sposobem na odprężenie.

Ulgę zastępuje potrzeba – a ta może prowadzić do uzależnienia.

Wiele osób uzależnionych od alkoholu cierpi równocześnie na zaburzenia lękowe.

Część z nich zaczynała od prób samodzielnego radzenia sobie z lękiem, które z czasem przerodziły się w błędne koło.

Alkohol rzeczywiście na krótko obniża napięcie i lęk – dlatego osoby nieśmiałe czują się po nim pewniejsze, a ludzie z fobią społeczną łatwiej nawiązują kontakt.

Niestety, wraz ze spadkiem lęku zanikają też naturalne zahamowania, co może prowadzić do impulsywnych zachowań, konfliktów, a czasem nawet agresji.

Po ustąpieniu działania alkoholu lęk powraca – często silniejszy niż wcześniej.

Kiedy zaburzenie lękowe współwystępuje z uzależnieniem, leczenie staje się bardziej złożone, ale nadal możliwe.

Kluczowe jest, by być z terapeutą lub lekarzem szczerym.

Informacja o częstym piciu alkoholu jest bardzo ważna – wpływa nie tylko na wybór metody terapii, ale też na bezpieczeństwo farmakoterapii.

W leczeniu zaburzeń lękowych stosuje się m.in. leki z grupy benzodiazepin, które działają uspokajająco, ale mogą uzależniać i nie wolno ich łączyć z alkoholem.

Dlatego tak istotne jest, by lekarz wiedział o każdym nawyku związanym z piciem – nawet jeśli wydaje się on niegroźny.

Alkohol może na chwilę złagodzić lęk, ale nigdy nie usuwa jego przyczyny.

Zwykle tylko pogłębia problem – zarówno psychiczny, jak i emocjonalny.

Dlatego jeśli zauważasz, że sięgasz po kieliszek, by „się uspokoić”, to nie powód do wstydu, tylko sygnał, że warto poszukać prawdziwej pomocy.

Fakt 5: Co nas nie zabije… – nerwica czyni silniejszym

Choć w trakcie leczenia może być trudno w to uwierzyć, doświadczenia terapeutów pokazują, że pokonanie zaburzeń lękowych często prowadzi do wzrostu odporności psychicznej.

Osoby, które zmierzyły się ze swoim lękiem, uczą się rozumieć siebie głębiej, lepiej rozpoznawać własne emocje i skuteczniej radzić sobie ze stresem.

Życie z ciągłym napięciem czy niepokojem to ogromne wyzwanie.

A jednak wielu ludzi – mimo lęku, kołatania serca czy poczucia zagrożenia – wstaje każdego dnia, pracuje, opiekuje się bliskimi, podejmuje decyzje.

To dowód na wewnętrzną siłę i wytrwałość, która często ujawnia się właśnie w trudnych momentach.

Kiedy objawy lęku zaczynają się cofać, ta siła nie znika – przeciwnie, można ją wykorzystać do budowania bardziej świadomego i spokojnego życia.

Psychologowie mówią w tym kontekście o zjawisku wzrostu po kryzysie (ang. post-traumatic growth) – o rozwoju, który następuje po przezwyciężeniu silnego stresu lub zaburzeń emocjonalnych.

Zaburzenia lękowe niewątpliwie są trudnym doświadczeniem, ale mogą stać się także punktem zwrotnym – początkiem lepszego zrozumienia siebie i nauki nowych sposobów radzenia sobie z emocjami.

To, co początkowo wydaje się ogromnym ciężarem, z czasem może przynieść nową jakość życia.

Źródła

• Klimkiewicz, A., Klimkiewicz, J., Jakubczyk, A., Kieres-Salomoński, I., & Wojnar, M. (2015). Współwystępowanie uzależnienia od alkoholu z innymi zaburzeniami psychicznymi. Część I. Epidemiologia podwójnego rozpoznania. Psychiatria Polska, 49(2).
• Oniszczenko, W. (2011). Genetyka osobowości: krótki przegląd najnowszych badań. Neuropsychiatria i Neuropsychologia, 6(3-4), 113-119.
• Nitsch, K., Jabłoński, M., Samochowiec, J., & Kurpisz, J. (2015). Zaburzenia pod postacią somatyczną: problematyczne zjawisko—problematyczna diagnoza. Psychiatria, 12(2), 77-84.
• Aleksandrowicz, J. W. (2019). „Zaburzenia” czy „zaburzenie” nerwicowe?. Psychiatria Polska, 53(2).
• Bandelow, B., & Michaelis, S. (2015). Epidemiology of anxiety disorders in the 21st century. Dialogues in Clinical Neuroscience, 17, 327 – 335. https://doi.org/10.31887/dcns.2015.17.3/bbandelow.
• Światowa Organizacja Zdrowia. (2022). Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. ICD-11 (11. rewizja). Ministerstwo Zdrowia. https://icd.who.int

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej