Nie każdy z nas od razu czuje się swobodnie w towarzystwie.
Dla wielu osób rozmowa z obcymi, wyrażenie swojego zdania, reagowanie na krytykę czy radzenie sobie z konfliktem to ogromne wyzwania.
Dobra wiadomość jest taka, że umiejętności społecznych – tak jak jazdy na rowerze – można się nauczyć.
Temu właśnie służy trening umiejętności społecznych (TUS).
Sprawdź, na czym polega i kto może z niego skorzystać.
Czym są umiejętności społeczne?
Każdy człowiek, żeby dobrze funkcjonować w codziennym życiu – w rodzinie, pracy, szkole czy wśród znajomych – potrzebuje umiejętności społecznych – czyli zdolności do nawiązywania kontaktów, rozumienia innych ludzi, radzenia sobie w trudnych sytuacjach interpersonalnych i wyrażania siebie w sposób jasny, ale i akceptowalny społecznie.
Choć wielu z nas traktuje te zdolności jako coś oczywistego, w rzeczywistości nie każdemu przychodzą naturalnie, są one złożonym zestawem kompetencji, które można rozwijać i ćwiczyć – właśnie temu służy trening umiejętności społecznych.
Osoba dobrze rozwinięta społecznie potrafi:
- obserwować innych i trafnie odczytywać ich emocje, intencje i potrzeby,
- rozumieć i właściwie interpretować sytuacje społeczne,
- dostosować swoje zachowanie do kontekstu – np. zachować większą powściągliwość przy nieznajomych,
- reagować z empatią i wrażliwością na innych,
- radzić sobie w konfliktach w sposób konstruktywny, bez agresji,
- jasno i asertywnie wyrażać swoje zdanie, potrzeby i emocje,
- wpływać na innych w sposób etyczny i świadomy (np. przekonywać, negocjować, prezentować się z najlepszej strony),
- skutecznie komunikować się i współpracować z innymi.
Niektóre umiejętności społeczne są tak „codzienne”, że często nie zauważamy, że są to jakiekolwiek umiejętności – dopóki ktoś ich nie ma.
Przykłady takich zachowań to:
- utrzymywanie kontaktu wzrokowego podczas rozmowy,
- odpowiednie powitania i pożegnania,
- dostosowanie tonu i głośności głosu do sytuacji,
- flirtowanie (w sposób społecznie akceptowany),
- aktywne słuchanie i reagowanie na to, co mówi druga osoba,
- wyrażanie własnych opinii w sposób nienaruszający granic innych,
- dostrzeganie i rozumienie emocji innych osób (empatia),
- odpowiednie wyrażanie emocji – np. śmiech, gdy ktoś opowiada żart, czy łzy, gdy dzieje się coś smutnego.
Dla wielu osób korzystanie z tych umiejętności jest naturalne i niewymuszone.
Dla innych – bywa źródłem dużego stresu, niepewności lub wycofania.
Trening umiejętności społecznych może być ogromnym wsparciem w budowaniu pewności siebie i lepszego kontaktu z otoczeniem.
Więcej o fobii społecznej
Czy umiejętności społeczne są nam potrzebne?
Osoby z wysokim poziomem kompetencji społecznych radzą sobie lepiej w niemal wszystkich obszarach codziennego życia – są lepszymi pracownikami (w przypadku utraty pracy szybciej znajdują nową), mają lepsze kontakty z ludźmi, potrafią się lepiej zaadaptować do nowej sytuacji, potrafią skutecznie pracować w grupie i bez agresji rozwiązywać konflikty.
Kompetencje społeczne decydują o poziomie socjalizacji jednostki i jej dojrzałości do pełnienia różnych ról społecznych.
Każdy z nas pełni wiele różnych ról w społeczeństwie – ucznia, dziecka, partnera życiowego, rodzica, czy pracownika.
Umiejętności społeczne są jedną z najważniejszych umiejętności, ponieważ często są przepustką do łatwiejszego osiągania sukcesów.
Znaczące braki w obszarze kompetencji społecznych zauważamy u osób bezrobotnych, a także dzieci, młodzieży i dorosłych z objawami niedostosowania społecznego.
Trening umiejętności społecznych (TUS)
Trening umiejętności społecznych jest rodzajem psychoterapii, która pomaga ludziom doskonalić swoje umiejętności społeczne, aby mogli stać się kompetentni społecznie.
Jest to głównie terapia behawioralna, ale w niektórych sytuacjach można również zastosować terapię poznawczą, aby zmaksymalizować jej skuteczność.
Może odbywać się zarówno indywidualnie (jeden na jednego) jak i grupowo.
Kto skorzysta z takiego treningu?
Trening umiejętności społecznych jest stosowany głównie u osób, u których zdiagnozowano pewne zaburzenia psychiczne, których objawy wiążą się z osłabionym funkcjonowaniem społecznym.
Jednak każdy, kto chce poprawić swoje umiejętności społeczne, nawet jeśli nie ma zdiagnozowanego żadnego zaburzenia psychicznego, może skorzystać z tej formy psychoterapii.
Główne zaburzenia, którym towarzyszy dysfunkcja społeczna, i w których często stosuje się trening umiejętności społecznych, to:
- autyzm (w tym obszary spekrum wcześniej znane jako zespół aspergera),
- schizofrenia,
- zespół lęku społecznego lub fobia społeczna.
Ważne jest, aby pamiętać, że chociaż trening umiejętności społecznych może bardzo skutecznie pomagać ludziom z zaburzeniami psychicznymi w nauce niezbędnych umiejętności, bardzo rzadko jest samodzielną terapią.
Bardzo często takie osoby są także leczone za pomocą leków lub dodatkowej psychoterapii indywidualnej.
Czy trening umiejętności społecznych jest odpowiedni również dla dzieci?
To, jak dziecko myśli, czuje i zachowuje się w relacjach z innymi, różni się znacząco od sposobu, w jaki funkcjonuje dorosły.
Dlatego trening umiejętności społecznych (TUS) dla dzieci ma inny charakter niż zajęcia przeznaczone dla młodzieży czy osób dorosłych – zarówno pod względem celów, jak i metod pracy.
Dostosowany jest do etapu rozwoju, możliwości poznawczych oraz tego, w jakim środowisku społecznym dziecko na co dzień funkcjonuje (np. szkoła, grupa rówieśnicza, rodzina).
Choć programy mogą się różnić, główna idea pozostaje taka sama: pomóc dziecku lepiej radzić sobie w kontaktach z innymi, budować zdrowe relacje, rozumieć emocje – własne i cudze – i zachowywać się adekwatnie do sytuacji.
Niezależnie od tego, czy u dziecka zdiagnozowano zaburzenie psychiczne, bardzo ważne jest rozwijanie umiejętności społecznych w dzieciństwie.
Każde dziecko z problemem społecznym może zostać skierowane do psychologa; przyniesie im to wiele korzyści w przyszłości.
Drobne problemy społeczne w dzieciństwie mogą w przyszłości przerodzić się w poważniejsze zaburzenia funkcjonowania społecznego.
Jednym z częstych problemów w grupach dziecięcych jest znęcanie się, izolowanie i presja rówieśników.
Są to bardzo poważne problemy – nie tylko poważnie szkodzą samoocenie dzieci, ale także powodują, że wycofują się one z większości aspektów życia szkolnego.
Dobrym rozwiązaniem problemu, jest nauczenie dziecka, w jaki sposób powinno reagować w sytuacjach trudnych – takie umiejętności może zapewnić im właśnie trening umiejętności społecznych.
Przebieg treningu umiejętności społecznych
Trening umiejętności społecznych (TUS) to proces krok po kroku – spokojny, dostosowany do konkretnej osoby i jej potrzeb.
Choć przebieg może się różnić w zależności od wieku uczestnika, celu terapii czy podejścia terapeutycznego, większość programów TUS ma podobną strukturę.
1. Diagnoza potrzeb i wyznaczenie celów
Zanim rozpoczną się właściwe ćwiczenia, terapeuta lub psycholog przeprowadza wstępny wywiad.
Pyta o to, które sytuacje społeczne sprawiają trudność, w jakich momentach pojawia się lęk, niepewność, wycofanie albo impulsywna reakcja.
Celem tego etapu jest dopasowanie programu do realnych trudności uczestnika – żeby trening był praktyczny i naprawdę pomocny.
2. Ćwiczenie jednej umiejętności na raz
Gdy już wiadomo, nad czym warto pracować, rozpoczyna się część praktyczna.
Zazwyczaj ćwiczy się jedną umiejętność społeczną naraz – np. inicjowanie rozmowy, mówienie „nie”, utrzymywanie kontaktu wzrokowego, reagowanie na krytykę czy proszenie o pomoc.
Dzięki temu osoba uczestnicząca nie jest przytłoczona i może w pełni skupić się na konkretnej sytuacji.
3. Modelowanie, czyli pokaz terapeuty
Na początku psycholog pokazuje, jak dana umiejętność powinna wyglądać w praktyce.
Może odegrać przykładową scenkę, przeprowadzić dialog lub pokazać konkretną reakcję.
Chodzi o to, żeby uczestnik zobaczył, czego się uczy – i jak to wygląda w bezpiecznych warunkach.
4. Odgrywanie ról i praktyka
To kluczowy element treningu.
Uczestnik ćwiczy daną sytuację społeczną – najpierw w warunkach sesji, w formie odegrania roli.
Może to być np. rozmowa z kolegą z klasy, reakcja na zaczepkę, wyrażenie własnej opinii czy asertywne „nie”.
Dla wielu osób odgrywanie ról na początku bywa trochę niezręczne – ale z czasem daje poczucie pewności.
Bez przećwiczenia reakcji w bezpiecznym środowisku, trudno potem zastosować je w codziennym życiu.
5. Informacja zwrotna i omówienie sesji
Po każdej scenie uczestnik otrzymuje informację zwrotną od terapeuty – co poszło dobrze, co warto poprawić, co można było powiedzieć inaczej.
Dzięki temu trening nie tylko uczy zachowania, ale też świadomości tego, co się dzieje w relacjach z innymi.
6. Zadania domowe
Między sesjami uczestnik dostaje niewielkie zadania do wykonania w naturalnym środowisku – np. zagadanie do kogoś nowego, poproszenie o coś w sklepie, wyrażenie swojego zdania w grupie.
Zadania te są bezpośrednim przedłużeniem pracy z sesji.
Ich celem jest utrwalenie nowych umiejętności w prawdziwym życiu – bez presji, małymi krokami.
Więcej o stanach lękowych
Jakie obszary rozwija Trening Umiejętności Społecznych?
Trening umiejętności społecznych (TUS) nie polega na „nauce bycia bardziej towarzyskim”.
To kompleksowy program, który pomaga rozwijać konkretne kompetencje potrzebne w relacjach z innymi ludźmi – zarówno codziennych, jak i trudnych czy stresujących.
Oto najważniejsze z nich:
Asertywność
To kluczowa umiejętność w każdej relacji.
Asertywność oznacza umiejętność wyrażania siebie – swoich potrzeb, emocji i granic – w sposób spokojny, jasny i z szacunkiem dla drugiej osoby.
Trening asertywności pomaga zarówno osobom zbyt uległym, które często tłumią własne potrzeby, jak i osobom skłonnym do agresji, które narzucają się innym.
Komunikacja niewerbalna
Mowa ciała, mimika, gesty, postawa – to wszystko przekazuje informacje równie silnie jak słowa.
Osoby z trudnościami społecznymi często nieświadomie wysyłają sygnały zamknięcia, niechęci lub napięcia, co może utrudniać im nawiązywanie relacji.
TUS uczy, jak świadomie używać komunikacji niewerbalnej, by była bardziej otwarta i przyjazna.
Komunikacja werbalna
Umiejętność rozmowy to podstawa budowania więzi.
Dla wielu osób – szczególnie tych z lękiem społecznym – rozmowy z nieznajomymi czy stawanie w obronie siebie mogą być ogromnym wyzwaniem.
Na treningu uczestnicy uczą się, jak zaczynać i prowadzić rozmowę, jak zadawać pytania, jak wyrażać swoje zdanie – bez lęku i bez naruszania granic innych.
Rozwiązywanie problemów i konfliktów
TUS uczy praktycznego podejścia do sytuacji trudnych – zamiast reagować impulsywnie lub wycofaniem, uczestnik uczy się:
- rozpoznawać problem,
- szukać różnych możliwych reakcji,
- oceniać ich konsekwencje,
- i wybierać taką, która zwiększa szansę na konstruktywne rozwiązanie.
To umiejętność przydatna nie tylko w szkole czy pracy, ale też w każdej bliskiej relacji.
Percepcja społeczna
To zdolność do zauważania i rozumienia tego, co dzieje się wokół – emocji, intencji i potrzeb innych ludzi.
TUS rozwija tę umiejętność przez:
- analizowanie sytuacji z życia codziennego,
- ćwiczenia z rozpoznawania mimiki, tonu głosu czy kontaktu wzrokowego,
- zadania z użyciem obrazów, nagrań i scenek sytuacyjnych.
Dzięki temu uczestnicy uczą się lepiej rozumieć sygnały społeczne i wiedzą, jak dostosować swoje zachowanie do sytuacji.
Aktywne słuchanie
Słuchanie to coś więcej niż czekanie na swoją kolej, by się odezwać.
TUS uczy, jak naprawdę słuchać drugiej osoby – z empatią, bez oceniania i z gotowością do zrozumienia jej perspektywy.
Dobra komunikacja to także umiejętność „bycia obecnym” w rozmowie – nawet wtedy, gdy temat jest trudny lub emocjonalny.
Podsumowanie
Trening umiejętności społecznych (TUS), to metoda uczenia się umiejętności interpersonalnych przez osoby, które z jakiegoś powodu mają trudności z relacjami i zachowaniami w grupie.
Trening obejmuje szkolenie w zakresie takich umiejętności, jak rozmowa, kontakt wzrokowy, odczytywanie wskazówek społecznych, komunikacja niewerbalna i rozwiązywanie problemów.
Trening umiejętności społecznych jest często stosowany u osób z różnymi zaburzeniami psychicznymi jako równoległa terapia (np. w przypadku schizofrenii, autyzmu i lęków społecznych).
Może być stosowany u dzieci z zaburzeniami lękowymi lub problemami w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami.
Trening jest również stosowany w sytuacjach, w których osoba uzależniona wychodzi ze swojego uzależnienia – pomaga jej rozwinąć nowe umiejętności społeczne, np. tak radzić sobie na przyjęciach by skutecznie unikać alkoholu.
Jak możesz sobie pomóc
Źródła
- Baker J., Key Components of Social Skills Training, w: Bondy, A., & Weiss, M. J. (2013). Teaching social skills to people with autism: best practices in individualizing interventions. Bethesda, MD: Woodbine House.
- Godlewska, M., & Mierzejewska, K. (2022). Rozwijanie umiejętności społecznych. TUS Szkolenia.
- Rose-Krasnor, L. (1997). The Nature of Social Competence: A Theoretical Review. Social Development, 6, 111-135. https://doi.org/10.1111/J.1467-9507.1997.TB00097.X.
- Człapa, K., Wysok, D., & Rybakowski, F. (2016). Deficyty poznania społecznego w zaburzeniach ze spektrum, autyzmu–porównanie ze schizofrenią. Neuropsychiatria i Neuropsychologia, 11(1), 12-20.
