Sposoby na piszczenie w uszach muszą zostać dobrane w zależności do przyczyny tego objawu.
Szumy uszne są objawem, a nie odrębną chorobą i mogą wynikać między innymi z ubytku słuchu, długotrwałej ekspozycji na hałas, działania niektórych leków, schorzeń ucha lub przewlekłego stresu – dlatego nie istnieje jedna metoda skuteczna dla wszystkich.
Szacuje się, że szumy uszne występują u około 10–15% dorosłych, jednak tylko część osób doświadcza ich w stopniu, który znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie (Tunkel i in. 2014).
Skuteczne postępowanie zawsze rozpoczyna się od ustalenia przyczyny piszczenia w uszach i w zależności od wyniku diagnostyki może obejmować leczenie choroby podstawowej, aparat słuchowy, terapię dźwiękiem lub psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT).
Kluczowe wnioski
- Piszczenie w uszach może wynikać zarówno z chorób narządu słuchu, jak i schorzeń ogólnoustrojowych, neurologicznych, psychicznych oraz działania leków.
- Same szumy uszne zwykle nie są groźne, ale mogą wskazywać na schorzenie wymagające diagnostyki i leczenia.
- Diagnostyka szumów usznych opiera się na wywiadzie, badaniu słuchu i wykluczeniu chorób wymagających pilnego leczenia.
- Leczenie szumów usznych może obejmować terapię medyczną, rehabilitację słuchu, terapię dźwiękiem lub psychoterapię.
- Psychoterapia poznawczo-behawioralna pomaga zmniejszyć lęk i ograniczyć koncentrację na szumach usznych, dzięki czemu stają się one mniej dokuczliwe.
- Terapia TRT wspiera habituację, czyli stopniowe przyzwyczajanie mózgu do szumów usznych, co zmniejsza ich odczuwanie.
- Maskowanie szumów usznych nie usuwa ich przyczyny, ale może przynieść czasową ulgę w okresach nasilenia objawów.
- Muzykoterapia może zmniejszać odczuwanie szumów usznych poprzez relaksację i ograniczenie stresu.
- Domowe sposoby, takie jak redukcja stresu, unikanie hałasu i techniki relaksacyjne, mogą łagodzić objawy, ale nie zastępują leczenia przyczynowego.
Szumy uszne: czym są i skąd się biorą?
Jeśli zauważasz piszczenie w uszach, które nie mija, może to być objawem szumów usznych.
Piszczenie w uszach to zjawisko, znane również pod nazwą tinnitus auris, które sprawia wrażenie słyszenia dźwięków, które w rzeczywistości nie mają źródła – nie są wynikiem dźwięków z otoczenia.
Dźwięki szumów usznych są opisywane przez osoby doświadczające tego zjawiska jako buczenie, dzwonienie, piszczenie czy pulsowanie, i mogą różnić się głośnością lub zmieniać się w czasie.
Czasami szumy uszne pojawiają się, gdy ktoś przebywa w hałasie, a potem wchodzi do cichego pomieszczenia – wtedy odczucie jest krótkotrwałe.
Jednak gdy piszczenie w uszach staje się uporczywe, trwa dłużej lub wraca w nieoczekiwanych momentach, warto niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.
Czy szumy w uszach są groźne?
Szumy w uszach same w sobie nie są zazwyczaj groźne, ale mogą być objawem poważniejszych problemów zdrowotnych.
W wielu przypadkach szumy uszne są wynikiem uszkodzenia słuchu, długotrwałego narażenia na hałas, problemów z krążeniem, a także zaburzeń psychicznych takich jak nerwica czy depresja.
Chociaż szumy uszne rzadko prowadzą do poważnych zagrożeń zdrowotnych, mogą znacząco wpływać na jakość życia, powodując trudności w koncentracji, senności, a także stres i lęk.
Jeśli szumy w uszach są uporczywe, nasilają się lub pojawiają się nagle, warto skonsultować się z lekarzem, aby wykluczyć poważniejsze przyczyny i uzyskać odpowiednią pomoc.
Jakie są najczęstsze przyczyny występowania piszczenia w uszach?
Piszczenie w uszach może mieć wiele różnych przyczyn, oto najczęstsze z nich:
- Urazy akustyczne – np. długotrwałe narażenie na głośne dźwięki, takie jak koncerty czy hałas w pracy. Taka długotrwała ekspozycja na hałas, np. w pracy, ponad trzykrotnie zwiększa ryzyko występowania szumów usznych (Bhatt i in. 2016).
- Podwyższone ciśnienie w uszach – może wystąpić przy zmianie ciśnienia, np. podczas lotu samolotem.
- Choroby ogólnoustrojowe – niektóre schorzenia, takie jak nadciśnienie czy cukrzyca, mogą wpływać na stan zdrowia uszu.
- Urazy kręgosłupa – szczególnie w wyniku wypadków samochodowych lub innych urazów.
- Choroby laryngologiczne – częste zapalenia ucha, choroba Meniere’a, czy otoskleroza to problemy związane z uszami, które mogą powodować szumy uszne.
- Choroby neurologiczne – zmiany w strukturach mózgu, np. guzy nerwu przedsionkowego, mogą wpływać na słuch.
- Choroby psychiczne – nerwice, depresje i inne zaburzenia emocjonalne mogą wywołać lub nasilić szumy uszne.
- Niedosłuch związany z wiekiem – naturalne zmiany w słuchu, które występują w miarę starzenia się.
- Polekowe uszkodzenie słuchu – niektóre leki mogą uszkodzić słuch i powodować szumy uszne.
- Choroby naczyniowe – problemy z krążeniem mogą wpływać na ukrwienie ucha wewnętrznego.
- Choroby tarczycy – zaburzenia tarczycy również mogą być związane z pojawianiem się szumów usznych.
- Bruksizm (zaciskanie i zgrzytanie zębami) – nadmierne napięcie mięśni żucia i zaciskanie zębów mogą powodować lub nasilać piszczenie w uszach, szczególnie jeśli współwystępują z bólem szczęki lub skroni.
- Niedrożność trąbki słuchowej – może wywoływać uczucie zatkanego ucha, pogorszenie słuchu oraz okresowe szumy uszne.
Dlaczego słyszysz szum w uszach? Podstawy psychologiczne
Piszczenie w uszach może być objawem choroby lub zaburzenia psychicznego.
Najczęściej szum w uszach pojawia się u osób z nerwicą lub depresją.
Piszczenie w uszach może być również efektem długotrwałego funkcjonowania w stresie.
Lęk pojawiający się w nerwicy czy depresji oddziałowuje na całe nasze ciało i zmysły, w tym także na nasz słuch.
Dlatego jednym z objawów tych chorób może być właśnie piszczenie w uszach.
Nerwicy mogą towarzyszyć halucynacje słuchowe, wówczas pacjent zgłasza, że słyszy ciche dźwięki dobiegające gdzieś z daleka takie jak: bicie własnego serca, oddech czy szum płynącej krwi.
Wśród osób z szumami usznymi istnieje znaczny odsetek osobowości neurotycznych i psychotycznych z objawami depresji, myślami obsesyjnymi.
Szumy uszne, których przyczyna jest pozapsychologiczna, również mogą prowadzić do powstania depresji i w takim przypadku zaburzenie psychiczne jest skutkiem szumów w uszach, ponieważ nieustający pisk w głowie znacznie obniża jakość życia pacjenta i utrudnia codzienne funkcjonowanie.
Szumy czy piski w uszach są przyczyną trudności z koncentracją i zdenerwowania chorego, gdyż zakłócają one rzeczywiste dźwięki słyszane z otoczenia.
Bezpłatny test online depresjiJak wygląda diagnostyka w przypadku piszczenia w uszach?
Diagnostyka piszczenia w uszach ma na celu ustalenie przyczyny objawu i wykluczenie chorób wymagających pilnego leczenia.
Diagnoza szumów usznych rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego, badania uszu oraz oceny słuchu.
Podczas wizyty specjalista zapyta między innymi, kiedy pojawiło się piszczenie, czy dotyczy jednego czy obu uszu, czy ma charakter ciągły lub pulsujący oraz czy towarzyszą mu pogorszenie słuchu, zawroty głowy, ból ucha lub inne objawy neurologiczne.
W diagnozie szumów usznych ważne jest również ustalenie, czy pacjent był narażony na hałas, przyjmuje leki mogące uszkadzać słuch lub doświadcza przewlekłego stresu.
Diagnoza opiera się na badaniu laryngologicznym, podczas którego lekarz ocenia przewód słuchowy i błonę bębenkową, aby wykluczyć przyczyny takie jak czop woskowinowy, stan zapalny czy inne choroby ucha zewnętrznego i środkowego.
Zalecamy pilne, kompleksowe badanie słuchu dla osób z jednostronnym piszczeniem w uszach, objawami utrzymującymi się przez co najmniej 6 miesięcy lub współistniejącym pogorszeniem słuchu.
Jeżeli diagnostyka nie wykaże choroby wymagającej leczenia laryngologicznego, a piszczenie w uszach utrzymuje się i pogarsza codzienne funkcjonowanie, kolejnym krokiem powinna być ocena wykonana przez psychologa.
Przewlekłe szumy uszne współwystępują z nasilonym stresem, zaburzeniami lękowymi, bezsennością lub obniżonym nastrojem.
Jakimi sposobami leczy się piszczenie w uszach?
W przypadku piszczenia w uszach zalecane jest przede wszystkim leczenie choroby podstawowej, tj. przyczyny występowania, np. poprzez psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT), jeśli źródłem szumów jest choroba psychiczna (Jun, Park 2013).
W zależności od wyników diagnostyki w kierunku szumów usznych, leczenie może obejmować usunięcie odwracalnej przyczyny, rehabilitację słuchu, terapię dźwiękiem lub psychoterapię.
Do jakiego lekarza z szumem w uchu?
Jeśli doświadczasz szumów w uszach, najlepiej udać się do laryngologa (otolaryngologa).
Laryngolog to lekarz specjalizujący się w problemach z uszami, nosem i gardłem, który może przeprowadzić dokładne badania słuchu oraz zdiagnozować przyczynę szumów usznych.
W zależności od diagnozy, laryngolog może skierować cię do innych specjalistów, np. neurologa, jeśli szumy uszne są związane z problemami neurologicznymi, lub psychiatry, jeśli szumy są wynikiem zaburzeń emocjonalnych, takich jak stres, nerwica czy depresja.
W przypadku uporczywych objawów warto również rozważyć konsultację z audiologiem lub terapeutą, który pomoże w zarządzaniu objawami.
Psychoterapia
Jeśli przyczyną piszczenia w uszach jest nerwica lub depresja, podstawą leczenia jest psychoterapia, która pozwala zrozumieć chorobę i rządzące nią mechanizmy.
Celem psychoterapii jest wpłynięcie na psychikę pacjenta tak, aby nauczył się on nowych wzorców zachowań.
Psychoterapia pomaga również pacjentowi nauczyć się tego, jak zmienić swój sposób myślenia i radzić sobie z różnymi objawami choroby.
W przypadku pisków pacjent poznaje m.in. techniki, które pomagają mu nie skupiać się na piszczeniu i ignorować je.
Istotna jest także przyczyna dyskomfortu psychicznego, które doprowadziło do subiektywnych pisków w uszach.
Jeżeli taką przyczyną jest na przykład chroniczny stres, to podczas psychoterapii pacjent nauczy się jak lepiej radzić sobie ze stresem oraz jak może obniżać jego poziom na co dzień.
Rekomendujemy rozpoczęcie terapii w nurcie poznawczo-behawioralnym, który ogranicza lęk, napięcie i nadmierne skupienie uwagi na szumie, dzięki czemu objawy stają się mniej dokuczliwe i w mniejszym stopniu wpływają na codzienne funkcjonowanie.
„Przewlekłe piszczenie w uszach prowadzi do większego lęku i koncentracji na objawie, a szum tym bardziej staje się przez to odczuwalny. Celem psychoterapii w takim przypadku jest przerwanie tego mechanizmu i odzyskanie kontroli nad codziennym funkcjonowaniem.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
Lek na piszczenie w uszach
W przypadku nerwicy czy depresji obok psychoterapii stosuje się również farmakoterapię, w której wykorzystywane są leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe.
W leczeniu szumów usznych czasami zaleca się pacjentom leki rozszerzające naczynia i poprawiające ukrwienie mózgu (pentoksyfilina, piracetam).
Obok tych podstawowych metod stosuje się również inne sposoby mające na celu zmniejszenie szumów usznych lub odwrócenie uwagi pacjenta od nich.
Wśród najczęściej stosowanych metod należy wymienić:
Neurofeedback
Neurofeedback EEG to metoda, która pozwala na monitorowanie i analizowanie aktywności elektrycznej naszego mózgu.
Podczas treningu, odpowiednie dane są zwracane uczestnikowi, co pozwala mu zobaczyć, jak działa jego mózg.
Dzięki temu można zaobserwować procesy psychiczne, które zazwyczaj są nieuświadomione i trudne do kontrolowania.
Można powiedzieć, że neurofeedback działa jak lustro dla naszego umysłu, pomagając dostrzec, co dzieje się w naszej głowie.
Celem tego treningu jest nauczenie się, jak nasze fizyczne postawy i wewnętrzne nastawienia wpływają na działanie mózgu.
Dzięki tej świadomości możemy lepiej kierować pracą naszego umysłu.
Trening neurofeedbacku pozwala na lepsze wykorzystanie potencjału naszego mózgu, co przekłada się na poprawę koncentracji, większą odporność na stres oraz lepszą samokontrolę i samoświadomość.
Dzięki neurofeedbackowi możemy także nauczyć się ignorować szumy uszne czy inne zakłócenia, co poprawia naszą codzienną funkcjonalność i jakość życia.
Terapia TRT (Tinnitus Retraning Therapy)
TRT (Tinnitus Retraining Therapy) to metoda stosowana w terapii szumów usznych, która łączy w sobie terapię psychologiczną i stymulację akustyczną.
W trakcie terapii TRT pacjent odbywa regularne konsultacje lekarskie i psychologiczne, które mają na celu zmniejszenie negatywnych reakcji emocjonalnych na odczuwane szumy uszne czy piski (AlGhamdi i in. 2026).
Podczas terapii TRT stosuje się przez kilka godzin dziennie generator szumu szerokopasmowego (zauszny, stacjonarny lub z funkcją aparatu słuchowego).
Ma to na celu przyspieszenie procesu przyzwyczajenia się do szumów – habituacji.
Podczas terapii należy unikać ciszy, nie maskować szumów oraz unikać stosowania dźwięków drażniących.
W jej wyniku pacjent zaczyna zwracać coraz mniejszą uwagę na szumy uszne.
Terapia ta jest długotrwała, a jej efekty widoczne są zwykle po kilku miesiącach.
Maskowanie szumów usznych
Inną metodą jest maskowanie szumów usznych za pomocą dźwięków słyszalnych.
Źródło dźwięku powinno być ustawione nieco głośniej niż szum własny.
Na skutek tego po jakimś czasie, gdy ściszymy zewnętrzne źródło dźwięku, szum własny będzie mniej odczuwalny.
Maskowanie nie leczy szumów usznych, ale przynosi choremu ulgę.
Pomaga przetrwać okresy, gdy szum jest wyjątkowo dokuczliwy i nasila się.
Do maskowania szumów używa się generatorów dźwięku.
Muzykoterapia
Muzykoterapia to jedna z metod, która pozwala wprowadzić nasz umysł w stan odpowiadający takim zakresom fal mózgowych, które pojawiają się w momencie, gdy jesteśmy zrelaksowani i wypoczęci.
Jest to możliwe dzięki temu, że nasz mózg „naśladuje” częstotliwości fal, na które jest eksponowany.
Dzięki muzykoterapii możemy w pewnym sensie „na życzenie” wywołać dowolny stan, jeśli znamy odpowiadającą mu częstotliwość.
Wiedza ta pozwala wykorzystać muzykoterapię w leczeniu szumów usznych, które często pojawiają się w stresie.
Dzięki relaksacji za pomocą tej metody możemy złagodzić szumy i piski uszne lub zacząć zwracać na nie mniejszą uwagę.
Czy piszczenie w uszach może minąć samo?
Szumy uszne wywołane przejściowymi czynnikami, takimi jak infekcja ucha, czop woskowinowy lub krótkotrwała ekspozycja na bardzo głośny hałas, ustępują po usunięciu przyczyny.
Natomiast przewlekłe piszczenie w uszach utrzymujące się przez co najmniej 6 miesięcy nie znika samo i zwykle wymaga odpowiedniego postępowania terapeutycznego lub medycznego (NICE 155).
Nie warto czekać z konsultacją, jeśli piszczenie w uszach utrzymuje się powyżej 4 tygodni, nawraca, dotyczy tylko jednego ucha, ma charakter pulsujący lub towarzyszą mu pogorszenie słuchu, zawroty głowy albo objawy neurologiczne – w takich sytuacjach konieczna jest diagnostyka, ponieważ szumy uszne mogą być objawem choroby wymagającej leczenia.
Piszczenie w uszach – jak się pozbyć? Domowe sposoby
Istnieją również sposoby, za pomocą których możemy samodzielnie złagodzić objawy piszczenia w uszach.
Leczenie domowe szumów usznych może przynieść znaczącą ulgę, ale także wspomóc leczenie zalecone przez specjalistę:
- Unikaj stresu i używek, alkohol czy kawa mogą nasilać objawy.
- Pamiętaj o odpowiednim nawodnieniu, diecie i aktywności fizycznej.
- Jeśli szumy uszne przeszkadzają Ci w codziennym funkcjonowaniu, wpływają na koncentrację lub nie pozwalają zasnąć – unikaj przebywania w ciszy. Czasami wystarczy cicha muzyka w tle, aby przestać myśleć o pojawiającym się szumie.
- Unikaj hałasu i przebywania w głośnych miejscach, gdyż nasila on szum.
- Staraj się unikać myślenia o szumie i koncentrowania się na nim: skup się na otaczającej Cię rzeczywistości a nie na swoim ciele i odczuciach.
- Naucz się wykorzystywać techniki relaksacyjne. Pomagają one zmniejszyć poziom stresu towarzyszącego szumom.
- Joga, masaż, trening progresywny relaksacyjny Jackobsona, mindfulness (medytacja) powodują rozluźnienie i zmniejszenie napięcia, co obniża poziom stresu, poprawia sen i korzystnie wpływa na zmniejszenie odczuwania szumów czy pisków usznych.
Nigdy nie lekceważ szumów usznych, gdyż nieleczone mogą dawać różne konsekwencje zdrowotne w zależności od ich przyczyny.
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
Z pomocy specjalisty należy skorzystać, gdy piszczenie w uszach utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni, nawraca lub zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Chociaż wiele przypadków nie jest związanych z poważną chorobą, przewlekłe szumy uszne mogą świadczyć o ubytku słuchu, schorzeniach ucha lub innych problemach wymagających leczenia, a wczesna diagnostyka zwiększa szansę na wykrycie odwracalnej przyczyny oraz wdrożenie skutecznego postępowania.
Nie należy zwlekać z konsultacją lekarską, jeśli piszczenie w uszach:
- pojawiło się nagle i towarzyszy mu pogorszenie lub utrata słuchu
- dotyczy tylko jednego ucha
- ma charakter pulsujący i jest zsynchronizowane z rytmem serca
- współwystępuje z problemami ze snem, ciągłym napięciem, lękiem
- występuje razem z zawrotami głowy, zaburzeniami równowagi, bólem ucha lub objawami neurologicznymi, takimi jak osłabienie mięśni twarzy czy zaburzenia mowy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy piszczenie w uszach oznacza utratę słuchu?
Nie zawsze, ale przewlekłe szumy uszne często współwystępują z ubytkiem słuchu, dlatego w przypadku utrzymujących się objawów zaleca się wykonanie badania audiometrycznego.
Czy dzieci również mogą mieć piszczenie w uszach?
Tak, szumy uszne mogą występować również u dzieci i wymagają diagnostyki, zwłaszcza jeśli pojawiły się nagle, towarzyszy im pogorszenie słuchu lub dziecko zgłasza zawroty głowy.
Czy piszczenie w uszach nasila się z wiekiem?
Tak, ryzyko występowania szumów usznych rośnie wraz z wiekiem, ponieważ częściej dochodzi do związanej z wiekiem utraty słuchu oraz zmian w układzie słuchowym.
Czy całkowite wyeliminowanie piszczenia w uszach jest zawsze możliwe?
Nie, jednak u wielu osób odpowiednio dobrane leczenie oraz metody takie jak psychoterapia poznawczo-behawioralna, terapia dźwiękiem czy aparaty słuchowe pozwalają znacząco zmniejszyć uciążliwość objawów i poprawić jakość życia.
Czy piszczenie w uszach może być związane z problemami z kręgosłupem szyjnym?
Tak, u niektórych osób napięcie mięśni szyi lub zaburzenia odcinka szyjnego kręgosłupa mogą wpływać na nasilenie szumów usznych, dlatego w diagnostyce warto uwzględnić również przyczyny somatosensoryczne.
Źródła
- AlGhamdi MA, Alharbi GE, Aljahdali DMS, Albeladi S, Alaqsam YI, Malas M, Alsubaie H. Effectiveness of tinnitus retraining therapy in alleviating tinnitus symptoms: a systematic review and meta-analysis. Acta Otorhinolaryngol Ital. 2026 Apr;46(2):73-85.
- Bhatt JM, Lin HW, Bhattacharyya N. Prevalence, Severity, Exposures, and Treatment Patterns of Tinnitus in the United States. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2016 Oct 1;142(10):959-965.
- Jun HJ, Park MK. Cognitive behavioral therapy for tinnitus: evidence and efficacy. Korean J Audiol. 2013 Dec;17(3):101-4.
- Kozak, M., Chruściel-Nogalska, M., & Ey-Chmielewska, H. (2014). Szumy uszne, diagnostyka i terapia na podstawie wybranego piśmiennictwa–doniesienie wstępne. In Dental Forum (Vol. 42, No. 2, pp. 85-88).
- Poremski, T. (2014). Metoda i system diagnozowania i terapii szumów usznych.
- Markiewcz, R. (2017). Zastosowanie EEG Biofeedback/Neurofeedback w rehabilitacji psychiatrycznej. Psychiatria Polska, 51(6), 1095-1106. https://doi.org/10.12740/PP/68919
- Tinnitus: assessment and management. London: National Institute for Health and Care Excellence (NICE); 2020 Mar 11. (NICE Guideline, No. 155.)
- Sirh, S. J., Sirh, S. W., Mun, H. Y., & Sirh, H. M. (2022). Integrative Treatment for Tinnitus Combining Repeated Facial and Auriculotemporal Nerve Blocks With Stimulation of Auditory and Non-auditory Nerves. Frontiers in Neuroscience. https://doi.org/10.3389/fnins.2022.758575
- Schoisswohl, S., Langguth, B., Schecklmann, M., Bernal-Robledano, A., Boecking, B., Cederroth, C. R., … & Schlee, W. (2021). Unification of Treatments and Interventions for Tinnitus Patients (UNITI): a study protocol for a multi-center randomized clinical trial. Trials, 22, 1-16.
- Szymańska, E., Bartnik, G., Karpiesz, L., Borawska, B., Skarżyński, H., & Hesse, G. (2004). Terapia dźwiękowa jako terapia wspomagająca leczenie szumów usznych. Audiofonologia, 26, 185-88.
- Tunkel DE, Bauer CA, Sun GH, Rosenfeld RM, Chandrasekhar SS, Cunningham ER Jr, Archer SM, Blakley BW, Carter JM, Granieri EC, Henry JA, Hollingsworth D, Khan FA, Mitchell S, Monfared A, Newman CW, Omole FS, Phillips CD, Robinson SK, Taw MB, Tyler RS, Waguespack R, Whamond EJ. Clinical practice guideline: tinnitus. Otolaryngol Head Neck Surg. 2014 Oct;151(2 Suppl):S1-S40.
- Raj-Koziak, D. (2016). Występowanie szumów usznych u dorosłych – przegląd piśmiennictwa. Nowa Audiofonologia, 5(2), 24-29. https://doi.org/10.17431/898651
- Kaczmarek, S. (2014). Zastosowanie muzykoterapii aktywnej z wykorzystaniem techniki improwizacji muzycznej u pacjentów psychosomatycznych. W: Lewandowski, R., Kaleńska-Rodzaj, J. (red.), Psychologia muzyki. Współczesne konteksty zastosowań. (s. 185-211). Harmonia Universalis.
