Najskuteczniejszą terapią w leczeniu perfekcjonizmu pozostaje terapia poznawczo-behawioralna (CBT), jako jedyna dysponuje wysokiej jakości dowodami z randomizowanych badań i metaanaliz.
Terapia schematów znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy perfekcjonizm wynika z utrwalonych schematów rozwijanych od dzieciństwa.
Perfekcjonizm polega na tym, że poczucie własnej wartości zależy niemal wyłącznie od osiągnięć, a każdy błąd jest interpretowany jako porażka.
Mechanizm perfekcjonizmu utrzymuje błędne koło nadmiernych standardów, samokrytyki i unikania, prowadząc do przewlekłego stresu, wypalenia oraz zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń lękowych i depresyjnych (Galloway i in. 2022).
Jak terapia poznawczo-behawioralna leczy perfekcjonizm?
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) leczy perfekcjonizm poprzez zmianę mechanizmów, które go podtrzymują.
Celem terapii CBT jest oddzielenie poczucia własnej wartości od wyników oraz zmiana przekonań dotyczących błędów i konieczności osiągania idealnych rezultatów.
Najczęściej terapia CBT na perfekcjonizm obejmuje 20 cotygodniowych sesji, choć przy współwystępujących zaburzeniach czas leczenia może być dłuższy.
Pacjent wykonuje również zadania między sesjami, ponieważ to właśnie eksperymenty behawioralne pozwalają zweryfikować katastroficzne przewidywania dotyczące popełniania błędów.
Skuteczność CBT została potwierdzona w metaanalizie, doprowadziła do dużej redukcji klinicznego perfekcjonizmu oraz obawy przed popełnianiem błędów; zaobserwowano również zmniejszenie nasilenia depresji i lęku.
„Perfekcjonizm kliniczny można zmienić za pomocą terapii poznawczo-behawioralnej”.
– Shafran i in. 2002
Jak terapia schematów leczy perfekcjonizm?
Terapia schematów koncentruje się na źródłach perfekcjonizmu rozwijających się w dzieciństwie.
Terapia schematów w przypadku perfekcjonizmu najczęściej pracuje ze schematem Nieustępliwych standardów oraz trybem Wymagającego Rodzica, które prowadzą do przekonania, że akceptację można zdobyć wyłącznie dzięki wyjątkowym osiągnięciom.
Proces terapeutyczny w nurcie schematów jest zazwyczaj dłuższy niż w CBT i trwa od kilku miesięcy do ponad roku, ponieważ obejmuje zmianę utrwalonych wzorców emocjonalnych, a nie tylko bieżących przekonań.
Wybór terapii schematów jest wskazany przede wszystkim wtedy, gdy perfekcjonizm współwystępuje z przewlekłymi trudnościami w relacjach, silnym wstydem lub cechami zaburzeń osobowości.
Który nurt – poznawczo-behawioralny czy terapia schematów – jest skuteczniejszy?
Jeżeli celem jest leczenie perfekcjonizmu i innych bieżących trudności, CBT ma obecnie zdecydowanie silniejsze podstawy naukowe na skuteczność pomocy.
Terapia schematów jest lepszym wyborem u osób z głęboko utrwalonymi wzorcami funkcjonowania.
Wybór nurtu zależy więc od indywidualnej sytuacji pacjenta i jego powiązanych trudności.
Podjęcie takiej decyzji nie należy do łatwych, dlatego przygotowaliśmy test, który w kilku krokach pomoże Ci określić, który nurt były najodpowiedniejszy dla Ciebie:
Test: Jaki nurt terapii wybrać?
Brak leczenia perfekcjonizmu zwiększa ryzyko utrzymywania się przewlekłego stresu, wypalenia zawodowego oraz nawrotów zaburzeń depresyjnych i lękowych (Egan i in. 2011).
Jakie techniki terapeutyczne są wykorzystywane w leczeniu perfekcjonizmu?
CBT wykorzystuje przede wszystkim:
- analizę myśli automatycznych
- restrukturyzację poznawczą
- eksperymenty behawioralne
- stopniową ekspozycję na sytuacje, w których pacjent świadomie dopuszcza możliwość popełnienia błędu.
Dzięki temu przekonania są konfrontowane z rzeczywistością i eliminowane.
Terapia schematów wykorzystuje techniki wyobrażeniowe, dialog z krzesłami oraz pracę z trybami schematów.
Celem terapii schematów jest osłabienie wewnętrznego krytyka i rozwinięcie zdrowszego sposobu reagowania na własne błędy.
Jak wygląda plan leczenia perfekcjonizmu w terapii?
Proces leczenia rozpoczyna się od diagnozy mechanizmów podtrzymujących perfekcjonizm i określenia, czy jest on problemem samodzielnym, czy elementem innych zaburzeń.
Następnie tworzona jest indywidualna konceptualizacja przypadku oraz plan pracy obejmujący regularne sesje – najczęściej raz w tygodniu.
W kolejnych etapach psychoterapii pacjent stopniowo zmienia przekonania dotyczące własnej wartości, uczy się tolerowania błędów oraz ogranicza zachowania zabezpieczające, takie jak wielokrotne sprawdzanie, odkładanie zadań czy nadmierne przygotowywanie się.
Ostatni etap obejmuje naukę zapobiegania nawrotom oraz utrwalanie nowych sposobów funkcjonowania.
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
Pomoc psychoterapeuty jest wskazana, gdy perfekcjonizm prowadzi do:
- ciągłego odkładania zadań
- uniemożliwia kończenie projektów
- powoduje bezsenność
- wywołuje silny lęk przed oceną
- utrzymuje objawy depresji i wypalenia.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy perfekcjonizm jest zaburzeniem psychicznym?
Nie, ale stanowi czynnik ryzyka rozwoju depresji, zaburzeń lękowych i zaburzeń odżywiania.
Ile trwa terapia perfekcjonizmu?
W zależności od wybranego nurtu – CBT lub schematów – od 3 miesięcy do roku.
Czy terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczniejsza od terapii schematów?
Obecnie silniejsze dowody naukowe dotyczą CBT, ale nie oznacza to, że terapia schematów jest mniej skuteczna – wykonano przy niej mniej badań, a to uniemożliwia wysnucie jakichkolwiek stwierdzeń.
Czy perfekcjonizm można całkowicie wyleczyć?
Tak, gdyż terapia zmienia mechanizmy utrzymujące perfekcjonizm.
Czy perfekcjonizm zwiększa ryzyko depresji?
Tak, metaanalizy pokazują, że perfekcjonizm wiąże się z większym ryzykiem rozwoju i nawrotów depresji.
Przewodnik po perfekcjonizmie
- Terapia online w Pokonaj Lęk
- Terapia stacjonarna w Pokonaj Lęk
- Perfekcjonizm – czym jest i jak sobie z nim radzić?
- Terapia dla perfekcjonistów
Źródła
- Egan SJ, Wade TD, Shafran R. Perfectionism as a transdiagnostic process: a clinical review. Clin Psychol Rev. 2011 Mar;31(2):203-12.
- Galloway R, Watson H, Greene D, Shafran R, Egan SJ. The efficacy of randomised controlled trials of cognitive behaviour therapy for perfectionism: a systematic review and meta-analysis. Cogn Behav Ther. 2022 Mar;51(2):170-184.
- Shafran R, Cooper Z, Fairburn CG. Clinical perfectionism: a cognitive-behavioural analysis. Behav Res Ther. 2002 Jul;40(7):773-91.
