Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) w spektrum autyzmu skutecznie pomaga w regulacji zachowań typowych dla tego zaburzenia, a ponadto zmniejsza trudności współwystępujące ze spektrum autyzmu (ASD), przede wszystkim zaburzenia lękowe, zachowania obsesyjno-kompulsyjne oraz problemy z regulacją emocji (Wichers i in. 2023).
Czy terapia CBT leczy autyzm?
Nie, spektrum autyzmu nie jest zaburzeniem wyleczalnym, CBT nie zmienia więc cech neurorozwojowych dla niego charakterystycznych, zmniejsza natomiast objawy, które najbardziej utrudniają codzienne funkcjonowanie – przewlekły lęk, unikanie sytuacji społecznych, sztywność poznawczą czy trudności w rozpoznawaniu emocji.
„Najczęstszym błędem jest oczekiwanie, że terapia zmieni autyzm albo całkowicie go wyeliminuje. Celem CBT jest zmniejszenie tych trudności, które ograniczają samodzielność – przede wszystkim lęku, unikania oraz przeciążenia emocjonalnego. Dzięki terapii pacjent jest w stanie normalnie funkcjonowania i być w pełni usatysfakcjonowanym z życia.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
W jaki sposób terapia CBT pracuje ze spektrum autyzmu?
Proces terapii CBT w przypadku spektrum autyzmu przebiega etapowo i jest znacznie bardziej ustrukturyzowany niż klasyczna CBT stosowana u osób neurotypowych.
Pierwsze 2–4 spotkania obejmują analizę funkcjonalną trudności oraz identyfikację sytuacji wywołujących przeciążenie lub lęk.
Następnie terapeuta uczy rozpoznawania zależności między sytuacją, interpretacją wydarzenia, emocjami i zachowaniem, wykorzystując konkretne przykłady, schematy oraz materiały wizualne.
Kolejne tygodnie koncentrują się na treningu nowych sposobów reagowania oraz stopniowej ekspozycji na sytuacje wywołujące lęk.
Cały proces zajmuje od kilkunastu miesięcy do roku lub więcej (w zależności od przewlekłości problemów pacjenta).
Bezpłatny test online autyzmuJakie metody terapeutyczne wykorzystuje CBT w leczeniu spektrum autyzmu?
Najczęściej w terapii spektrum autyzmu w nurcie CBT stosowane są:
- restrukturyzacja poznawcza pomagająca rozpoznawać sztywne schematy myślenia
- ekspozycja stopniowa zmniejszająca reakcję lękową poprzez kontrolowany kontakt z trudną sytuacją
- trening rozpoznawania emocji z wykorzystaniem materiałów wizualnych
- trening umiejętności społecznych oparty na odgrywaniu scenek i analizie określonych sytuacji
- planowanie zachowań oraz rozwijanie elastyczności poznawczej.
Na jakie trudności CBT pomaga osobom z autyzmem?
Terapia CBT pomaga w przełamywaniu lęku, który występuje nawet u 40–50% osób w spektrum autyzmu, zmniejsza jego nasilenie, ogranicza zachowania unikowe oraz poprawia codzienne funkcjonowanie społeczne.
Korzyści obserwuje się również w przypadku:
- nadmiernego stresu
- trudności z regulacją emocji
- niskiej tolerancji zmian
- problemów z komunikacją społeczną.
W przypadku niektórych pacjentów konieczne jest połączenie psychoterapii CBT z treningiem umiejętności społecznych, psychoedukacją rodziny lub terapią zajęciową.
Czy CBT pomaga nastolatkom z autyzmem?
Tak, terapia CBT u nastolatków przynosi także duże efekty w przypadku współwystępujących zaburzeń lękowych, fobii społecznej lub fobii szkolnej (Sharma i in. 2021).
Terapia CBT w przypadku nastolatka w spektrum autyzmu trwa przynajmniej od 14 do 16 sesji realizowanych przez około cztery miesiące.
Efektem terapii CBT jest zmniejszenie objawów lęku, poprawa funkcjonowania społecznego oraz większa samodzielność w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami.
Brak leczenia spektrum autyzmu u nastolatka skutkuje ograniczeniem możliwości edukacyjnych (a później zawodowych) oraz pogorszeniem relacji rówieśniczych.
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
Na terapię warto zgłosić się wtedy, gdy autyzm:
- prowadzi do rezygnacji ze szkoły, pracy lub kontaktów społecznych
- wywołuje napady paniki
- nasila zachowania unikowe
- powoduje trudności w regulacji emocji.
Zwlekanie utrwala nieadaptacyjne wzorce zachowań.
Sprawdź naszych specjalistów od spektrum autyzmu
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy CBT zmniejsza objawy autyzmu?
Nie, pomaga w efektywnym radzeniu sobie z nimi, a zmniejsza współwystępujące zaburzenia, przede wszystkim lęk.
Ile trwa terapia CBT u osoby z ASD?
Najczęściej ok. 30 realizowanych raz w tygodniu.
Czy CBT pomaga dorosłym z autyzmem?
Tak, CBT pomaga także dzieciom i młodzieży w spektrum autyzmu.
Czy CBT działa przy OCD u osób z ASD?
Tak, dowody naukowe (Elliott i in. 2021) dotyczą terapii CBT z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP).
Czy każda osoba z autyzmem powinna rozpocząć CBT?
Nie, terapia CBT nie jest uniwersalnym nurtem dopasowanym do każdej osoby – pacjent przed wyborem nurtu powinien zapoznać się z jego charakterystyką, a następnie sprawdzić, jak się czuje w danym modelu podczas pierwszych konsultacji.
Przewodnik po spektrum autyzmu
- Terapia spektrum autyzmu w Pokonaj Lęk
- Diagnoza spektrum autyzmu w Pokonaj Lęk
- ADHD a autyzm
- Objawy autyzmu u dorosłych
- Jak rozpoznać autyzm wysokofunkcjonujący?
- Czym jest autyzm atypowy?
- W jaki sposób diagnozuje się autyzm?
- Jak psychiatra stwierdza autyzm?
- Diagnoza autyzmu u kobiet
- Jak rozpoznać, że partner ma autyzm?
Źródła
- Elliott SJ, Marshall D, Morley K, Uphoff E, Kumar M, Meader N. Behavioural and cognitive behavioural therapy for obsessive compulsive disorder (OCD) in individuals with autism spectrum disorder (ASD). Cochrane Database Syst Rev. 2021 Sep 3;9(9):CD013173.
- Sharma S, Hucker A, Matthews T, Grohmann D, Laws KR. Cognitive behavioural therapy for anxiety in children and young people on the autism spectrum: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychol. 2021 Oct 1;9(1):151.
- Wichers RH, van der Wouw LC, Brouwer ME, Lok A, Bockting CLH. Psychotherapy for co-occurring symptoms of depression, anxiety and obsessive-compulsive disorder in children and adults with autism spectrum disorder: a systematic review and meta-analysis. Psychol Med. 2023 Jan;53(1):17-33.
