Współuzależnienie to złożony stan psychologiczny, który rozwija się u osób żyjących w bliskim kontakcie z uzależnionym, na przykład od alkoholu, narkotyków czy hazardu.
Często dotyczy partnerów lub małżonków, którzy dostosowują się do patologicznych zachowań bliskiej osoby, co prowadzi do zaburzeń w ich własnym funkcjonowaniu emocjonalnym, społecznym i zdrowotnym.
Nie jest to choroba w ścisłym sensie, ale dysfunkcyjny sposób adaptacji do trudnej sytuacji, który może trwać latami i powodować głębokie cierpienie.
W tym artykule przyjrzymy się objawom występującym u osób współuzależnionych, aby pomóc zrozumieć ten problem i zachęcić do szukania wsparcia.
Czym jest współuzależnienie?
Współuzależnienie powstaje w wyniku długotrwałego narażenia na zachowania uzależnionego partnera.
Osoba współuzależniona zaczyna koncentrować swoje myśli, uczucia i działania wokół uzależnienia bliskiego, często wierząc, że może je kontrolować lub „uratować” drugą stronę.
To prowadzi do utraty własnej tożsamości i zaniedbywania potrzeb.
Współuzależnienie nie jest przyczyną uzależnienia, ale mechanizmem, który nieświadomie je podtrzymuje, uniemożliwiając uzależnionemu ponoszenie konsekwencji swoich działań.
Często występuje w rodzinach alkoholików, gdzie partnerka lub partner przyjmuje role takie jak oskarżyciel, wybawca czy kozioł ofiarny, co dodatkowo komplikuje dynamikę relacji.
Przyczyny współuzależnienia
Przyczyny rozwoju współuzależnienia są wielowymiarowe i często sięgają głęboko w historię życia jednostki.
Do kluczowych czynników należą: niski poziom samooceny, lęk przed samotnością, brak umiejętności radzenia sobie ze stresem oraz nadmierna opiekuńczość.
Wpływ ma również wychowanie w rodzinie dysfunkcyjnej.
Dorastanie w środowisku, gdzie rodzice wykazywali się zaniedbaniem emocjonalnym lub różnego rodzaju nadużyciami, może prowadzić do rozwinięcia się współuzależnienia u dorosłych.
Traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa wpływają na zaburzone granice psychologiczne, trudności emocjonalne i nieradzenie sobie z własnymi uczuciami.
Więzi emocjonalne w dorosłych relacjach również mogą powodować współuzależnienie.
Długi staż związku, wspólne dzieci czy poczucie obowiązku wobec przysięgi małżeńskiej często uniemożliwiają odejście, nawet gdy relacja jest toksyczna.
Kulturowe i społeczne normy, takie jak przekonanie o konieczności utrzymania rodziny „za wszelką cenę”, dodatkowo wzmacniają tę tendencję.
Lęk przed porzuceniem i silna zależność emocjonalna sprawiają, że osoby współuzależnione często tolerują destrukcyjne zachowania swoich bliskich i zaniedbują własne potrzeby, wierząc, że w ten sposób zapewnią stabilność lub będą „ratować” relację.
Diagnoza współuzależnienia
Diagnoza współuzależnienia opiera się przede wszystkim na obserwacji charakterystycznych objawów psychologicznych i behawioralnych, które przejawiają się u osób żyjących w bliskiej relacji z osobą uzależnioną.
Często widać u nich chaos emocjonalny, huśtawki nastrojów, stany lękowe lub depresyjne oraz permanentne napięcie.
Towarzyszyć temu mogą zaburzenia adaptacyjne, stres pourazowy, spadek jakości życia, a nawet skłonność do nadużywania leków uspokajających czy nasennych.
Współuzależnienie może być diagnozowane wyłącznie u osób dorosłych, które mają formalną możliwość wyboru – mogą opuścić toksyczną relację, co odróżnia ich od dzieci, które takiej możliwości nie mają.
U podstaw tego mechanizmu leży nieświadome przejmowanie odpowiedzialności za uzależnionego bliskiego, co paradoksalnie wzmacnia uzależnienie zamiast mu przeciwdziałać.
Osoby współuzależnione często doświadczają duchowej pustki, izolacji i utraty poczucia sensu.
Rozpoznanie współuzależnienia jest utrudnione, ponieważ wiele zachowań osoby współuzależnionej – takich jak opiekuńczość, troskliwość czy poświęcenie – mylone jest z miłością lub odpowiedzialnością.
Dopiero gdy problem zostanie uświadomiony, możliwe staje się podjęcie psychoterapii, która może pomóc w odbudowaniu poczucia własnej wartości i umiejętności stawiania granic.
Bezpłatny test online depresjiGłówne objawy u osoby współuzależnionej
Objawy u osoby współuzależnionej są wielowymiarowe i obejmują sfery emocjonalną, behawioralną oraz somatyczną.
Często rozwijają się stopniowo, co sprawia, że osoba nie zauważa ich od razu, interpretując je jako wyraz miłości czy troski.
Oto najważniejsze z nich:
- Koncentracja na uzależnionym: Osoba współuzależniona obsesyjnie skupia się na zachowaniach bliskiego, monitorując jego działania, sprawdzając rzeczy osobiste czy telefon. Myśli i emocje krążą wokół uzależnienia, co prowadzi do zaniedbywania własnego życia.
- Branie nadmiernej odpowiedzialności: Współuzależniony czuje się odpowiedzialny za problemy uzależnionego, np. spłaca długi, ukrywa konsekwencje uzależnienia czy wykonuje obowiązki za partnera. To daje złudne poczucie kontroli, ale w rzeczywistości pogłębia problem.
- Próby kontroli i usprawiedliwiania: Częste są zachowania kontrolujące, jak wylewanie alkoholu, ograniczanie kontaktów społecznych uzależnionego czy wymuszanie obietnic abstynencji. Jednocześnie osoba usprawiedliwia patologiczne zachowania, kłamiąc rodzinie czy pracodawcy, by ukryć problem i uniknąć wstydu.
- Zaniedbywanie własnych potrzeb: Współuzależnieni ignorują swoje emocje, zdrowie i rozwój. Brak czasu na hobby, przyjaciół czy opiekę nad sobą prowadzi do poczucia pustki i utraty tożsamości. Często nie potrafią rozpoznać własnych granic i powiedzieć „nie”.
- Problemy emocjonalne: Niska samoocena, poczucie winy i bezwartościowości to powszechne objawy. Osoby te doświadczają chronicznego stresu, lęku, depresji, agresji czy drażliwości. Mogą być płaczliwe, wybuchowe, emocjonalne lub mogą tłumić uczucia, co prowadzi do wybuchów gniewu. Strach przed samotnością i odrzuceniem sprawia, że tkwią w toksycznej relacji.
- Zaburzenia somatyczne: Długotrwały stres objawia się fizycznie – bólami głowy, zaburzeniami snu, problemami żołądkowymi, nadużywaniem leków uspokajających czy przeciwbólowych. Może dojść do nadwagi, nadciśnienia czy chorób psychosomatycznych.
- Dysfunkcje w relacjach rodzinnych: W rodzinach z dziećmi współuzależnienie prowadzi do parentyfikacji – wciągania dzieci w role dorosłych, np. powierzania im opieki nad uzależnionym rodzicem. Dzieci mogą przyjmować role bohatera (perfekcjonista), kozła ofiarnego (buntownik), zagubionego dziecka (wycofane) czy maskotki (rozbawiacz), co wpływa na ich rozwój emocjonalny.
Te objawy nie występują u wszystkich w identyczny sposób, ale ich kumulacja prowadzi do chaosu w życiu codziennym i poczucia bezradności.
Fazy rozwoju współuzależnienia
Współuzależnienie nie pojawia się nagle – rozwija się w fazach, które opisują proces adaptacji do uzależnienia bliskiego:
- Faza zaprzeczania: Problem jest bagatelizowany, zachowania uzależnionego usprawiedliwiane jako „złe dni” czy stres. Rodzina chroni wizerunek, unikając konfrontacji.
- Faza prób eliminacji problemu: Osoba współuzależniona uznaje uzależnienie i próbuje je zwalczyć – ogranicza dostęp do substancji, izoluje rodzinę. Rośnie napięcie i frustracja.
- Faza dezorganizacji: Następuje chaos emocjonalny, bezradność i kryzysy. Rodzina się rozpada, pojawiają się konflikty, a dzieci wykazują zaburzenia.
- Faza reorganizacji: Współuzależniony staje się bardziej odporny, przestaje skupiać się na trzeźwości uzależnionego i rozważa separację. Rodzina adaptuje się bez uzależnionego, redefiniując role.
- Faza separacji lub odbudowy: Może dojść do rozstania lub, jeśli uzależniony podejmie leczenie, próby odbudowy relacji z naciskiem na granice i zaufanie.
Nie wszystkie rodziny przechodzą przez wszystkie fazy – niektóre utykają na etapie dezorganizacji.
Konsekwencje dla współuzależnionych
Długoterminowe skutki są destrukcyjne: utrata przyjaciół, problemy zawodowe, izolacja społeczna i pogorszenie zdrowia psychicznego.
Współuzależnieni mogą sami popaść w uzależnienia, np. od leków, lub tworzyć toksyczne relacje z osobami o podobnych problemach.
W rodzinach z dziećmi prowadzi to do międzypokoleniowej transmisji dysfunkcji, gdzie dzieci powielają wzorce.
Leczenie i wsparcie
Leczenie współuzależnienia jest możliwe i skuteczne, nawet jeśli uzależniony nie podejmuje terapii.
Kluczowa jest psychoterapia indywidualna lub grupowa, która pomaga:
- Odbudować samoocenę i rozpoznać własne potrzeby.
- Nauczyć się ustawiać granice i komunikować emocje.
- Zrozumieć mechanizmy podtrzymujące uzależnienie.
- Radzić sobie ze stresem i emocjami.
Grupy wsparcia w ośrodkach terapii uzależnień oferują wymianę doświadczeń, emocjonalne wsparcie i strategie radzenia sobie.
Terapia par lub rodzinna może być pomocna, jeśli obie strony są zaangażowane.
Podsumowanie
Współuzależnienie to nie wyrok – rozpoznanie objawów to pierwszy krok do zmiany.
Jeśli zauważasz u siebie koncentrację na uzależnionym, zaniedbywanie siebie czy chroniczny stres, szukaj pomocy u specjalistów.
Pamiętaj, że dbając o siebie, możesz przerwać cykl destrukcji i odzyskać kontrolę nad życiem.
Profesjonalna terapia to inwestycja w Twoje zdrowie psychiczne.
Umów się na psychoterapię
Źródła
- Carson AT, Baker RC. Psychological correlates of codependency in women. Int J Addict. 1994 Feb;29(3):395-407.
- O’Brien PE, Gaborit M. Codependency: a disorder separate from chemical dependency. J Clin Psychol. 1992 Jan;48(1):129-36.
- Załuska M, Kossowska-Lubowicka A, Traczewska Z, Kszczotek M, Zaniewska-Chłopik U, Poświata E. Codependency, traumatic experiences and the symptoms of posttraumatic stress disorder (PTSD) in hospitalized and non hospitalized women from alcoholic families. European Psychiatry. 2011;26(S2):130-130.
Dowiedz się więcej
- Jak żyć z alkoholikiem? Konkretne wskazówki
- Jaka jest najlepsza terapia dla DDA?
- Czym jest terapia uzależnień i ile trwa?
- Rodzina dysfunkcyjna: czym różni się od zdrowej
- Psycholog online – terapia i konsultacje przez internet
