OCD (zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne): czym są i jak je leczyć

Zdarza Ci się sprawdzać kilka razy, czy zamknąłeś drzwi albo wyłączyłaś żelazko?

To całkiem normalne… ale gdy podobne myśli i rytuały zaczynają przejmować kontrolę nad codziennym życiem, mogą być objawem OCD – zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. 

Czym dokładnie jest OCD?

Jak odróżnić je od codziennych lęków i przyzwyczajeń?

I – co najważniejsze – jak wygląda skuteczne leczenie?

Co to jest OCD?

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD – obsessive-compulsive disorder) to zaburzenie zdrowia psychicznego charakteryzujący się obsesjami (natrętnymi myślami) i kompulsjami (powtarzalnymi czynnościami), które zakłócają codzienne życie.

OCD jest silnie powiązane z lękiem – do niedawna to zaburzenie było wręcz zaliczane do klasy zaburzeń lękowych (obecnie ma swoją oddzielną grupę).

OCD – mity kontra rzeczywistość

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) stało się jednym z najbardziej błędnie przedstawianych i rozumianych zaburzeń psychicznych.

Wiele osób używa terminu „nerwica natręctw” lub „mam OCD” w odniesieniu do codziennych zachowań, takich jak zamiłowanie do porządku, układanie książek kolorami czy częste sprzątanie.

Takie wypowiedzi – choć zwykle nie mają złych intencji – spłycają i zniekształcają prawdziwy obraz OCD.

Dużą rolę w powielaniu tych nieporozumień odgrywają filmy i seriale, w których postaci z „nerwicą natręctw” przedstawiane są głównie jako przesadnie pedantyczne, zabawnie dziwaczne lub niezdolne do życia w społeczeństwie bez szczególnych rytuałów.

Choć niektóre elementy takich przedstawień mogą mieć związek z rzeczywistością, to całościowy obraz zaburzenia zostaje zredukowany do kilku stereotypów, które nie oddają jego złożoności ani cierpienia, jakie niesie ze sobą OCD.

W rzeczywistości OCD nie polega na zamiłowaniu do czystości – choć u części osób kompulsje mogą dotyczyć mycia rąk czy sprzątania, istotą zaburzenia są natrętne, niechciane myśli (obsesje), które wywołują silny lęk.

Osoba z OCD próbuje ten lęk zneutralizować kompulsjami – czyli powtarzalnymi zachowaniami lub czynnościami umysłowymi, które mają przynieść ulgę.

Problem polega na tym, że ulga jest krótkotrwała, a cały cykl szybko się powtarza – czasem nawet setki razy dziennie.

OCD może przybierać wiele mniej „widocznych” form.

U niektórych obsesje dotyczą wątpliwości moralnych, przemocy, religii, relacji czy zdrowia.

Kompulsje również nie zawsze są fizyczne – mogą polegać na powtarzaniu w myślach słów, liczeniu, „unieważnianiu” niechcianych obrazów mentalnych.

Z zewnątrz taka osoba może wydawać się zupełnie spokojna i funkcjonująca – a wewnętrznie przeżywać ogromne napięcie i cierpienie.

Objawy OCD

Objawy OCD (zwanego nerwicą natręctw) nie pojawiają się nagle, dlatego z początku łatwo je przeoczyć.

Najczęściej zaczynają się stopniowo, nasilając z czasem i zakłócając coraz więcej obszarów życia – w tym szkołę, pracę, relacje i normalne codzienne funkcjonowanie.

Charakterystyczne objawy zespołu obsesyjno-kompulsyjnego, to obecność obsesji i kompulsji (większość, choć nie wszystkie osoby z OCD, mają zarówno obsesje, jak i kompulsje).

Aby otrzymać diagnozę OCD, obsesje i kompulsje muszą być czasochłonne (np. ponad 1 godzinę dziennie) lub powodować cierpienie.

Ustanowienie takiego kryterium pomaga odróżnić zaburzenie od sporadycznych przypadków wyglądających na obsesje lub kompulsje, które są powszechne wśród ludzi i nie oznaczają żadnego zaburzenia (np. raz na jakiś czas powrót do domu, żeby sprawdzić, czy drzwi na pewno są zamknięte). 

Częstotliwość i nasilenie obsesji i kompulsji jest różne u poszczególnych osób z OCD (np. niektórzy mają łagodne do umiarkowanych objawy, spędzają 1-3 godziny dziennie na obsesjach lub kompulsjach, podczas gdy inni mają prawie ciągłe, intensywne myśli lub kompulsje, które ich obezwładniają i nie pozwalają na wykonywanie codziennych obowiązków).

Jak to jest, kiedy cierpi się na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne?

Odczuwa się silny lęk i wewnętrzny przymus do wykonywania pewnych czynności (kompulsji), które w założeniu miałyby ten lęk zmniejszać.

W głowie pojawiają się niechciane, zwykle bardzo niepokojące myśli, które są tym bardziej uporczywe, im bardziej chcemy przestać o nich myśleć.

Obsesje

Obsesje to powtarzające się i uporczywe, natrętne myśli (np. o zanieczyszczeniach, bakteriach, zagrożeniu), obrazy (np. brutalnych lub przerażających scen) lub pragnienia (np. zadźgania kogoś).

Co ważne, obsesje nie są przyjemne ani dobrowolne: są natrętne i niechciane oraz powodują u większości osób wyraźny niepokój, a nawet lęk i wstyd.

Osoba doświadczająca obsesji próbuje je ignorować lub tłumić (np. unikając czynników wyzwalających lub starając się te myśli stłumić) lub zneutralizować je inną myślą lub działaniem (np. wykonując kompulsje).

Częste przykłady obsesyjnych myśli, to:

• zanieczyszczenie: strach przed zanieczyszczeniem, takim jak zarazki, wirusy, płyny ustrojowe, zwierzęta, choroby, chemikalia lub brud,
• strach przed wyrządzeniem komuś krzywdy: strach przed utratą kontroli nad sobą poprzez działanie pod wpływem myśli lub impulsów, na przykład wyrządzenie krzywdy sobie lub komuś innemu, udział w wypadku drogowym.
• odpowiedzialność: strach przed przypadkowym zranieniem kogoś innego z powodu czegoś, co zrobiłeś lub zapomniałeś zrobić, na przykład niewyłączenia kuchenki i spowodowania pożaru w domu lub zapomnienia o sprzątaniu rozlanej wody, przez co ktoś się poślizgnął i upadł.
• myślenie magiczne: ekstremalna forma przesądności, oznacza martwienie się, że stanie się coś złego, jeśli nie powiesz określonego słowa, nie założysz określonego ubrania, nie użyjesz talizmanu lub nie zachowasz się w określony sposób.
• myśli o charakterze seksualnym: niechciane obsesje seksualne, myśli lub wyobrażenia o dzieciach, kazirodztwie i/lub agresywnych zachowaniach seksualnych. Tego typu myśli, na przykład obsesje o treściach pedofilskich, mogą sprawić, że zaczniesz zastanawiać się, czy jesteś pedofilem.
• martwienie się moralnością i religią: martwienie się o bycie dobrym i prowadzenie wystarczająco moralnego życia. Niektórzy obawiają się rzucania przekleństw, zwłaszcza w niewłaściwym czasie i miejscu. Może pojawić się zaabsorbowanie bluźnierstwem wobec Boga, popełnianiem grzechów i potępieniem.
• perfekcjonizm: zaabsorbowanie tym, by wszystkie czyny, przedmioty, efekty, zachowania były idealne. W ekstremalnych przypadkach także np. niemożność podjęcia decyzji, co zatrzymać, a co wyrzucić (zbieractwo), fiksacja na temat pewnych liczb lub kolorów.
• relacje: wątpliwości i lęki, które zakłócają romantyczne relacje. Na przykład nieuzasadniona obsesja na punkcie wad partnera lub nadmierne zamartwianie o to, czy partner Cię nie zdradza i czy na pewno Cię kocha.

Kompulsje

Kompulsje to powtarzalne zachowania (np. mycie, sprawdzanie) lub czynności umysłowe (np. liczenie, ciche powtarzanie słów), do których wykonywania jednostka czuje się zmuszona w odpowiedzi na obsesję lub zgodnie z  przyjętymi zasadami, których czuje, że należy sztywno przestrzegać. 

Kompulsje są zwykle wykonywane w odpowiedzi na obsesję (np. obsesje o zanieczyszczeniu prowadzące do kompulsyjnego mycia rąk).

Celem jest zmniejszenie niepokoju wywołanego obsesjami lub zapobieganie zdarzeniu, którego się obawiasz (np. pozbycie się zarazków w obawie przed zachorowaniem).

Jednakże te kompulsje albo nie są w realistyczny sposób powiązane ze zdarzeniem, którego się boisz (np. symetryczne układanie przedmiotów, aby zapobiec krzywdzie bliskiej osoby), albo są wyraźnie nadmierne (np. branie prysznica przez wiele godzin dziennie).

Kompulsje nie są wykonywane dla przyjemności, chociaż niektóre osoby odczuwają chwilową ulgę od niepokoju po ich wykonaniu.

Niektóre typowe kompulsje obejmują:

• sprzątanie, mycie i czyszczenie: zarówno w stosunku do przedmiotów, mieszkania, jak i własnego ciała.
• sprawdzanie: wielokrotne sprawdzanie, czy drzwi i okna są zamknięte lub czy urządzenia są wyłączone. Niektóre osoby z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi muszą sprawdzić swoją okolicę, aby upewnić się, że np. nie potrąciły kogoś samochodem.
• liczenie: liczenie obiektów, liter, słów lub działań.
• powtarzanie: powtarzanie fraz lub sekwencji słów na głos lub w myślach. Powtarzanie rutynowych czynności, takich jak wstawanie lub wchodzenie i schodzenie po schodach.
• porządek i symetria: przestawianie obiektów w celu zapewnienia określonego porządku i/lub symetrii.

Jak często występuje zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne?

Częstość występowania OCD w skali międzynarodowej to 1,1–1,8%.

W wieku dorosłym kobiety chorują nieco częściej niż mężczyźni, chociaż mężczyźni częściej chorują w dzieciństwie.

Zaburzenie pojawia się zazwyczaj w dzieciństwie lub wczesnej dorosłości (między 14 a 35 rokiem życia).

Co powoduje OCD? Przyczyny

Dokładne przyczyny OCD nie są znane, ale uważa się, że kluczową rolę odgrywa kilka czynników:

• czynniki biologiczne: nieprawidłowości w mózgu (np. w zakresie poziomów serotoniny i innych neuroprzekaźników) mogą sprawić, że niektóre części mózgu mogą mieć trudności z hamowaniem i „wyłączaniem” obsesyjnych myśli i impulsów.
• historia rodziny: ryzyko zachorowania na OCD może być większe, jeśli w rodzinie już występowała choroba.
• genetyka: chociaż nie zidentyfikowano pojedynczego „genu OCD”, zaburzenie może być powiązane z określonymi grupami genów.
• stres: stres wszelkiego rodzaju, w tym bezrobocie, trudności w relacjach, problemy w szkole, choroba lub poród, mogą powodować objawy OCD.

Pomoc dla osób z OCD

Jeśli OCD nie jest leczone, ma zazwyczaj przebieg przewlekły, często z okresowym nasileniem i zanikiem objawów.

Na szczęście zespół obsesyjno-kompulsyjny można z powodzeniem leczyć, z czasem odzyskując pełnię możliwości i korzystania z życia.

Leczenie OCD może obejmować leki, psychoterapię lub kombinację obu.

Istnieją także skuteczne strategie samopomocowe, pomagające zmniejszyć cierpienie i poprawić jakość życia (a także wesprzeć działanie leków i psychoterapii).

Leki na OCD

Istnieje wiele leków, które skutecznie zmniejszają częstotliwość i nasilenie objawów OCD – w tym na przykład leki przeciwdepresyjne.

Decyzję o włączeniu leków i ich dawce podejmuje lekarz psychiatra na podstawie postawionej diagnozy.

Wśród naturalnych rozwiązań bez recepty ważną rolę pełnią zioła, obniżając poziom lęku i stresu – jednak ich używanie również należy skonsultować z psychiatrą, ponieważ mogą wchodzić w niebezpieczne interakcje z lekami.

Psychoterapia OCD

Psychoterapia jest bardzo skuteczna w zmniejszaniu częstotliwości i intensywności objawów OCD.

Skuteczne metody psychologiczne leczenia OCD kładą nacisk na zmiany w zachowaniu i/lub myślach.

Głównym rodzajem terapii stosowanym w leczeniu OCD jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i terapia behawioralna, polegająca na ekspozycji na bodziec i powstrzymaniu reakcji (Exposure and Response Prevention Therapy – ERP).

W tym artykule przeczytasz więcej o psychoterapii poznawczo-behawioralnej dedykowanej leczeniu OCD.

Jak mogę sam sobie pomóc?

Najważniejsze działanie, które możesz samodzielnie podjąć, aby poprawić swój stan, samopoczucie i wesprzeć efekty leczenia, to codzienne ograniczanie poziomu lęku i stresu.

Choć w przypadku OCD objawy wyrażają się przez konkretne myśli (obsesje) i zachowania (kompulsje), to nie one są głównym problemem – lecz silny, uporczywy lęk, który im towarzyszy.

Osoba z OCD nie powtarza rytuałów dlatego, że je lubi – robi to, żeby na chwilę zmniejszyć napięcie wywołane natrętnymi myślami.

To właśnie reakcja emocjonalna, nie sama treść myśli czy czynności, wymaga największej uwagi i wsparcia terapeutycznego.

Dlatego praca nad redukcją lęku i nauką regulowania napięcia to kluczowy element codziennej samopomocy.

Najskuteczniejsze podejścia to:

• Mocny fundament – sen, dieta i aktywność fizyczna. Zaniedbanie tych podstawowych potrzeb prowadzi do rozregulowania układu nerwowego, obniża odporność psychiczną i zwiększa podatność na lęk. Regularny tryb życia pomaga odzyskać choć część równowagi emocjonalnej.
• Różne rodzaje relaksacji – np. techniki oddechowe, medytacja, progresywna relaksacja mięśni czy wizualizacja. Te metody nie usuwają objawów OCD, ale pozwalają zmniejszyć ogólne napięcie i stres, dzięki czemu trudne myśli nie są tak przytłaczające, a potrzeba wykonywania rytuałów – mniej nagląca.

To nie obsesje czy kompulsje są Twoim największym przeciwnikiem – to wewnętrzny przymus, który popycha Cię do działania pod wpływem lęku.

Wspierając siebie codziennie, dajesz sobie większą szansę na odzyskanie poczucia wpływu i wewnętrznego spokoju.

Jak mogę pomóc bliskiemu?

Bycie w bliskiej relacji z osobą cierpiącą na jakąkolwiek zaburzenie przewlekłe, w tym OCD, oznacza, że musisz na bieżąco radzić sobie z objawami i leczeniem.

Dotyczy to zarówno rodziców, ogólnie bliskiej rodziny, partnerów i przyjaciół osób z zaburzeniami psychicznymi. 

Na pozór wiele obsesji i kompulsji towarzyszących OCD może wydawać się dziwnych i nielogicznych.

U obserwatorów mogą nawet wywoływać lęk.

Zrozumienie i zdobycie jak największej fachowej wiedzy o OCD może bardzo pomóc w radzeniu sobie z nim i obniżeniem ogólnego poziomu stresu w relacji.

Ważne jest również, aby zdać sobie sprawę, że wiele osób z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi doświadcza równolegle innych form zaburzeń lękowych lub depresji, które mogą komplikować odczuwane objawy.

Bliskie osoby mogą często być bardzo pomocne we wsparciu osoby chorej w podjęciu i utrzymaniu leczenia, stosowania technik samopomocy, czy regularnego przyjmowania leków.

Wsparcie społeczne jest jednym z najważniejszych elementów wpływających na dobrostan psychiczny, powodzenie psychoterapii i odzyskanie pełni zdrowia.

Ważne jest również, aby upewnić się, że dbasz o siebie.

Przewlekłe schorzenia, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, mogą mieć negatywny wpływ na jednostkę i jej bliskich dlatego tak ważne jest dbanie o własne potrzeby.

Zaplanuj czas dla siebie, rób rzeczy, które lubisz i zwróć się o wsparcie do przyjaciół i rodziny.

Podsumowanie

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) to poważny stan, który polega na uporczywym doświadczaniu natrętnych, niepokojących myśli (obsesji) oraz wykonywaniu powtarzalnych czynności (kompulsji), mających na celu zredukowanie lęku.

Choć osoba z OCD zazwyczaj wie, że jej reakcje są przesadne, nie potrafi ich powstrzymać – co znacząco obniża jakość życia, wpływa na relacje, pracę i codzienne funkcjonowanie.

Na szczęście OCD można skutecznie leczyć.

Terapia – zwłaszcza poznawczo-behawioralna z elementami ekspozycji i zapobiegania reakcji (ERP) – pozwala z czasem zmniejszyć siłę objawów i odzyskać kontrolę.

W niektórych przypadkach pomocne są również leki psychiatryczne, które wspierają proces terapii, łagodząc objawy lękowe.

Warto także pamiętać o roli grup wsparcia i psychoedukacji.

Spotkanie z osobami, które mierzą się z podobnymi trudnościami, daje poczucie zrozumienia i przynależności – co bywa niezwykle wzmacniające.

Choć OCD jest zaburzeniem przewlekłym, to z odpowiednim wsparciem i narzędziami wiele osób uczy się skutecznie z nim żyć i odzyskuje poczucie sprawczości.

Pomoc jest dostępna – i działa.

Źródła

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
• Rabe-Jabłońska, J. (2007). Diagnoza i leczenie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Psychiatria, 4(4), 160-174.
• Krzyszkowiak, W., Kuleta-Krzyszkowiak, M., & Krzanowska, E. (2019). Leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD) i zaburzeń powiązanych (OCRD). Psychiatria Polska, 53(4).
• Citkowska-Kisielewska, A., Rutkowski, K., Sobański, J., Dembińska, E., & Mielimąka, M. (2019). Objawy lękowe w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym i w zaburzeniu lękowym uogólnionym. Psychiatria Polska, 53(4).
• Tyburski, E., Nitsch, K., Mak, M., & Kurpisz, J. (2013). Neuropsychologiczna ocena pacjentów z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi. Psychiatria, 10(1), 19-23.
• Citkowska-Kisielewska, A., & Aleksandrowicz, J. (2003). Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne: psychopatologia i leczenie. Psychoterapia, (4 (127)).
• Nezgovorova, V., Reid, J., Fineberg, N., & Hollander, E. (2022). Optimizing first line treatments for adults with OCD. Comprehensive psychiatry, 115, 152305 . https://doi.org/10.1016/j.comppsych.2022.152305. 

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej