Trauma doświadczona w dzieciństwie może mieć długotrwały wpływ na funkcjonowanie emocjonalne, psychiczne i fizyczne w dorosłym życiu.
Rozpoznanie jej objawów jest kluczowe dla podjęcia odpowiedniej interwencji terapeutycznej.
Objawy traumy obejmują emocje (lęk i niepokój, depresja, drażliwość), strefę poznawczą (problemy z koncentracją i pamięcią, negatywne przekonania o sobie), zachowanie (unikanie, samookaleczenia, nadmierna czujność) oraz objawy somatyczne (bóle głowy i brzucha, problemy ze snem, zaburzenia apetytu).
Rodzaje traum z dzieciństwa
Trauma z dzieciństwa nie zawsze przyjmuje tę samą formę.
W literaturze psychologicznej rozróżnia się różne rodzaje traum, w zależności od ich przebiegu, intensywności i długości trwania.
Każdy z tych rodzajów może mieć długofalowy wpływ na rozwój psychiczny i emocjonalny dziecka, a później osoby dorosłej.
Trauma jednorazowa
To nagłe, silnie stresujące wydarzenie, które przekracza zdolności dziecka do poradzenia sobie z nim.
Może to być:
- wypadek,
- nagła śmierć bliskiej osoby,
- przemoc fizyczna lub seksualna,
- katastrofa naturalna.
W tego typu traumie pojawiają się często klasyczne objawy PTSD: flashbacki, nadmierna czujność, zaburzenia snu i nastroju.
Trauma chroniczna
To długotrwała ekspozycja na trudne, destabilizujące doświadczenia, np.:
- wieloletnia przemoc domowa (fizyczna, psychiczna, seksualna),
- systematyczne zaniedbanie emocjonalne,
- życie w permanentnym lęku (np. z powodu niestabilności rodzinnej, uzależnień w domu, choroby psychicznej opiekuna).
Ten typ traumy prowadzi często do tzw. kompleksowego zespołu stresu pourazowego (C-PTSD), który obejmuje nie tylko objawy klasyczne, ale też poważne zaburzenia osobowości, tożsamości i relacji.
Trauma rozwojowa
Dotyczy bardzo wczesnego okresu życia dziecka, zwłaszcza w relacji z opiekunami.
Występuje, gdy podstawowe potrzeby emocjonalne nie są zaspokajane:
- brak poczucia bezpieczeństwa,
- brak opieki w stresujących momentach,
- nieprzewidywalność zachowań opiekuna.
Trauma rozwojowa silnie wpływa na układ nerwowy, kształtowanie się poczucia własnej wartości i zdolność do budowania bliskich więzi.
Często skutkuje zaburzeniami przywiązania (np. lękowym lub unikowym stylem przywiązania).
Oznaki zaniedbań emocjonalnych
Zaniedbania emocjonalne w dzieciństwie to subtelna forma traumy, która często nie wiąże się z konkretnym, dramatycznym wydarzeniem, ale z ciągłym brakiem emocjonalnego wsparcia i responsywności ze strony opiekunów.
Dziecko potrzebuje nie tylko fizycznego bezpieczeństwa, ale również emocjonalnej obecności, zrozumienia i akceptacji.
Kiedy tego brakuje, kształtują się u niego mechanizmy obronne, które utrudniają rozwój zdrowej tożsamości i relacji interpersonalnych.
Typowe oznaki zaniedbań emocjonalnych to m.in.:
- trudność z nazywaniem i rozpoznawaniem własnych emocji,
- poczucie „wewnętrznej pustki” i samotności, nawet wśród ludzi,
- trudności w tworzeniu bliskich relacji,
- przekonanie, że nie zasługuje się na miłość, uwagę lub pomoc,
- tendencja do tłumienia potrzeb i dostosowywania się do oczekiwań innych.
Dlaczego zaniedbania emocjonalne pozostają niezauważone?
Jednym z najtrudniejszych aspektów tej formy traumy jest fakt, że często nie zostaje ona rozpoznana ani przez otoczenie, ani przez samą osobę jej doświadczającą.
Zaniedbanie emocjonalne nie zostawia śladów fizycznych, jak w przypadku przemocy, dlatego nie budzi alarmu.
A dzieci uczą się ignorować swoje emocjonalne potrzeby lub uznają, że są one mniej ważne.
W dorosłym życiu takie osoby mogą mieć wrażenie, że „nic im się złego nie stało”, a mimo to zmagają się z chronicznym napięciem emocjonalnym, trudnościami w samoakceptacji i niskim poczuciem wartości.
Wewnętrzne przekonanie: „przesadzam, inni mieli gorzej” blokuje dostęp do zrozumienia własnej historii i jej wpływu na obecne życie.
Zaniedbania emocjonalne są też trudne do zidentyfikowania przez terapeutów bez głębokiej eksploracji relacji z dzieciństwa.
Często dopiero proces psychoterapeutyczny ujawnia, jak bardzo brak emocjonalnego zaopiekowania wpłynął na osobowość i sposób funkcjonowania osoby dorosłej.
Trauma wtórna
Choć rzadziej omawiana w kontekście dzieciństwa, może dotyczyć dzieci, które były świadkami przemocy, cierpienia, konfliktów rodzinnych lub innych traumatycznych wydarzeń, np. śmierci rodzeństwa czy samobójstwa bliskiego.
Tego typu doświadczenia mogą być równie obciążające, mimo że dziecko nie było bezpośrednią ofiarą.
Każdy z tych rodzajów traumy może wymagać innego podejścia terapeutycznego, a ich skutki często kumulują się i wzajemnie wzmacniają.
Objawy emocjonalne
- Lęk i niepokój: Osoby po traumie często doświadczają chronicznego napięcia, obawiają się potencjalnych zagrożeń, nawet w bezpiecznych sytuacjach.
- Depresja: Utrzymujące się uczucie smutku, beznadziejności oraz brak zainteresowania codziennymi aktywnościami mogą być wynikiem nieprzepracowanych doświadczeń traumatycznych.
- Gniew i drażliwość: Nagłe wybuchy złości, trudności w kontrolowaniu emocji oraz nadmierna reaktywność na stresujące sytuacje są częstymi objawami traumy.
Objawy poznawcze
- Problemy z koncentracją i pamięcią: Trudności w skupieniu uwagi, zapamiętywaniu informacji oraz dezorientacja mogą wynikać z przeciążenia układu nerwowego po traumie.
- Negatywne przekonania o sobie i świecie: Osoby po traumie często mają zaniżoną samoocenę, postrzegają świat jako niebezpieczne miejsce i mają trudności z zaufaniem innym.
Objawy behawioralne
- Unikanie: Świadome lub podświadome omijanie miejsc, osób czy sytuacji przypominających o traumatycznych wydarzeniach.
- Samookaleczanie i zachowania autodestrukcyjne: Sięganie po używki, samookaleczanie czy inne ryzykowne działania stają się sposobami na radzenia sobie z bólem emocjonalnym.
- Nadmierna czujność (hiperwzbudzenie): Stałe bycie w stanie gotowości, a do tego trudności z zasypianiem czy nadwrażliwość na bodźce zewnętrzne.
Objawy somatyczne
- Bóle głowy i brzucha: Częste dolegliwości fizyczne bez wyraźnej przyczyny medycznej mogą być manifestacją stresu pourazowego.
- Problemy ze snem: Koszmary nocne, bezsenność czy nadmierna senność są częstymi objawami u osób po traumie.
- Zaburzenia apetytu: Nadmierne objadanie się lub brak apetytu mogą wynikać z prób radzenia sobie z trudnymi emocjami.
Mechanizmy obronne
- Dysocjacja: Odłączanie się od rzeczywistości, uczucie oderwania od własnych myśli, ciała czy otoczenia jako sposób na uniknięcie bólu emocjonalnego.
- Racjonalizacja: Usprawiedliwianie traumatycznych doświadczeń w celu zmniejszenia ich emocjonalnego wpływu.
- Nadmierna kontrola: Potrzeba pełnej kontroli nad swoim życiem i otoczeniem jako reakcja na wcześniejsze doświadczenia chaosu i nieprzewidywalności.
Jak trauma z dzieciństwa objawia się u nastolatków?
Okres dojrzewania to czas, kiedy skutki dziecięcej traumy mogą zacząć wyraźnie się ujawniać, często w formie trudnych zachowań, które bywają błędnie interpretowane jako „bunt” lub „niedojrzałość”.
Tymczasem dla wielu nastolatków to forma radzenia sobie z wewnętrznym chaosem, który jest skutkiem wczesnodziecięcych doświadczeń.
Typowe objawy traumy u młodzieży:
- impulsywność, wybuchowość, agresja słowna lub fizyczna,
- izolowanie się od rówieśników lub rodziny,
- zaburzenia odżywiania,
- samookaleczenia,
- ryzykowne zachowania,
- pogorszenie wyników w nauce,
- brak koncentracji,
- chroniczne zmęczenie,
- problemy z tożsamością,
- niskie poczucie własnej wartości,
- autoagresja.
U młodzieży trauma może również skutkować wczesnym wchodzeniem w niezdrowe relacje partnerskie, problemami z granicami osobistymi, a także podatnością na uzależnienia.
Umów się na psychoterapię
Podsumowanie
Objawy traumy z dzieciństwa mogą różnić się w zależności od osoby oraz charakteru doświadczonych wydarzeń.
Jeśli zauważasz u siebie lub bliskich powyższe symptomy, warto skonsultować się z profesjonalistą w celu uzyskania wsparcia i ewentualnego podjęcia terapii.
Źródła
- De Bellis M. D., Zisk A., The biological effects of childhood trauma, „Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America” 2014, 23(2), s.185-222.
- Downey Ch., Crummy A., The impact of childhood trauma on children’s wellbeing and adult behavior, „European Journal of Trauma & Dissociation” 2022, t. 6, issue 1, s. 1-8.
- Wilk K. i in., Childhood emotional neglect and its relationship with well-being: Mediation analyses, „European Journal of Trauma & Dissociation” 2024, t. 8, issue 3, s. 1-6.
Dowiedz się więcej
- Toksyczna matka – jak poznać? jak się uwolnić?
- Po czym poznać toksyczną rodzinę?
- Syndrom DDA – Dorosłe Dzieci Alkoholików: kim są i dlaczego cierpią?
