Osobowość unikająca (lękliwa) – objawy, przyczyny i leczenie

Nieśmiałość, strach przed oceną, unikanie nowych sytuacji – to cechy, które wiele osób zna z własnego doświadczenia.

Jednak co, jeśli lęk przed odrzuceniem staje się tak silny, że zaczyna rządzić całym życiem? 

Osoby z osobowością unikającą marzą o bliskich relacjach, ale paraliżuje je obawa przed oceną, krytyką czy ośmieszeniem. 

Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć, czym jest osobowość lękliwa, jakie są jej objawy i jak można z nią pracować, by stopniowo odzyskać kontrolę nad swoim życiem.

Czym jest osobowość unikająca?

Osobowość unikająca to zaburzenie psychiczne objawiające się unikaniem bliskości i zażyłych relacji międzyludzkich (choć osoba z tym zaburzeniem odczuwa ich wewnętrzną potrzebę).

Osoby takie mają bardzo niską samoocenę i odczuwają lęk przed byciem ocenionym i skrytykowanym przez inne osoby.

Takie odczucia prowadzą często do izolacji i poczucia odrzucenia oraz głębokiego osamotnienia.

Więcej o fobii społecznej

Normalny a patologiczny poziom unikania

Unikanie samo w sobie nie jest niczym patologicznym i szkodliwym – wręcz przeciwnie, w zdrowych ilościach służy obronie własnej tożsamości i dobrego stanu.

Są także ludzie, często określani typem „samotników”, którzy wcale nie unikają patologicznie kontaktu z innymi, a jedynie ich preferencją jest spędzanie dużych ilości czasu jedynie we własnym towarzystwie.

Unikanie może być zatem wyrazem zdrowej postawy, jeśli służy zwiększeniu poczucia bezpieczeństwa lub wynika z racjonalnej potrzeby bycia samemu ze sobą.

Unikanie kontaktów z innymi może być także jedną ze zdrowych metod radzenia sobie ze stresami życia codziennego.

W przypadku osobowości unikającej (lękliwej) unikanie nie jest świadomym wyborem, lecz mechanizmem obronnym, który zaczyna dominować nad codziennym funkcjonowaniem.

Osoba z tym zaburzeniem nie izoluje się, bo lubi być sama – izoluje się, ponieważ panicznie boi się odrzucenia, upokorzenia i negatywnej oceny.

To sprawia, że rezygnuje z relacji, nowych doświadczeń i szans na rozwój, nawet jeśli wewnętrznie pragnie bliskości.

Takie unikanie ma charakter dezadaptacyjny – zamiast pomagać w radzeniu sobie ze stresem, pogłębia poczucie samotności i niskiej wartości, prowadząc do błędnego koła lęku i wycofania.

Sprawdź czy cierpisz na lęki

Osobowość unikająca, a styl unikający – czy to to samo?

Choć nazwy mogą sugerować podobieństwo, osobowość unikająca i styl unikający to dwa różne zjawiska.

Osobowość unikająca (lękliwa) to zaburzenie osobowości opisane w klasyfikacjach medycznych.

Charakteryzuje się silnym lękiem przed odrzuceniem, niską samooceną oraz chronicznym unikaniem sytuacji społecznych, nawet jeśli dana osoba pragnie bliskości.

Osoby z tym zaburzeniem nie izolują się z własnego wyboru – wycofują się, ponieważ panicznie boją się negatywnej oceny i upokorzenia.

To trwały wzorzec funkcjonowania, który znacząco utrudnia życie zawodowe, towarzyskie i emocjonalne.

Styl unikający to natomiast sposób radzenia sobie w relacjach międzyludzkich, zwłaszcza w kontekście teorii przywiązania.

Może występować u osób zdrowych psychicznie i nie oznacza zaburzenia.

Styl unikający pojawia się u osób, które w dzieciństwie nauczyły się tłumić emocje, dystansować się od innych i unikać bliskości, ponieważ ich potrzeby emocjonalne nie były właściwie zaspokajane.

Takie osoby niekoniecznie boją się odrzucenia – po prostu wolą zachować dystans i unikać głębokich więzi.

W dorosłym życiu często mają trudność z otwieraniem się na relacje, mogą wydawać się chłodne emocjonalnie lub nadmiernie niezależne.

Najważniejsze różnice:

• Osobowość unikająca wynika z silnego lęku przed oceną i odrzuceniem, podczas gdy styl unikający to raczej strategia radzenia sobie z bliskością i emocjami.
• Osoba z osobowością unikającą pragnie relacji, ale boi się w nich uczestniczyć, natomiast osoba o stylu unikającym może celowo dystansować się od relacji, traktując je jako zagrożenie dla swojej niezależności.

Czym charakteryzuje się osobowość unikająca?

Osobowość unikająca (lękliwa) to typ zaburzenia osobowości, który charakteryzuje się silnym lękiem przed odrzuceniem, niską samooceną i chronicznym wycofaniem społecznym.

Osoby z tym zaburzeniem pragną bliskości, ale boją się odrzucenia i upokorzenia, dlatego unikają interakcji z ludźmi, zwłaszcza w nowych lub wymagających sytuacjach.

Główne cechy osobowości unikającej:

• Lęk przed oceną i krytyką – osoby unikające nie wchodzą w relacje, ponieważ obawiają się, że zostaną skrytykowane, wyśmiane lub odrzucone. Każda forma negatywnej oceny jest dla nich ogromnym ciosem.
• Niska samoocena i wrażliwość na odrzucenie – często uważają się za „gorszych” od innych, nieatrakcyjnych, mało interesujących lub niekompetentnych. Nawet drobne sygnały odrzucenia interpretują jako potwierdzenie swojej niskiej wartości.
• Unikanie interakcji społecznych – ograniczają kontakty z ludźmi, zwłaszcza jeśli nie są pewni, że zostaną zaakceptowani. Mogą unikać pracy zespołowej, spotkań towarzyskich, a nawet rozmów telefonicznych z nieznajomymi.
• Strach przed nowymi sytuacjami – trudność w podejmowaniu działań, które wymagają interakcji z innymi lub mogą prowadzić do oceny, np. przedstawienia własnych pomysłów, ubiegania się o awans czy nawet rozpoczęcia nowego hobby w grupie.
• Unikanie ryzyka i nowych doświadczeń – lęk przed nieznanym sprawia, że osoby z osobowością unikającą rezygnują z wielu szans życiowych. Mogą odrzucać możliwości zawodowe, towarzyskie czy romantyczne, obawiając się porażki lub kompromitacji.
• Poczucie samotności i wykluczenia – mimo że unikają relacji, często czują się samotni i pragną bliskości. Zdarza się, że z zazdrością patrzą na osoby, które potrafią swobodnie nawiązywać kontakty.

Osobowość unikająca nie jest zwykłą nieśmiałością – to trwały wzorzec funkcjonowania, który utrudnia codzienne życie i prowadzi do poważnych ograniczeń.

W wielu przypadkach osoby z tym zaburzeniem unikają relacji, pracy czy wyzwań życiowych do tego stopnia, że ich życie staje się bardzo ograniczone i samotne.

Co czuje osoba unikająca?

Osoby z osobowością unikającą doświadczają silnego wewnętrznego konfliktu – z jednej strony pragną bliskości i akceptacji, ale z drugiej boją się odrzucenia i upokorzenia.

Ich codzienność jest pełna napięcia, stresu i nieustannego analizowania tego, jak są postrzegani przez innych.

Najczęstsze emocje i uczucia towarzyszące osobowości unikającej:

• Lęk przed oceną – każda interakcja z innymi osobami jest źródłem niepokoju. Osoba unikająca stale zastanawia się, czy nie powiedziała czegoś głupiego, czy nie popełniła błędu, czy inni jej nie oceniają.
• Niskie poczucie własnej wartości – często czuje się „gorsza” od innych, mniej interesująca, mniej kompetentna. Ma trudności z docenieniem własnych osiągnięć i boi się, że nie spełni oczekiwań otoczenia.
• Poczucie samotności i niezrozumienia – choć unika relacji, w głębi duszy pragnie bliskości. Często czuje się wykluczona, tęskni za głębokimi więziami, ale jednocześnie boi się otworzyć na innych.
• Wstyd i zażenowanie – osoby unikające są niezwykle wyczulone na swoje „wpadki” i mają skłonność do ich wyolbrzymiania. Nawet drobna sytuacja, jak potknięcie się w miejscu publicznym, może sprawić, że będą długo analizować swój „błąd” i odczuwać wstyd.
• Unikanie nowych sytuacji z obawy przed porażką – stresują się nieznanym, ponieważ boją się, że sobie nie poradzą. To sprawia, że rezygnują z wielu szans w życiu – czy to zawodowych, czy towarzyskich.
• Lęk przed odrzuceniem – każde, nawet subtelne oznaki dystansu ze strony innych (np. krótsza odpowiedź w wiadomości, brak entuzjazmu w rozmowie) interpretują jako potwierdzenie, że nie są wystarczająco dobrzy.
• Nieustanna analiza sytuacji społecznych – po każdej rozmowie czy spotkaniu długo analizują, co powiedzieli, jak wypadli i czy przypadkiem nie zrobili czegoś źle.
• Zazdrość wobec osób swobodnych społecznie – osoby unikające często podziwiają ekstrawertyków i osoby towarzyskie, ale jednocześnie czują smutek i frustrację, że sami nie potrafią się tak zachowywać.

Osoba unikająca żyje w ciągłym napięciu i stresie, ponieważ jej największy lęk – lęk przed odrzuceniem – sprawia, że boi się każdego nowego kontaktu i sytuacji społecznej.

Chce być częścią grupy, ale strach jest silniejszy niż potrzeba bliskości.

To może prowadzić do wycofania się z życia towarzyskiego, a w konsekwencji do pogłębiającego się poczucia samotności i niezrozumienia.

Jak wygląda zachowanie unikające?

Osoby z osobowością unikającą stosują różne strategie, aby unikać sytuacji, które mogą narazić je na ocenę, krytykę lub odrzucenie.

Choć pragną bliskości i akceptacji, ich lęk przed negatywnymi reakcjami innych jest tak silny, że często rezygnują z relacji, nowych doświadczeń i życiowych możliwości.

Najczęstsze zachowania unikające:

• Unikanie interakcji społecznych – osoby unikające świadomie ograniczają kontakt z innymi, zwłaszcza w sytuacjach, w których mogłyby być oceniane. Mogą rezygnować z wyjść towarzyskich, nie odpisywać na wiadomości lub nie odbierać telefonu, nawet jeśli bardzo chcieliby nawiązać relację.
• Trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji – mimo że osoby unikające pragną bliskich więzi, często nie inicjują kontaktu i nie podtrzymują rozmów, obawiając się, że zostaną odrzucone lub ocenione negatywnie. Czasem kończą relacje, zanim druga osoba zdąży się do nich zbliżyć.
• Unikanie nowych doświadczeń – niechętnie podejmują się nowych wyzwań, takich jak zmiana pracy, rozpoczęcie nowego hobby czy podróżowanie w nieznane miejsca. Lęk przed niepowodzeniem sprawia, że wolą trzymać się znajomych schematów.
• Nadmierna ostrożność w pracy i życiu zawodowym – unikają sytuacji, które wymagają wystąpień publicznych, podejmowania decyzji czy pracy zespołowej. Wolą pozostawać w cieniu, niż ryzykować krytykę lub porażkę.
• Zamykanie się w sobie – osoby unikające mogą sprawiać wrażenie cichych, zamkniętych i zdystansowanych, choć w rzeczywistości często po prostu nie wiedzą, jak nawiązać rozmowę, lub boją się powiedzieć coś niewłaściwego.
• Nadmierna analiza i obawa przed ośmieszeniem – przed każdą sytuacją społeczną osoby unikające mogą przewidywać najgorsze scenariusze („Na pewno się wygłupię”, „Powiedzą, że jestem nudny”), a po niej długo analizować swoje zachowanie i doszukiwać się błędów.
• Unikanie konfliktów i trudnych rozmów – zamiast otwarcie mówić o swoich potrzebach czy problemach, osoby unikające wolą przemilczeć sprawy, które są dla nich trudne. Boją się, że zostaną źle zrozumiane lub odtrącone.
• Wycofywanie się z kontaktu w stresujących sytuacjach – jeśli czują się niepewnie, mogą unikać kontaktu wzrokowego, mówić cicho, skracać wypowiedzi lub wręcz milczeć. Ich ciało często zdradza napięcie – mogą spinać mięśnie, zaciskać dłonie, przyjmować zamkniętą postawę.
• Sabotowanie własnych szans – czasami osoby unikające same odbierają sobie możliwości na sukces lub lepsze życie, np. nie wysyłają CV, nie zapisują się na kurs, nie przyjmują zaproszenia na spotkanie, bo czują, że i tak sobie nie poradzą.

Zachowania unikające mogą sprawiać, że świat osoby z tym zaburzeniem staje się coraz bardziej ograniczony – unika coraz większej liczby sytuacji, co pogłębia samotność i poczucie bezradności.

Jednocześnie im częściej ucieka od kontaktów i wyzwań, tym trudniej jest jej w przyszłości przełamać swoje lęki.

Zachowania mniej oczywiste, ale charakterystyczne dla osobowości unikającej, to także:

• unikanie kontaktu wzrokowego: bojąc się krytyki i odrzucenia, takie osoby często nie są zdolne do nawiązywania kontaktu wzrokowego z rozmówcą
• ukrywanie lęku pod postacią problemów natury seksualnej (impotencja u mężczyzn i dyspareunia u kobiet): jest to forma radzenia sobie i unikania bliskiego kontaktu z partnerem
• osoby unikające uważają, że relacje z innymi ludźmi są potencjalnie niebezpieczne (odrzucenie ze strony innych jest postrzegane jako wręcz niemożliwe do zniesienia).

Typy osobowości unikającej

Osobowość unikająca nie wygląda tak samo u każdej osoby.

Psychiatra Martin Kantor wyróżnił cztery typy tego zaburzenia, które różnią się tym, jak ludzie radzą sobie z lękiem społecznym i unikaniem relacji.

TYP I: nieśmiały lub ze skłonnością do fobii społecznej

Niektóre osoby unikające całkowicie wycofują się z życia społecznego.

Mogą czuć się sparaliżowane lękiem w kontaktach z innymi, mieć trudności z nawiązywaniem znajomości, a nawet unikać miejsc publicznych.

• Nieśmiałość w tym przypadku jest bardzo silna – osoba nie potrafi się przełamać i unika jakiegokolwiek ryzyka odrzucenia.
• W fobii społecznej lęk jest tak silny, że wywołuje fizyczne objawy – przyspieszone bicie serca, pocenie się, uczucie mdłości.

Takie osoby czują się odizolowane i często cierpią w samotności, bo chociaż chciałyby mieć bliskie relacje, nie potrafią się na nie odważyć.

TYP II: mieszany

Niektóre osoby unikające potrafią nawiązywać znajomości i sprawiają wrażenie otwartych, ale z czasem wycofują się i unikają bliskości.

Są to osoby, które mogą być towarzyskie w grupie, ale mają problem z utrzymaniem głębokich relacji.

Kantor wyróżnił kilka typów w tej grupie:

• Lękowy – boi się krytyki i odrzucenia, przez co unika angażowania się w relacje.
• Ambiwalentny – z jednej strony szuka bliskości, a z drugiej czuje się nią przytłoczony i zaczyna odpychać innych.
• Masochistyczny – nieświadomie dąży do odrzucenia, bo bardziej boi się akceptacji i bliskości.
• Dysocjacyjny – próbuje „ukryć się” za inną osobowością, np. zmieniając sposób bycia w zależności od otoczenia.
• Hipomaniakalny – nieustannie szuka nowych znajomości, ale żadna z nich nie daje mu poczucia bezpieczeństwa, więc przeskakuje z jednej relacji w drugą.

Takie osoby mogą wydawać się otwarte i towarzyskie, ale w rzeczywistości trudno im utrzymać bliskie relacje.

TYP III: typ niezdolny do utrzymywania długotrwałych relacji

Niektóre osoby unikające nie mają problemu z nawiązywaniem znajomości i nawet wchodzą w związki, ale kiedy relacja staje się zbyt bliska – wycofują się.

• Wydają się szczęśliwe w relacji, ale w pewnym momencie zaczynają czuć się uwięzione.
• Boją się, że partner lub bliska osoba zacznie zbyt mocno wpływać na ich życie.
• Z tego powodu zrywają relację nagle, bez wyraźnej przyczyny, tłumacząc to np. potrzebą „czegoś nowego” lub zmianą priorytetów.

Osoby z tego typu unikaniem mogą mieć historię krótkotrwałych relacji – na początku angażują się, ale po pewnym czasie zaczynają się oddalać i kończą znajomość.

TYP IV: zależny/współzależny

Niektóre osoby unikające izolują się od ludzi, ale są bardzo mocno związane z jedną osobą – na przykład z rodzicem, partnerem lub przyjacielem.

• Często nie zakładają własnej rodziny, bo boją się rozczarować swoich rodziców.
• Mogą nie angażować się w inne znajomości, bo całą swoją energię emocjonalną poświęcają jednej osobie.
• Taki związek może być satysfakcjonujący, ale jednocześnie ogranicza ich rozwój społeczny – nie uczą się budować zdrowych relacji z innymi ludźmi.

Przyczyny osobowości unikającej

Jak w większości zaburzeń o charakterze psychicznym, nie da się udzielić jednoznacznej i ostatecznej odpowiedzi na pytanie o przyczyny takiego stanu rzeczy.

Obecny stan wiedzy pozwala myśleć, że źródła tego zaburzenia mogą mieć swoje początki w dzieciństwie.

• Wrodzona nieśmiałość i temperament: niektóre osoby od dziecka wykazują wyższą wrażliwość emocjonalną i tendencję do lęku w nowych sytuacjach. Wczesne objawy mogą obejmować: skłonność do wycofywania się, unikanie kontaktu z nieznajomymi, silny stres w nowych sytuacjach, nieśmiałość i introwertyczne cechy osobowości. Te cechy mogą sprawić, że dziecko będzie bardziej podatne na rozwój zaburzeń lękowych, a w konsekwencji – na zaburzenie osobowości unikającej.

• Doświadczenia w dzieciństwie: wiele osób z osobowością unikającą doświadczyło w dzieciństwie bolesnych sytuacji związanych z odrzuceniem lub krytyką. Często wynikało to z: surowego lub krytycznego wychowania, braku akceptacji ze strony rówieśników, trudności w nauce lub problemów behawioralnych (np. ADHD, zaburzeń opozycyjno-buntowniczych), odrzucenia z powodu cech fizycznych, które były negatywnie oceniane przez otoczenie. Osoby, które były wielokrotnie odrzucane lub krytykowane, mogą zacząć postrzegać relacje jako coś ryzykownego i bolesnego. Z czasem może to prowadzić do mechanizmu obronnego – unikania kontaktów z innymi.

• Relacja z rodzicami: niektóre osoby rozwijają osobowość unikającą w wyniku relacji z rodzicami, którzy byli skrajnie wymagający lub odrzucający lub sami przejawiali zaburzenia osobowości (np. borderline). Takie dzieci mogą mieć silną potrzebę bliskości, ale ponieważ ich rodzice często reagowali krytyką lub obojętnością, zaczynają tworzyć wokół siebie „pancerz ochronny”. Z drugiej strony, nadopiekuńczość również może przyczynić się do rozwoju osobowości unikającej. Dziecko, które było nadmiernie chronione, nie miało okazji rozwijać samodzielności i pewności siebie, przez co jako dorosły może czuć się niezdolny do radzenia sobie w relacjach społecznych.

Diagnozowanie osobowości unikającej

Aby zdiagnozować osobowość unikającą, należy udać się do wykwalifikowanego specjalisty –  lekarza psychiatry lub psychoterapeuty.

Specjalista określa, czy dana osoba kwalifikuje się do tego zaburzenia przy pomocy kryteriów diagnostycznych DSM-V lub ICD-11.

Kryteria według DSM-V

DSM-V wydany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne to podręcznik będący kompletem wiedzy niezbędnym do skutecznego diagnozowania poszczególnych zaburzeń psychicznych.

DSM-V podaje następujące kryteria diagnozowania osobowości unikającej:

Osobowość unikająca charakteryzuje się trwałym wzorcem unikania kontaktów społecznych, poczuciem nieadekwatności oraz silnym lękiem przed oceną i odrzuceniem.

Objawy pojawiają się już we wczesnej dorosłości i występują w różnych aspektach życia.

Jeśli ktoś spełnia cztery lub więcej z poniższych kryteriów, może to wskazywać na osobowość unikającą:

1. Unikanie aktywności zawodowej związanej z kontaktami społecznymi – osoba rezygnuje z ról wymagających częstej interakcji z innymi, ponieważ boi się krytyki, dezaprobaty lub odrzucenia.
2. Niechęć do nawiązywania nowych relacji – unika inicjowania znajomości, jeśli nie ma pewności, że zostanie zaakceptowana i polubiona.
3. Powściągliwość w związkach intymnych – nawet w bliskich relacjach obawia się upokorzenia, wyśmiania lub negatywnej oceny.
4. Skupienie na potencjalnej krytyce – analizuje swoje zachowanie w sytuacjach społecznych, nieustannie obawiając się, że zostanie skrytykowana lub odrzucona.
5. Zahamowanie w nowych relacjach – w kontaktach z nowymi osobami czuje się niepewnie, co wynika z przekonania o własnej nieadekwatności.
6. Negatywna samoocena – uważa siebie za osobę społeczne niezdarną, nieatrakcyjną i gorszą od innych.
7. Niechęć do podejmowania ryzyka – unika nowych aktywności i wyzwań, ponieważ boi się kompromitacji i niepowodzenia.

Osoby z osobowością unikającą pragną relacji, ale ich lęk przed oceną i odrzuceniem sprawia, że nie podejmują prób nawiązywania kontaktów.

To prowadzi do samotności i zamknięcia się w sobie, co dodatkowo wzmacnia ich poczucie izolacji.

Zaburzenia współwystępujące

Efekty osobowości lękliwej można odnaleźć w każdym aspekcie życia osoby cierpiącej na to zaburzenie.

Poczucie odizolowania i samotności może wpływać na życie w rodzinie i w związku, a także odbić się na karierze zawodowej (szczególnie nieśmiała postawa może utrudniać rozwijanie kariery).

Inne zaburzenia, które są  diagnozowane wraz z zaburzeniem osobowości unikającej, obejmują:

• Zaburzenia lękowe (zwłaszcza fobia społeczna)
• Zaburzenia nastroju (depresja)
• Osobowość borderline (charakteryzuje się wahaniami nastroju, napadami gniewu, niestabilnym obrazem siebie, silnymi emocjami, silnym lękiem przed odrzuceniem, działaniami autoagresywnymi oraz poczuciem braku sensu w życiu
• Osobowość zależna, ponieważ osoby z zaburzeniami osobowości unikającej stają się bardzo przywiązane i zależne od tych niewielu innych osób, z którymi są blisko
• Zaburzenie kompulsywnego objadania i otyłość.

Dodatkowo zaburzenie osobowości unikającej bywa również diagnozowane razem z osobowością typu A (typ osobowości z wysokim poziomem stresu, tendencją do rywalizacji, wysoką ambicją, agresywnością i wrogością wobec innych).

Leczenie

Leczenie zaburzenia osobowości unikającej jest trudne, ponieważ problem nie polega tylko na nieśmiałości, ale na głęboko zakorzenionych przekonaniach o sobie i świecie.

Aby skutecznie sobie z nim poradzić, potrzebne jest odpowiednie podejście terapeutyczne, a czasem także przyjmowanie leków.

Najskuteczniejszą metodą leczenia osobowości unikającej jest psychoterapia, która pomaga stopniowo przełamywać lęki i uczyć się nowych sposobów funkcjonowania w relacjach z innymi.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)

Terapia poznawczo-behawioralna, to jedna z najczęściej stosowanych metod. Pomaga pacjentom zauważyć, jak ich myśli wpływają na emocje i zachowania. Dzięki CBT uczą się:

• rozpoznawać i zmieniać negatywne przekonania o sobie,
• stopniowo oswajać się z sytuacjami społecznymi, zamiast ich unikać,
• rozwijać umiejętności radzenia sobie z lękiem.

Terapia schematów (ST)

Terapia schematów jest szczególnie skuteczna dla osób, które w dzieciństwie doświadczyły trudnych relacji z rodzicami (np. nadmiernej krytyki lub odrzucenia). Pomaga:

• zrozumieć, skąd bierze się lęk przed ludźmi,
• przepracować bolesne doświadczenia z przeszłości,
• budować zdrowe relacje i poczucie własnej wartości.

Terapia oparta na uważności (mindfulness, ACT, DBT)

Dzięki technikom uważności pacjenci uczą się:

• akceptować swoje myśli i emocje, zamiast z nimi walczyć,
• radzić sobie z lękiem bez unikania sytuacji społecznych,
• patrzeć na siebie z większą życzliwością i zrozumieniem.

Leczenie farmakologiczne – czy jest potrzebne?

Nie ma leków, które „wyleczą” osobowość unikającą, ale w niektórych przypadkach farmakoterapia może pomóc złagodzić lęk i napięcie. Najczęściej stosuje się:

• leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI – pomagają zmniejszyć lęk i poprawić nastrój,
• leki przeciwlękowe – mogą działać doraźnie, ale nie rozwiązują przyczyny problemu,
• inne leki – stosowane rzadziej i tylko w uzasadnionych przypadkach.

Leki mogą wspierać terapię, ale nie zastąpią pracy nad sobą.

Kluczowe jest stopniowe przełamywanie unikania i nauka nowych sposobów radzenia sobie z lękiem.

Czy da się pokonać osobowość unikającą?

Choć osobowość unikająca to długotrwały problem, to dzięki terapii można nauczyć się lepiej funkcjonować i stopniowo odzyskiwać kontrolę nad swoim życiem.

Kluczem do poprawy są:

• małe kroki – stopniowe oswajanie się z sytuacjami społecznymi,
• świadoma praca nad myśleniem – zmiana przekonań o sobie i innych,
• regularna terapia – wsparcie specjalisty pomaga przełamać schematy unikania,
• cierpliwość – zmiany nie następują od razu, ale są możliwe.

Relacja z osobą unikającą – czy ma sens?

Związek lub bliska relacja z osobą o osobowości unikającej może być wyzwaniem.

Tacy ludzie boją się odrzucenia, są bardzo wrażliwi na krytykę i często wycofują się z relacji, nawet jeśli im na niej zależy.

Mogą sprawiać wrażenie chłodnych i zdystansowanych, ale w rzeczywistości często pragną bliskości – po prostu ich lęk jest silniejszy niż chęć budowania więzi.

Czy więc relacja z osobą unikającą może mieć sens?

Tak, ale pod warunkiem, że obie strony są gotowe na kompromisy i zrozumienie.

Osoba unikająca nie zmieni się z dnia na dzień, ale jeśli dostanie wsparcie i czas, może nauczyć się lepiej radzić sobie w relacjach.

Jeśli jednak druga strona oczekuje szybkiej i łatwej bliskości, taka relacja może być dla niej frustrująca.

Warto więc realnie ocenić, czy mamy w sobie wystarczającą cierpliwość i gotowość do budowania takiej relacji.

Jak postępować z osobowością unikającą?

Osoby z osobowością unikającą nie odcinają się od bliskich celowo – ich wycofanie wynika z lęku, a nie z braku zainteresowania.

Aby relacja miała szansę przetrwać, warto stosować kilka zasad:

Nie wywieraj presji

Unikający potrzebują więcej czasu na otwarcie się i zaangażowanie.

Zbyt intensywne dążenie do bliskości może ich przestraszyć i sprawić, że się wycofają.

Lepiej pozwolić im budować więź w ich tempie.

Unikaj nadmiernej krytyki i nacisków

Osoby unikające są bardzo wrażliwe na negatywną ocenę.

Nawet drobna krytyczna uwaga może wywołać u nich silne poczucie odrzucenia.

Lepiej stosować wspierającą komunikację i podkreślać ich mocne strony.

Daj im przestrzeń, ale pokazuj, że jesteś

Unikający mogą mieć potrzebę izolacji, ale to nie znaczy, że nie potrzebują wsparcia.

Ważne jest, aby dawać im przestrzeń, ale jednocześnie jasno komunikować, że jesteś gotów ich wysłuchać i być przy nich, gdy będą gotowi na kontakt.

Pomóż im stopniowo oswajać się z relacją

Zamiast wymagać od razu głębokiej bliskości, lepiej zachęcać do małych kroków – krótkich rozmów, drobnych gestów zaufania.

To pomoże im stopniowo przełamywać lęk i oswajać się z bliskością.

Zachęcaj do terapii, ale nie zmuszaj

Osoby unikające często nie zdają sobie sprawy, że ich problem wynika z głęboko zakorzenionych schematów.

Delikatne sugerowanie terapii może pomóc, ale naciski mogą wywołać opór.

Warto podkreślać, że terapia może pomóc im poczuć się pewniej w relacjach.

Podsumowanie

Osobowość unikająca to wzorzec zachowań oparty na lęku przed odrzuceniem i krytyką, prowadzący do wycofywania się z relacji i unikania kontaktów społecznych.

Choć osoby z tym zaburzeniem pragną bliskości, ich strach często jest silniejszy niż potrzeba budowania więzi.

Leczenie opiera się głównie na terapii poznawczo-behawioralnej, terapii schematów oraz podejściach opartych na uważności.

W relacji z osobą unikającą kluczowe są cierpliwość, brak presji i wsparcie w stopniowym przełamywaniu lęku.

Umów się na psychoterapię

Źródła

• • Ochojska, D., & Pasternak, J. (2019). Zaburzenia osobowości u kobiet i mężczyzn. Przegląd literatury. Edukacja – Technika – Informatyka. Numer specjalny, 68-73.
  • Kobrzyńska, K., & Dębowska, M. D. (2021). Cechy zaburzeń osobowości a kompulsywne objadanie się u osób otyłych. Psychiatria, 18(1), 18-29.
  • Sørensen, K. D., Råbu, M., Wilberg, T., & Berthelsen, E. (2019). Struggling to be a person: Lived experience of avoidant personality disorder. Journal of clinical psychology, 75(4), 664-680.
  • Perrotta, G. (2021). Avoidant personality disorder: Definition, clinical and neurobiological profiles, differential diagnosis and therapeutic framework. Journal of Neurology, Neurological Science and Disorders, 7(1), 1-5.
  • Weme, A. V., Sørensen, K. D., & Binder, P. E. (2023). Agency in avoidant personality disorder: a narrative review. Frontiers in psychology, 14, 1248617.
  • Frederiksen, C., Solbakken, O. A., Licht, R. W., Jørgensen, C. R., Rodrigo-Domingo, M., & Telleus, G. K. (2021). Emotional dysfunction in avoidant personality disorder and borderline personality disorder: A cross‐sectional comparative study. Scandinavian Journal of Psychology, 62(6), 878-886.
  • Wichstrøm, L., Wilberg, T., Hartveit Kvarstein, E., & Steinsbekk, S. (2024). Childhood predictors of avoidant personality disorder traits in adolescence: a seven‐wave birth cohort study. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 366-377.
  • Zhou, N. (2024). Avoidant Personality Disorder: A Review of Features, Performances, and Treatments. In SHS Web of Conferences (Vol. 193, p. 03001). EDP Sciences.
  • Cierpiałkowska, L., & Soroko, E. (2014). Zaburzenia osobowości: problemy diagnozy klinicznej. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.