Borderline Personality Disorder (BPD), czyli zaburzenie osobowości typu borderline, znane także jako osobowość z pogranicza lub chwiejna emocjonalnie, to złożone zaburzenie psychiczne, które wpływa na codzienne funkcjonowanie dorosłych osób.

Charakteryzuje się „stabilną niestabilnością” – oznacza to, że wzorce zachowań są przewidywalnie chaotyczne, ale nie pogarszają się w sposób postępujący jak w przypadku niektórych chorób psychicznych.

Zaburzenie to leży na pograniczu nerwic (zaburzeń lękowych) i psychoz, co oznacza, że objawy mogą obejmować zarówno intensywne emocje, jak i epizody oderwania od rzeczywistości.

Według dostępnych danych, BPD dotyka około 0,7-2,8% populacji dorosłych, z wyższą częstością diagnoz u kobiet (70-75%), choć badania sugerują, że u mężczyzn może być podobnie, tylko jest to niedoszacowane.

Kluczowe wnioski

Zaburzenie objawia się chwiejnością emocjonalną, problemami w relacjach, zaburzeniami tożsamości oraz impulsywnością prowadzącą do ryzykownych i autodestrukcyjnych zachowań.
BPD powoduje przewlekły dystres i ogranicza funkcjonowanie społeczne oraz zawodowe poprzez niestabilność emocjonalną i trudności interpersonalne.
Skuteczne leczenie BPD opiera się przede wszystkim na długoterminowej psychoterapii, wspomaganej farmakoterapią w razie potrzeby.
Osoby z BPD potrzebują empatycznego wsparcia i jasnych granic, a rodziny mogą poprawić funkcjonowanie poprzez psychoedukację i terapię rodzinną.
BPD wynika z interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych, w tym traumatycznych doświadczeń w dzieciństwie.

Charakterystyka zaburzenia

BPD to stały wzorzec zachowań, który ogranicza relacje społeczne, funkcjonowanie zawodowe i osobiste.

Osoby z tym zaburzeniem doświadczają chronicznego dystresu, obniżonej jakości życia i ciągłego poczucia pustki.

Zaburzenie objawia się brakiem elastyczności w dostosowywaniu się do sytuacji, co prowadzi do konfliktów i izolacji.

Często współwystępuje z innymi problemami, takimi jak uzależnienia (częściej u mężczyzn), zaburzenia odżywiania (częściej u kobiet), zaburzenia lękowe czy depresyjne.

Diagnoza opiera się na klasyfikacjach jak DSM-IV lub DSM-V, gdzie wymaga się co najmniej pięciu z dziewięciu kluczowych objawów, oraz ICD-10, która wyróżnia podtyp impulsywny i borderline.

Objawy zazwyczaj zaczynają się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, ale utrzymują się w wieku dorosłym, powodując znaczący dyskomfort osobisty i społeczny.

Bezpłatny test online depresji

Główne objawy u dorosłych

Objawy BPD u dorosłych są różnorodne i skupiają się na czterech głównych obszarach: emocjach, relacjach, tożsamości i zachowaniach impulsywnych.

Nie wszystkie muszą występować jednocześnie, a ich intensywność zależy od indywidualnego przebiegu zaburzenia.

Chwiejność emocjonalna: Osoby z BPD doświadczają gwałtownych wahań nastroju, od euforii po głębokie załamanie, bez stanów pośrednich. Epizody dysforii, drażliwości, lęku czy gniewu trwają od kilku godzin do dni i są reaktywne na stresory zewnętrzne. Częste jest chroniczne uczucie pustki, frustracji, smutku, wstydu i znudzenia, co prowadzi do negatywnego myślenia i stresu. Pod wpływem stresu mogą pojawić się objawy dysocjacyjne (utrata poczucia rzeczywistości, pamięci czy tożsamości) lub paranoidalne (podejrzliwość, urojenia).
Problemy w relacjach interpersonalnych: To jeden z najbardziej widocznych objawów. Relacje są niestabilne i intensywne, z wahaniami między idealizacją a dewaluacją. Silny lęk przed porzuceniem (prawdziwym lub wyobrażonym) prowadzi do desperackich wysiłków, by uniknąć samotności – np. szantaży emocjonalnych, groźb samobójczych czy zazdrości. Osoby z BPD często wchodzą w toksyczne związki pełne kryzysów, agresji, przemocy czy autoagresji. Mają trudności z zaufaniem, testują granice i przypisują innym negatywne intencje, co kończy się konfliktami i paleniem mostów. Paradoksalnie wolą same porzucić relację, niż być porzuconymi.
Zaburzenia tożsamości i poczucia własnej wartości: Niestabilny obraz siebie objawia się brakiem jasnych celów, kryzysem tożsamości, zaniżoną samooceną i poczuciem niespełnienia. Osoby te czują się puste wewnętrznie, mają trudności z odróżnieniem rzeczywistości od fantazji i często doświadczają negatywnego postrzegania świata. To prowadzi do chronicznego zmęczenia i obniżonego nastroju.
Impulsywność i ryzykowne zachowania: Wysoka impulsywność manifestuje się w lekkomyślnych działaniach, takich jak nadmierne wydawanie pieniędzy, kompulsywne objadanie się, hazard, przypadkowy seks, lekkomyślna jazda czy nadużywanie substancji psychoaktywnych. Te zachowania stwarzają zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa.
Autodestrukcja i objawy psychotyczne: Powtarzające się samookaleczenia, groźby lub próby samobójcze są częste, szczególnie w odpowiedzi na stres. W sytuacjach kryzysowych mogą wystąpić epizody psychotyczne, takie jak omamy, urojenia czy pobudzenie wegetatywne (kołatanie serca, duszność, napięcie). Objawy te przemijają i są związane ze stresem, ale wymagają natychmiastowej interwencji.

Symptomy tworzą błędne koło: niestabilność emocjonalna pogłębia problemy w relacjach, co z kolei nasila impulsywność i autodestrukcję.

W dorosłości BPD może prowadzić do trudności w funkcjonowaniu społecznym, zawodowym i osobistym, z częstymi hospitalizacjami.

Przyczyny występowania i czynniki ryzyka

Przyczyny BPD nie są w pełni znane, ale badania wskazują na interakcję czynników biologicznych (genetyka, struktura mózgu, zaburzenia neuroprzekaźników), poznawczych, psychicznych i środowiskowych.

Kluczowe jest doświadczenie traumy w dzieciństwie: utrata lub porzucenie przez rodzica, zaniedbywanie emocjonalne i fizyczne, przemoc psychiczna, fizyczna czy seksualna, błędy wychowawcze (chłód emocjonalny, krytycyzm, brak okazywania uczuć).

Czynniki kulturowe i społeczne, takie jak niestabilne relacje rodzinne, również zwiększają ryzyko.

Genetyka może wpływać na chwiejność emocjonalną, ale opinie naukowców są podzielone – potrzebne są dalsze badania.

Diagnoza i leczenie borderline

Diagnoza BPD wymaga szczegółowego wywiadu psychiatrycznego, obserwacji zachowań i wykluczenia innych zaburzeń.

Objawy muszą być stałe od okresu dojrzewania, powodować dystres i odchylenia od norm społecznych.

Leczenie jest długoterminowe i skupia się na psychoterapii:

Dialektyczna terapia behawioralna (DBT): Najskuteczniejsza, uczy uważności, kontroli emocji, akceptacji, poprawy relacji i ograniczania autodestrukcji. Potwierdzona badaniami klinicznymi.
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): Pomaga zmieniać negatywne przekonania, redukuje impulsywność, lęk i wahania nastroju.
Inne metody: Terapia oparta na mentalizacji (rozumienie emocji innych), terapia schematów (praca z traumami), psychodynamiczna (skoncentrowana na przeniesieniu) czy EMDR.
Farmakoterapia: Jest metodą wspomagającą, obejmuje leki przeciwpsychotyczne, antydepresyjne czy stabilizujące nastrój w epizodach maniakalnych, depresyjnych czy lękowych. Nie zastępuje terapii.
Hospitalizacja: W przypadkach ryzyka samobójczego lub silnych objawów psychotycznych.

Terapia obejmuje psychoedukację, pracę nad problemem i profilaktykę.

Rokowania zależą od motywacji pacjenta i jakości relacji terapeutycznej – zmiany nie są natychmiastowe, ale możliwa jest poprawa jakości życia poprzez budowanie zdrowych relacji i radzenie sobie z emocjami.

Wsparcie dla osób z BPD i ich bliskich

Osoby z BPD potrzebują empatii, konsekwencji zachowań i jasnych granic ze strony bliskich.

W związkach kluczowe jest wspieranie procesu terapii bez zmuszania do niej, aktywne słuchanie i unikanie konfliktów.

Rodziny powinny uczestniczyć w terapii rodzinnej, by zrozumieć zaburzenie, radzić sobie z objawami (agresja, wybuchy) i zapobiegać izolacji.

Psychoedukacja pomaga w stawianiu granic i dbaniu o własne zdrowie psychiczne.

Pamiętaj, że osoby z BPD kochają podobnie jak inni, ale ich relacje są pełne lęku – z pomocą specjalistów mogą osiągnąć stabilność.

BPD to poważne zaburzenie, ale nie nieuleczalne.

Wczesna diagnoza i terapia mogą znacząco zmniejszyć cierpienie.

Umów się na psychoterapię

Źródła

Biskin RS, Paris J. Diagnosing borderline personality disorder. CMAJ. 2012 Nov 6;184(16):1789-94.
Fowler JC, Carlson M, Orme WH, Allen JG, Oldham JM, Madan A, Frueh BC. Diagnostic accuracy of DSM-5 borderline personality disorder criteria: Toward an optimized criteria set. J Affect Disord. 2021 Jan 15;279:203-207.
Leichsenring F, Fonagy P, Heim N, Kernberg OF, Leweke F, Luyten P, Salzer S, Spitzer C, Steinert C. Borderline personality disorder: a comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry. 2024 Feb;23(1):4-25.

Dowiedz się więcej

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk” Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej