Zespół Aspergera – objawy, diagnoza i leczenie

Twoje dziecko wydaje się „inne” niż rówieśnicy?

A może sam czujesz, że trudniej Ci nawiązywać kontakty, rozumieć sygnały społeczne i odnaleźć się w codziennych sytuacjach? 

To mogą być objawy Zespołu Aspergera – zaburzenia ze spektrum autyzmu, które często długo pozostaje nierozpoznane. 

Dowiedz się, jak rozpoznać zespół Aspergera, jak wygląda diagnoza i jakie formy wsparcia są dostępne.

Zespół Aspergera a spektrum autyzmu

W połowie lat 40 ubiegłego wieku wiedeński pediatra Hans Asperger zauważył u niektórych ze swoich pacjentów powracające schematy zachowania. 

Pacjenci ci często mieli trudności z nawiązywaniem nowych przyjaźni, nie odczytywali poprawnie typowych sygnałów społecznych (np. mowy ciała) oraz często fiksowali się na pewne tematy, które prowadziły do ​​jednostronnych rozmów.

Asperger opisał cztery przypadki swoich dziecięcych pacjentów w studium opublikowanym w 1944 roku. 

Badacz zauważył problemy społeczne, które określił jako „autystyczna psychopatia” (brak empatii, niezdolność do tworzenia przyjaźni) – nazywał swoich dziecięcych pacjentów „małymi profesorami”, a zarazem wierzył, że objawy zaburzenia mogą stać się szczególnymi talentami w życiu dorosłym. 

Po latach ten zespół objawów zaczął być nazywany jego nazwiskiem.

Przez wiele lat zespół Aspergera był uważany za odrębną jednostkę chorobową – jednak stosunkowo niedawno uległo to zmianie. 

W 2013 roku zespół Aspergera został włączony do szerszej kategorii zaburzeń ze spektrum autyzmu.

W najbardziej aktualnym wydaniu podręcznika diagnostycznego i statystycznego (DSM-5) zespół Aspergera nie jest już uważany za odrębną jednostkę diagnostyczną. 

Każdy, kto otrzymał diagnozę zespołu Aspergera przed tym rokiem, jest obecnie klasyfikowany w spektrum autyzmu.

Czym jest zespół Aspergera?

Zespół Aspergera to jedna z diagnoz klasyfikowanych w spektrum autyzmu, które wpływają na sposób, w jaki jednostka komunikuje się, zachowuje i rozumie otaczający świat. 

Chociaż nie ma dwóch identycznych osób, głównym problemem osób ze spektrum – w tym osób, u których zdiagnozowano zespół Aspergera – są trudności w interakcjach społecznych. 

Może to objawiać się niezdolnością do jasnego komunikowania się, odczytywania emocji innych lub jasnego wyrażania siebie. 

Jednak brak komunikacji werbalnej nie jest spowodowany brakami w inteligencji!

Zespół Aspergera bywał określany jako „wysoko funkcjonujący” autyzm, ponieważ tak zdiagnozowane osoby zwykle miały mniej poważne objawy.

Określenie to jednak jest problematyczne, bo etykietowanie jako „wysoko funkcjonujące” lub „słabo funkcjonujące” są szkodliwe dla społeczności autystycznej, a na dodatek są niedokładnym sposobem opisywania zakresu potrzeb wsparcia, jakie mają osoby autystyczne. 

Potrzeby i doświadczenia osób autystycznych są bardziej złożone, niż może to opisać wysokie lub niskie funkcjonowanie.

Zespół Aspergera – częstość występowania

Światowe statystyki pokazują, że zaburzenie ze spektrum autyzmu dotyczy około 0,6% całej populacji – zespół Aspergera to tylko mały wycinek z tej liczby, mówimy więc o rzadkim zjawisku.

Choroba, czy supermoc? Neuroróżnorodność

Nie każdy umysł działa tak samo – i to jest w porządku.

Koncepcja neuroróżnorodności przypomina, że różnice w sposobie myślenia i odczuwania nie muszą być traktowane jak coś złego czy wymagającego „naprawy”.

Dotyczy to m.in. osób z zespołem Aspergera czy innymi spektrum autyzmu.

Jedni z nich chcą lepiej odnajdywać się w świecie większości – tzw. neurotypowych osób – np. ucząc się umiejętności społecznych.

Inni natomiast widzą w swoim sposobie myślenia coś wartościowego i unikalnego.

Ruch neuroróżnorodności mówi jasno:

Nie ma jednego „normalnego” mózgu. Każdy z nas myśli inaczej – i to właśnie te różnice mogą być naszym zasobem, a nie wadą.

Osoby neuroatypowe często:

• mają niestandardowe podejście do problemów,
• są wyjątkowo spostrzegawcze lub analityczne,
• myślą w sposób, który nie wpisuje się w schemat, ale pozwala znaleźć innowacyjne rozwiązania.

To właśnie różnorodność spojrzeń popycha świat do przodu.

Gdy większość patrzy w jednym kierunku, czasem to osoba „inna” potrafi zauważyć coś, co umyka reszcie.

I o to chodzi w neuroróżnorodności – o docenienie różnic zamiast ich tłumienia.

Przyczyny zespołu Aspergera

Korzenie zespołu Aspergera lub autyzmu nie są dobrze poznane.

Obecne badania wskazują na złożoną kombinację elementów biologicznych i środowiskowych.

Zespół Aspergera i autyzm mają tendencję do występowania w rodzinach. 

Na przykład bliźnięta jednojajowe są znacznie bardziej narażone na autyzm niż bliźnięta dwujajowe lub rodzeństwo. 

Może istnieć wspólna grupa genów, których zmiany lub delecje czynią osobę podatną na rozwój autyzmu o różnym nasileniu i objawach.

Jedną z przyczyn może być też różnica w budowie mózgu, ponieważ naukowcy odkryli strukturalne i funkcjonalne różnice w określonych obszarach mózgu dzieci bez diagnozy i dzieci z zespołem Aspergera. 

Różnice te są najprawdopodobniej spowodowane nieprawidłową migracją komórek embrionalnych podczas rozwoju płodu, która następnie zmienia obwody mózgowe kontrolujące myślenie i zachowanie.

Niektóre czynniki środowiskowe również zwiększają ryzyko rozwoju autyzmu, takie jak starszy wiek rodziców, infekcja matki podczas ciąży, cukrzyca matki, ekspozycja na niektóre leki w życiu płodowym i niska masa urodzeniowa.

Jak zachowuje się osoba z zespołem Aspergera? Objawy zespołu Aspergera

Choć istnieje lista objawów charakterystycznych dla autyzmu i zespołu Aspergera (możesz o nich przeczytać poniżej), należy pamiętać, że nie ma dwóch takich samych osób z zespołem Aspergera, czy spektrum autyzmu. 

Z naszych doświadczeń z pracy z osobami z zespołem Aspergera wynika, że objawy te i ich nasilenie mogą być bardzo różne w zależności od danej osoby, a także od wieku i płci.

Zespół Aspergera u dzieci

Chociaż jest to stosunkowo rzadkie (głównie dlatego, że jest trudne do wykrycia) u niektórych dzieci spektrum autyzmu można zdiagnozować nawet przed ukończeniem trzeciego roku życia. 

Niektóre typowe objawy to:

• utrata wcześniej rozwiniętej mowy,
• opóźnienia w nauce mówienia, bełkotanie;
• opóźnienia funkcjonowaniu społecznym;
• opóźnione przetwarzanie lub uczenie się;
• ograniczony kontakt wzrokowy;
• brak reakcji na wywołanie z imienia;
• niewielka lub żadna chęć do interakcji z innymi;
• niski poziom aktywności;
• brak odpowiedzi uśmiechem lub inną ekspresją emocjonalną na twarzy,
• ekstremalna drażliwość;
• fiksacja na niektórych obiektach i tematach.

Zespół Aspergera u dorosłych

Oprócz wyżej wymienionych objawów, starsze dzieci i dorośli mogą również doświadczać następujących objawów:

• brak umiejętności skutecznej komunikacji;
• trudności w przetwarzaniu sensorycznym, w tym niedostateczne lub nadmierne reakcje na bodźce sensoryczne (dźwięki, zapachy, smaki, tekstury, światła lub kolory);
• unikanie kontaktu wzrokowego;
• trudności z mową ciała, mimiką twarzy i gestami – zarówno z wykorzystaniem, jak i odczytywaniem;
• zachowania unikające i ogólny brak zaangażowania innymi;
• trudność w zrozumieniu uczuć innych ludzi;
• trudności w zarządzaniu czasem;
• nieumiejętność odczytywania i nazywania emocji;
• uporczywe powtarzanie słów lub wyrażeń (echolalia);
• negatywna reakcja nawet na drobne zmiany rutyny lub otoczenia (np. przemeblowanie, zmiana planu dnia);
• ograniczone i stałe w czasie zainteresowania (w tym fiksacje na pojedynczych tematach);
• powtarzające się zachowania, takie jak trzepotanie, kołysanie i wirowanie.

Jak osoba z zespołem Aspergera okazuje uczucia?

Badania nad związkiem między autyzmem, empatią i współczuciem ewoluowały w ciągu ostatnich 40 lat. 

Początkowo uważano, że brak empatii i współczucia jest uniwersalną cechą autyzmu, ale nowsze badania wskazują, że różni się to u poszczególnych osób.

Brak okazywanego współczucia lub empatii może nie wynikać z braku emocji u osoby z autyzmem, ale raczej z niedorozwiniętych umiejętności. 

Na okazywanie empatii innym składa się kilka elementów, w tym:

1. Rozpoznaj uczucia drugiej osoby (odczytanie wskazówek, takich jak mimika twarzy i mowa ciała).
2. Zrozumienie oczekiwań drugiej osoby (czyli zinterpretowanie rozpoznanych emocji – na przykład osoba smutna może potrzebować spokojnego pocieszenia).
3. Wykorzystanie emocjonalnego doświadczenia, aby osobiście odnieść się do uczuć innej osoby (empatyczne odczucie namiastki tego, co czuje druga osoba – gdy obcujemy z kimś smutnym, też jest nam trochę smutno).
4. Wyrażenie tych empatycznych uczuć – zakomunikowanie stanu emocjonalnego (np. „przykro mi, że cię to spotkało”).
5. Zrozumienie i wykorzystanie wiedzy, że przejawy empatii są oczekiwane i pożądane (wykonanie działania – na przykład zaproponowanie wsparcia).

Osoby z autyzmem, czy z zespołem Aspergera, mogą mieć trudności z jednym lub kilkoma z wyżej wymienionych kroków. 

Nie oznacza to jednak, że osoby w spektrum autyzmu zupełnie nie mają uczuć. 

Osoby z zespołem Aspergera mogą mieć trudności w wyrażaniu emocji w sposób zrozumiały dla innych. 

Często ich reakcje emocjonalne są mniej intensywne lub nieodpowiednie do danej sytuacji. 

Mogą również mieć trudności z rozumieniem i interpretacją emocji innych osób na podstawie ich wyrazu twarzy czy tonu głosu. 

To może prowadzić do nieporozumień i problemów w relacjach społecznych.

Czy osoby z autyzmem mogą odczuwać miłość?

Osoby z autyzmem odczuwają miłość i wiele innych emocji, podobnie jak osoby neurotypowe (czyli takie, których funkcje mózgu i zachowania są uważane za standardowe). 

Jednak jeśli chodzi o romantyczne relacje, osoby z autyzmem mogą mieć większe trudności z nawiązaniem kontaktu. 

Randki i budowanie związku obejmują wiele subtelnych wskazówek społecznych, których często nie zauważają osoby z autyzmem.

Czy zespół Aspergera da się wyleczyć?

Technicznie rzecz biorąc, nie ma leku, który „leczy” autyzm. 

Autyzm nie jest chorobą, którą należy wykorzenić lub naprawić, ale raczej neurotypem, który należy zaakceptować. 

Jednakże, osoby z zespołem Aspergera mają potencjał do rozwoju i nauczenia się umiejętności społecznych oraz komunikacyjnych, które mogą pomóc im lepiej radzić sobie w życiu codziennym.

Wielu osobom z autyzmem przepisuje się jednak leki, aby poradzić sobie z niektórymi z utrudniających życie objawów, które obejmują trudności z koncentracją, lękiem, nastrojem i współwystępującymi zaburzeniami, na przykład ADHD lub zachowaniami obsesyjno-kompulsyjnymi.

Chociaż leki mogą pomóc, najskuteczniejsze w poprawie funkcjonowania dla osób, u których zdiagnozowano autyzm, jest zaangażowanie się w różne terapie.

Terapia behawioralna, coaching rodziców, trening umiejętności społecznych, terapia zajęciowa, fizyczna i logopedyczna, a także oparte na dowodach terapie integracyjne okazały się skutecznymi opcjami poprawy jakości życia osób ze spektrum autyzmu.

Jak widzi świat osoba z zespołem Aspergera?

Osoba z zespołem Aspergera często postrzega świat w sposób inny niż większość ludzi – nie gorszy ani lepszy, po prostu inny.

To, co dla niej jasne i logiczne, dla innych może być trudne do zrozumienia – i odwrotnie.

Skupienie na szczegółach

Wielu ludzi z Aspergerem dostrzega detale, które umykają innym.

Zwracają uwagę na drobne zmiany, nieoczywiste wzory, dokładność wypowiedzi.

To sprawia, że często są świetni w analizie, technice, nauce czy sztuce.

Dosłowność w rozumieniu

Komunikaty typu „rzucił okiem” albo „wyluzuj” mogą być mylące – osoba z Aspergerem może je traktować bardzo dosłownie.

Słowa mają dla niej znaczenie konkretne, nie zawsze przenośne, co może prowadzić do nieporozumień.

Przeciążenia sensoryczne

Świat może być zbyt głośny, zbyt jasny, zbyt intensywny.

Coś, co dla innych jest zwykłym hałasem, dla osoby w spektrum może być nie do zniesienia.

Dźwięki, światła, zapachy czy dotyk bywają odbierane znacznie mocniej.

Inny sposób przeżywania emocji

Osoba z Aspergerem może nie zawsze pokazywać, co czuje – jej twarz może być spokojna nawet wtedy, gdy w środku przeżywa intensywne emocje.

Często potrzebuje więcej czasu, by zrozumieć, co właściwie się w niej dzieje.

Potrzeba przewidywalności

Zmiany w planie dnia, nagłe decyzje czy „spontan” mogą być źródłem stresu.

Osoby z Aspergerem czują się pewniej, gdy wiedzą, co ich czeka – dlatego często wolą rutynę i jasne zasady.

Podsumowanie

Zespół Aspergera to jedno z zaburzeń ze spektrum autyzmu, które charakteryzuje się trudnościami w komunikacji społecznej, ograniczonymi zainteresowaniami i powtarzającymi się wzorcami zachowań. 

Chociaż zespół Aspergera nie podlega wyleczeniu, to osoby z tą diagnozą mają potencjał do rozwoju i uczenia się umiejętności społecznych, które mogą pomóc im w codziennym funkcjonowaniu. 

Wsparcie terapeutyczne, odpowiednie techniki adaptacyjne oraz zrozumienie ze strony rodziny i społeczności są kluczowe dla osiągnięcia sukcesu i zadowolenia z życia dla osób z zespołem Aspergera.

Źródła

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: Author.
• Kominek, A. (2019). Od autystycznej psychopatii do neuroróżnorodności. Definicje słownikowe leksemu autyzm w słownikach ogólnych języka polskiego (1958-2017). Piotrkowskie Zeszyty Historyczne, 20(1), 135-148.
• Tantam, D., & Girgis, S. (2008). Recognition and treatment of Asperger syndrome in the community.. British medical bulletin, 89, 41-62 . https://doi.org/10.1093/bmb/ldp006. 
• Gerc, K. (2012). Autyzm i zespół Aspergera jako zaburzenie neurorozwojowe: próba weryfikacji stanowisk naukowych w świetle przeglądu współczesnych badań. 
• Dounavi, K., & Tanner, A. (2020). The Emergence of Autism Symptoms Prior to 18 Months of Age: A Systematic Literature Review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51, 973 – 993. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04618-w. 
• Shohaimi, S., Khaledi-Paveh, B., Rasoulpoor, S., Salari, N., Rasoulpoor, S., Abdoli, N., Mohammadi, M., & Jafarpour, S. (2022). The global prevalence of autism spectrum disorder: a comprehensive systematic review and meta-analysis. Italian Journal of Pediatrics, 48. https://doi.org/10.1186/s13052-022-01310-w. 
• Ben-Sasson, A., Cermak, S., Engel-Yeger, B., Fluss, R., Hen, L., & Gal, E. (2009). A Meta-Analysis of Sensory Modulation Symptoms in Individuals with Autism Spectrum Disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39, 1-11. https://doi.org/10.1007/s10803-008-0593-3. 

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej