Czy choroby psychiczne są dziedziczne?

Choroby psychiczne, takie jak schizofrenia, depresja czy zaburzenia afektywne dwubiegunowe, budzą wiele pytań i obaw.

Często słyszymy, że mogą być „przekazywane w genach”, co wywołuje lęk przed obciążeniem rodzinnym.

Badania pokazują, że genetyka odgrywa rolę, ale nie jest jedynym czynnikiem – środowisko i styl życia mają równie duże znaczenie.

Kluczowe wnioski

• Choroby psychiczne wynikają z interakcji wielu genów, które tworzą predyspozycje, ale same w sobie nie determinują choroby.
• Różne zaburzenia (schizofrenia, ADHD czy depresja) mają odmienne wskaźniki dziedziczności, jednak nawet wysokie ryzyko genetyczne nie oznacza pewnego rozwoju choroby.
• Środowisko, styl życia i doświadczenia życiowe mają kluczowe znaczenie w aktywacji lub hamowaniu predyspozycji genetycznych w chorobach psychicznych.
• Wczesna diagnoza, interwencja i odpowiednia terapia pozwalają skutecznie kontrolować objawy choroby psychicznej i poprawiać jakość życia.

Czynniki genetyczne w chorobach psychicznych

Choroby psychiczne nie są dziedziczone w prosty sposób, jak na przykład kolor oczu czy niektóre choroby somatyczne.

Zamiast pojedynczych genów, mowa o skomplikowanych interakcjach wielu genów, które tworzą predyspozycje.

Zaburzenia takie jak schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD), depresja, ADHD czy autyzm dzielą wspólne podłoże genetyczne – geny nakładają się między tymi schorzeniami.

Badania wskazują, że geny odpowiadają za około 50% różnic w cechach osobowości i podatności na zaburzenia psychiczne.

Nie ma jednak jednego „genu schizofrenii” czy „genu depresji” – to kumulacja efektów wielu genów, ich ekspresji i mutacji.

Co ważne nowe mutacje, powstające podczas podziału komórek embrionalnych, mogą powodować zaburzenia nawet bez obciążenia rodzinnego.

Specyficzne zaburzenia i ryzyko dziedziczenia

Różne choroby psychiczne mają odmienne wskaźniki dziedziczności.

Oto kilka przykładów:

• Schizofrenia: To jedno z zaburzeń o najwyższym ryzyku genetycznym. Jeśli oboje rodzice chorują, ryzyko dla dziecka wynosi ponad 40%, a nawet jest do 15 razy wyższe niż w populacji ogólnej.
• Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD): Ryzyko sięga 60-80%, zwłaszcza jeśli oboje rodzice są dotknięci. Rozwój wiąże się z kombinacją kilkudziesięciu genów. Bliscy krewni mają kilka razy wyższą szansę na zaburzenie, a ryzyko wystąpienia jakiegokolwiek innego problemu psychicznego w rodzinie to 20-50%.
• Depresja: Tu genetyka gra mniejszą rolę – wskaźnik dziedziczenia to około 32%. Dzieci rodziców z depresją są bardziej narażone, ale czynniki środowiskowe, jak trauma czy stres, dominują.
• ADHD: Ryzyko jest 7-9 razy wyższe, jeśli rodzice mają to zaburzenie. Podobnie jak w innych przypadkach, nie ma pojedynczego genu – to połączenie wielu.

Te dane pokazują, że choć genetyka zwiększa podatność, nie gwarantuje rozwoju choroby.

Rola środowiska i czynników zewnętrznych

Geny to tylko połowa historii.

Środowisko – w tym warunki wychowawcze, stres, trauma z dzieciństwa czy ekspozycja na toksyny – znacząco wpływa na ekspresję genów.

Na przykład w depresji czynniki zewnętrzne mogą być ważniejsze niż genetyczne.

Badania na bliźniętach pokazują, że nawet przy identycznym DNA, różnice środowiskowe prowadzą do odmiennych rezultatów.

Czynniki takie jak dieta, aktywność fizyczna, higiena snu, poziom stresu, nadużywanie substancji czy współwystępujące choroby wpływają znacząco na ryzyko.

To oznacza, że nawet z predyspozycjami genetycznymi, zdrowy styl życia może zapobiec manifestacji zaburzeń.

Prewencja i postępowanie

Nie ma sposobu na całkowite wyeliminowanie ryzyka genetycznego, ale wczesna interwencja jest kluczowa.

Jeśli w rodzinie występują zaburzenia, warto przeprowadzić dokładny wywiad z psychiatrą, uwzględniający historię rodzinną.

Testy genetyczne mogą pomóc ocenić predyspozycje, choć nie są powszechne.

Terapia – farmakologiczna, psychoterapeutyczna lub połączenie tych dwóch metod – pozwala zarządzać symptomami.

Na przykład w schizofrenii czy ChAD uwaga jest skupiona na strategiach codziennego funkcjonowania, co umożliwia normalne życie.

Depresja często jest uleczalna, umożliwiając powrót do pełnej aktywności.

Konsultacje ze specjalistami, psychiatrami czy psychoterapeutami, pomagają zrozumieć własne ryzyko i budować odporność.

Podsumowanie

Choroby psychiczne mają komponent genetyczny, ale nie są w pełni dziedziczne.

Predyspozycje zwiększają ryzyko, ale to środowisko decyduje o ich aktywacji.

Jeśli martwisz się obciążeniem rodzinnym, skonsultuj się z ekspertem – wiedza to pierwszy krok do zdrowia psychicznego.

Źródła

• Andreassen OA, Hindley GFL, Frei O, Smeland OB. New insights from the last decade of research in psychiatric genetics: discoveries, challenges and clinical implications. World Psychiatry. 2023 Feb;22(1):4-24.
• Barnett JH, Smoller JW. The genetics of bipolar disorder. Neuroscience. 2009 Nov 24;164(1):331-43.
• McCutcheon RA, Reis Marques T, Howes OD. Schizophrenia-An Overview. JAMA Psychiatry. 2020 Feb 1;77(2):201-210.
• Smoller JW, Andreassen OA, Edenberg HJ, Faraone SV, Glatt SJ, Kendler KS. Psychiatric genetics and the structure of psychopathology. Mol Psychiatry. 2019 Mar;24(3):409-420. doi: 10.1038/s41380-017-0010-4. Epub 2018 Jan 9. Erratum in: Mol Psychiatry. 2019 Mar;24(3):471.
• Sullivan PF, Neale MC, Kendler KS. Genetic epidemiology of major depression: review and meta-analysis. Am J Psychiatry. 2000 Oct;157(10):1552-62.

Dowiedz się więcej

• Choroba psychiczna – rozpoznanie i rodzaje
• Jakie są objawy choroby dwubiegunowej?
• Nieleczona depresja: objawy
• Schizofrenia – objawy, diagnoza, leczenie
• Dystymia a ADHD
• ADHD u dorosłych: objawy, leczenie, jak sobie pomóc
• Po co światu psychoterapia?

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej