Lęk przed bliskością – przyczyny, objawy, leczenie

Bliskość z drugim człowiekiem może być źródłem ciepła, bezpieczeństwa i miłości.

Dla niektórych osób jednak to właśnie ona budzi największy lęk. 

Gdy relacja staje się zbyt intymna, pojawia się niepokój, chęć ucieczki, dystans lub chłód emocjonalny.

Lęk przed bliskością nie oznacza braku potrzeby miłości – często jest wynikiem bolesnych doświadczeń, które sprawiły, że zaufanie stało się trudne. 

W tym artykule przyjrzymy się, skąd bierze się ten lęk, jak się objawia i w jaki sposób można go leczyć.

Kluczowe wnioski

• Osoby doświadczające lęku przed bliskością często wchodzą w krótkie relacje, unikają wyrażania potrzeb, sabotują związek i mają trudności z kontaktem fizycznym.
• Korzenie lęku przed bliskością często tkwią w traumach z dzieciństwa, takich jak zaniedbanie, przemoc czy utrata opiekuna.
• Skutecznie leczyć lęk przed bliskością można przez psychoterapię, pracę nad zrozumieniem siebie, ustalanie granic i stopniowe wychodzenie poza strefę komfortu. To redukuje lęk i poprawia relacje.
• Lęk przed bliskością to obawa przed zatraceniem siebie w relacji lub utratą partnera, która prowadzi do cyklicznego przyciągania i odpychania bliskich osób.

Czym jest lęk przed bliskością?

Lęk przed bliskością to trudność w tworzeniu lub utrzymywaniu emocjonalnie bliskich relacji – mimo że w głębi serca osoba bardzo ich pragnie.

To wewnętrzny konflikt między potrzebą miłości a strachem przed zranieniem.

U jego podstaw leżą zwykle dwie główne obawy:

• lęk przed utratą siebie w relacji – czyli obawa, że bliskość oznacza rezygnację z własnych granic, niezależności czy tożsamości,
• lęk przed stratą drugiej osoby – obawa, że zaangażowanie emocjonalne skończy się bólem, odrzuceniem lub porzuceniem.

Te dwa lęki często współistnieją, tworząc ambiwalentny wzorzec zachowań – osoba raz dąży do bliskości, a chwilę później się z niej wycofuje.

To przyciąganie i odpychanie może być źródłem frustracji zarówno dla niej samej, jak i dla partnera.

Strach przed bliskością może występować samodzielnie lub być elementem szerszych trudności, takich jak fobia społeczna czy specyficzne lęki (np. lęk przed dotykiem czy zaangażowaniem emocjonalnym).

Współcześnie rozpoznanie tego problemu bywa szczególnie trudne.

W świecie mediów społecznościowych wiele osób ma setki „znajomych” i pozornie aktywne życie towarzyskie, a mimo to nie doświadcza prawdziwej emocjonalnej bliskości.

Za ekranem łatwiej jest utrzymać dystans – nie trzeba ujawniać swoich uczuć ani ryzykować odrzucenia.

Właśnie dlatego lęk przed bliskością często pozostaje ukryty – maskowany przez pozory otwartości i towarzyskości.

Skąd wiem, że naprawdę boję się bliskości, a nie po prostu nie spotkałem odpowiedniej osoby?

To jedno z najczęstszych pytań, które pojawia się, gdy relacje ciągle kończą się w podobny sposób.

Różnica między „brakiem odpowiedniej osoby” a lękiem przed bliskością polega na powtarzalności wzorca.

Jeśli kolejne relacje kończą się w podobnych momentach – gdy zaczyna być „zbyt poważnie” lub „zbyt emocjonalnie” – może to wskazywać na nieświadomy lęk przed bliskością.

Warto też przyjrzeć się emocjom, które pojawiają się, gdy ktoś okazuje ciepło, zainteresowanie lub przywiązanie.

Czy czujesz wtedy napięcie, złość, chęć ucieczki albo dystans?

Jeśli tak – to sygnał, że bliskość uruchamia w Tobie niepokój, a nie tylko brak zainteresowania konkretną osobą.

Bliskość emocjonalna może być trudna, nawet jeśli bardzo pragniemy miłości – i to właśnie odróżnia lęk przed bliskością od zwykłej niezgodności charakterów.

Czy lęk przed bliskością to to samo co unikanie relacji?

Nie do końca.

Unikanie relacji jest zachowaniem – można go zobaczyć z zewnątrz: ktoś nie angażuje się w związki, nie utrzymuje bliskich przyjaźni, unika rozmów o emocjach.

Lęk przed bliskością jest natomiast wewnętrznym mechanizmem – emocjonalnym stanem, który prowadzi do unikania.

Osoba z lękiem przed bliskością może bardzo pragnąć relacji, ale równocześnie doświadczać intensywnego lęku, gdy ta relacja staje się zbyt ważna.

Dlatego często obserwujemy u niej tzw. ambiwalencję emocjonalną – raz przyciąga, raz odpycha.

Z zewnątrz wygląda to jak niekonsekwencja, ale w rzeczywistości jest to sposób radzenia sobie z wewnętrznym konfliktem między potrzebą więzi a strachem przed zranieniem.

Przyczyny lęku przed bliskością

Przyczyn, tworzących ryzyko związane z lękiem przed bliskością, często należy szukać w przeżyciach z dzieciństwa.

Do doświadczeń, które mogą powodować lęki, można zaliczyć:

• przemoc słowną
• przemoc fizyczną
• wykorzystywanie seksualne
• zaniedbanie emocjonalne (opiekunowie są obecni w życiu dziecka, ale nie są emocjonalnie dostępni, dziecko nie może na nich polegać)
• utrata rodzica (przez śmierć lub rozwód)
• choroba rodzica (może skutkować poczuciem, że nie można polegać na nikim innym, jak tylko na sobie, zwłaszcza gdy wiąże się to z odwróceniem ról lub koniecznością „odgrywania roli rodziców” i opieki nad młodszym rodzeństwem)
• choroba psychiczna opiekunów (na przykład rodzic z osobowością narcystyczną)
• nadużywanie przez opiekunów substancji psychoaktywnych.

Na lęk przed bliskością w dorosłym życiu szczególnie narażone są osoby nauczone w dzieciństwie nieufności wobec obcych, a także osoby, które przeżyły epizod depresji i takie, które doświadczyły gwałtu.

Należy pamiętać, że nie tylko relacje z rodzicami mogą powodować lęk przed bliskością.

Także inne ważne osoby w życiu dziecka, które dopuszczą się szkodliwych zachowań wobec niego, mogą powodować takie problemy (np. nauczyciele, dalsi krewni, a nawet rówieśnicy).

Poza szczególnie ważnym okresem dzieciństwa ważne są także doświadczenia z okresu dojrzewania, a nawet dorosłości.

Objawy lęku przed bliskością

Lęk przed bliskością może objawiać się na wiele sposobów – czasem bardzo subtelnych.

Poniżej przedstawiamy najczęstsze zachowania, które mogą świadczyć o tym, że ktoś zmaga się z tym problemem:

• Wchodzenie w krótkotrwałe relacje
  Osoby z lękiem przed bliskością często angażują się w liczne, ale powierzchowne związki. Gdy relacja zaczyna stawać się bardziej emocjonalnie zaangażowana, pojawia się niepokój, a związek się rozpada. Wkrótce pojawia się nowa relacja – równie intensywna na początku, ale szybko zakończona.
• Perfekcjonizm i nadmierne wymagania wobec siebie
  U podstaw tego wzorca często leży przekonanie: „nie zasługuję na miłość”. Taka osoba próbuje więc „zasłużyć” na akceptację poprzez bycie idealną – w pracy, w relacjach, w wyglądzie. Prowadzi to często do pracoholizmu, przeciążenia i poczucia, że bliskość wymaga poświęcenia siebie.
• Trudności w wyrażaniu emocji i potrzeb
  Lęk przed bliskością sprawia, że osoba boi się prosić o wsparcie lub mówić, czego potrzebuje – z obawy przed odrzuceniem. Partner nie potrafi więc odgadnąć tych potrzeb, co prowadzi do rozczarowania i wzmocnienia przekonania: „nikt mnie nie rozumie”. W ten sposób tworzy się błędne koło dystansu i frustracji.
• Sabotowanie relacji
  Niektórzy nieświadomie „psują” związki, zanim staną się one zbyt bliskie. Może to przyjmować formę krytykowania partnera, wzmożonej podejrzliwości, szukania wad, oskarżeń o zdradę czy wycofywania się emocjonalnie. Sabotowanie daje chwilową ulgę – pozwala uniknąć lęku przed zranieniem – ale ostatecznie pogłębia samotność.
• Trudności z kontaktem fizycznym
  U niektórych osób lęk przed bliskością wyraża się unikaniem dotyku, czułości czy seksu. U innych – przeciwnie – może pojawiać się nadmierna potrzeba fizycznej bliskości, która staje się sposobem na chwilowe złagodzenie lęku przed odrzuceniem.

Nie tylko w relacjach romantycznych

Lęk przed bliskością nie ogranicza się tylko do relacji partnerskich.

Choć najłatwiej zauważyć go właśnie w związkach, bo tam emocje są najbardziej intensywne, to często wpływa również na relacje z przyjaciółmi, rodziną czy współpracownikami.

Osoby z lękiem przed bliskością mogą:

• utrzymywać duży dystans emocjonalny wobec rodziców lub rodzeństwa,
• mieć trudność z proszeniem o pomoc, nawet w trudnych sytuacjach,
• unikać szczerych rozmów z przyjaciółmi,
• reagować irytacją, gdy ktoś okazuje im troskę.

W głębi duszy pragną więzi, ale boją się zależności i odsłonięcia emocjonalnego.

Dlatego bliskość – niezależnie od rodzaju relacji – może być dla nich źródłem lęku, a jednocześnie tęsknoty.

Jak poradzić sobie z lękiem przed bliskością?

Niezależnie od tego, czy skorzystasz z pomocy specjalisty, czy nie, będziesz musiał/a wykonać pewną pracę, aby pokonać lęk przed bliskością.

Tylko Ty możesz tego dokonać.

W dużej mierze sprowadza się to do stawienia czoła negatywnym postawom wobec siebie.

Może to wymagać czasu, chęci i wysiłku, ale pamiętaj, że to droga do lepszego, szczęśliwszego i spokojniejszego życia.

Psychoterapia

W niektórych przypadkach nie obejdzie się bez profesjonalisty, zwłaszcza jeśli lęk przed bliskością jest zakorzeniony w skomplikowanych wydarzeniach z przeszłości.

Wybierz starannie terapeutę, nawet jeśli miałoby to wymagać kilku prób.

Wiele osób, które obawiają się bliskości, doświadcza również depresji, nadużywania substancji psychoaktywnych i innych zaburzeń lękowych.

Terapeuta może pomóc kompleksowo w tych problemach, pomagając osiągnąć lepszą jakość życia.

Zrozumienie siebie

Ważne jest, aby uświadomić sobie fakt, że nie ma żadnych gwarancji w życiu ani w relacjach międzyludzkich.

Ćwiczenie odwagi może pomóc nawiązywać relacje, a rozwijanie pozytywnych doświadczeń w relacjach może zmniejszyć strach przed ich zacieśnianiem.

Aby skutecznie walczyć ze strachem przed bliskością z innymi, musisz najpierw czuć się dobrze ze sobą.

Jeśli naprawdę zaakceptujesz swoją wartość, to zrozumiesz, że nawet odrzucenie nie jest tak straszne, jak mogłoby się wydawać.

Nauczysz się stawiać granice, aby uniknąć całkowitego oddania w związku i poradzić sobie z ewentualnym porzuceniem, jeśli się pojawi.

Pamiętaj, że pokonywanie lęku przed bliskością nie następuje z dnia na dzień.

Spójrz w przeszłość

Oczywiste jest, że nikt nie chce myśleć negatywnie o rodzicach.

Warto jednak spróbować uczciwie ocenić swoje relacje z dzieciństwa.

Jeśli akurat miałeś zaniedbującego rodzica, zrozumienie że nie jest to jedyny model relacji, może pomóc ci pojąć, jakie inne, pozytywne związki można budować.

Podsumowanie

Wielu ludzi z lękiem przed bliskością pragnie miłości równie mocno, jak się jej boi.

To właśnie ta sprzeczność jest źródłem ogromnego napięcia emocjonalnego: z jednej strony tęsknią za bliskością, z drugiej – gdy tylko ją poczują, włącza się lęk przed utratą kontroli, porzuceniem lub zależnością.

Każda podróż ku przezwyciężeniu lęku przed bliskością jest indywidualna i wymaga czasu oraz wsparcia.

Pamiętaj, że zrozumienie i akceptacja własnych uczuć to pierwszy krok w kierunku budowania zdrowszych, bardziej satysfakcjonujących relacji.

Źródła

• Czyżowska, D., & Gurba, E. (2016). Bliskość w relacjach z rodzicami a przywiązanie i poziom intymności u młodych dorosłych.
• Bakiera, L., & Obrębska, M. (2021). Blisko czy na dystans? Psychologiczne aspekty relacji międzyludzkich. Człowiek i Społeczeństwo, 51, 9-21.
• Aracı‐İyiaydın, A., Toplu-Demirtaş, E., Akcabozan-Kayabol, N., & Rohner, R. (2023). All you fear is love: The roles of rejection by intimate others. Personal Relationships. https://doi.org/10.1111/pere.12473. 
• Manbeck, K., Kanter, J., Kuczynski, A., Maitland, D., & Corey, M. (2020). Fear-of-intimacy in the interpersonal process model: An investigation in two parts. Journal of Social and Personal Relationships, 37, 1317 – 1339. https://doi.org/10.1177/0265407519898267.

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej