Terapia systemowa polega na zmianie utrwalonych wzorców komunikacji i zachowań, które podtrzymują problem.
Terapia systemowa zakłada, że trudności psychiczne i problemy w relacjach wynikają ze wzajemnych oddziaływań między członkami rodziny, pary lub innego systemu społecznego.
Skuteczność terapii systemowej została potwierdzona w badaniach naukowych i przynosi istotne korzyści w leczeniu m.in. zaburzeń nastroju, zaburzeń odżywiania, uzależnień, schizofrenii, poprawia także funkcjonowanie całego systemu rodzinnego (von Sydow i in. 2010).
Zapisz się na bezpłatną konsultację
Kluczowe wnioski
- Terapia systemowa postrzega jednostkę w kontekście relacji i całego systemu, którego jest częścią.
- Terapia systemowa zakłada, że zmiana wzorców komunikacji i zachowań w systemach społecznych prowadzi do redukcji problemów.
- Terapia systemowa znajduje zastosowanie w rodzinach, parach, grupach i organizacjach.
- Terapia systemowa trwa zwykle od 6 do 20 sesji, ostateczna długość zależy od pogłębienia problemów.
- Proces terapii systemowej zaczyna się od diagnozy relacji i perspektyw wszystkich uczestników.
- Pierwsza sesja systemowa obejmuje analizę problemów, historii i relacji rodzinnych.
- Sesje terapii systemowej trwają zwykle 50–90 minut i odbywają się co 1–3 tygodnie.
- Terapia systemowa pomaga w problemach i zaburzeniach takich jak konflikty rodzinne i partnerskie, zaburzenia komunikacji, kryzysy relacyjne, trudności wychowawcze, uzależnienia oraz zaburzenia lękowe, depresyjne, odżywiania i pourazowe.
- Systemy społeczne to grupy ludzi (np. rodzina, para, zespół, przyjaciele), w których jednostki wzajemnie na siebie oddziałują poprzez relacje, role i wzorce komunikacji.
- Terapia systemowa działa poprzez analizę i zmianę wzorców komunikacji, ról i interakcji między członkami grupy, aby poprawić funkcjonowanie całego systemu.
- Terapia systemowa poprawia komunikację i relacje, zmniejsza konflikty i napięcie emocjonalne oraz wspiera skuteczniejsze rozwiązywanie problemów w grupie.
- Dobry terapeuta systemowy nie wskazuje winnych, lecz koncentruje się na całym systemie, zadaje pytania wspierające refleksję i pomaga rodzinie zrozumieć oraz zmieniać wzorce relacji.
Co to jest terapia systemowa?
Terapia systemowa to nurt psychoterapii, który zakłada, że trudności psychiczne i problemy w relacjach wynikają nie tylko z doświadczeń jednej osoby, ale także ze sposobu funkcjonowania całego systemu, np. rodziny, związku lub innej ważnej grupy.
Terapia systemowa jest szczególnie rekomendowana wtedy, gdy objawy jednej osoby wpływają na funkcjonowanie pozostałych członków rodziny lub są z nimi ściśle powiązane (Pinquart i in. 2014).
Terapia systemowa analizuje relacje między ludźmi – psychoterapeuta obserwuje sposób komunikacji, pełnione role, granice między członkami rodziny oraz powtarzające się schematy reagowania i zakłada, że nawet niewielka zmiana sposobu funkcjonowania jednej osoby może wpłynąć na cały system i doprowadzić do poprawy relacji.
Podejście systemowe znajduje zastosowanie przede wszystkim w terapii par i rodzin, ale może być również prowadzone indywidualnie, dla grup i organizacji.
Skutecznie pomaga zmobilizować siłę i mocne strony relacji oraz zidentyfikować i przeformułować niezdrowe wzorce.
Terapia systemowa dla rodziny ma na celu zmniejszenie stresu i konfliktów poprzez poprawę systemów interakcji między członkami rodziny i może obejmować rodziców i dzieci w każdym wieku, ale także dziadków, rodzeństwo, partnerów, przyjaciół, opiekunów – każdego, kto jest ważny dla systemu rodzinnego.
Jak przebiega terapia systemowa?
Terapia systemowa rozpoczyna się od konsultacji, podczas której psychoterapeuta poznaje problem z perspektywy wszystkich osób uczestniczących w procesie lub – jeśli terapia odbywa się indywidualnie – analizuje najważniejsze relacje pacjenta.
Kolejne spotkania koncentrują się na rozpoznaniu wzorców komunikacji, ról i zachowań, które podtrzymują trudności, a następnie na stopniowym wprowadzaniu nowych sposobów funkcjonowania.
Celem terapii jest trwała zmiana sposobu, w jaki członkowie systemu reagują na siebie i rozwiązują konflikty.
Podczas pierwszej sesji systemowej psychoterapeuta pyta o objawy i aktualny problem, o historię rodziny lub związku, ważne wydarzenia życiowe, sposób komunikowania się oraz dotychczasowe próby rozwiązania trudności, analizuje również relacje między pokoleniami.
Skład osób obecnych na sesjach systemowych zależy od charakteru problemu i celu terapii.
Czasami w terapii systemowej od początku pracuje cała rodzina lub para, a w innych sytuacjach terapeuta zaprasza poszczególnych członków na wybrane spotkania, jeżeli uzna, że pomoże to lepiej zrozumieć i zmienić utrwalone schematy funkcjonowania.
Podczas kolejnych sesji systemowych psychoterapeuta obserwuje, jak uczestnicy rozmawiają ze sobą, rozwiązują konflikty, wyrażają emocje i reagują na trudne sytuacje, pomaga rodzinie lub parze zauważyć powtarzające się wzorce komunikacji oraz ich konsekwencje.
Terapeuta omawia nadzieje każdej osoby związane z terapią i zachęca wszystkich do mówienia o swoich doświadczeniach i pomysłach oraz do aktywnego słuchania i próby zrozumienia wszystkich innych zebranych osób.
Terapeuta poprzez zadawane pytania zachęca członków terapii do refleksji nad przekonaniami, wartościami, potrzebami, nadziejami i założeniami każdej osoby, aby ułatwić wzajemne zrozumienie i wytworzyć nowe sposoby myślenia i komunikowania się.
Terapeuta systemowy pomaga wszystkim wyjść poza obwinianie i przerzucanie odpowiedzialności i zacząć odkrywać, w jaki sposób wszyscy mogą pracować razem na rzecz wspólnego celu.
Sesje terapeutyczne oraz stosowane przez specjalistę metody są indywidualnie dostosowywane do każdej grupy oraz jej celów, preferencji i potrzeb. Na przykład sesje z udziałem dzieci mogą obejmować ćwiczenia poprzez zabawę, aby pomóc im wyrazić swoje emocje w bardziej kreatywny i angażujący sposób.
Sesja terapii systemowej trwa zazwyczaj 50–90 minut, a spotkania odbywają się co 1–2, a nawet 3, tygodnie.
Czym różni się psycholog od psychiatry?
Ile trwa terapia systemowa?
Terapia systemowa trwa najczęściej od 3 do 12 miesięcy, co zwykle odpowiada około 10–50 sesjom terapeutycznym w zależności od złożoności problemu, częstotliwości spotkań oraz liczby osób uczestniczących w terapii.
W prostszych przypadkach poprawa w nurcie systemowym może pojawić się już po 6–10 spotkaniach, natomiast w przewlekłych konfliktach rodzinnych proces terapeutyczny trwa dłużej i wymaga większej liczby sesji.
- krótkie interwencje systemowe obejmują zwykle 6–12 sesji
- standardowy proces terapeutyczny trwa około 10–20 sesji
- bardziej złożone przypadki (np. przewlekłe konflikty rodzinne, zaburzenia u dzieci i młodzieży, kryzysy relacyjne) wymagają 20–50 sesji lub więcej.
Terapia systemowa nie ma jednego uniwersalnego czasu trwania, ale jeśli po 8–12 sesjach nie pojawia się żadna zmiana w sposobie komunikacji lub funkcjonowaniu relacji, należy ponownie ocenić cele terapii lub sposób pracy terapeutycznej, bo:
- pierwsze zmiany w komunikacji powinny pojawić się po ok. 4–8 spotkaniach
- zauważalna poprawa relacji: po 2–3 miesiącach
- stabilizacja efektów: zwykle po kilku miesiącach regularnej pracy.
„Czas terapii systemowej jest liczony w zmianach wzorców relacji. Jeżeli system zaczyna reagować inaczej – terapia działa, niezależnie od tego, ile sesji już się odbyło, choć przyjmujemy założenia, aby monitorować występowanie postępów leczenia.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
Jak należy rozumieć systemy rodzinne?
Według założeń systemowych, ludzkie zachowanie, w tym psychopatologię, należy rozumieć w kontekście, w którym występuje.
Konteksty ludzkie to systemy z regułami, które regulują zachowanie i procesy wzajemne, takie, że zachowanie jednej części systemu wpływa na zachowanie innych części.
Najbardziej wpływowym kontekstem ludzkim jest system rodzinny.
Z biegiem czasu rodzina rozwija struktury, czyli spójne, powtarzalne, zorganizowane i przewidywalne wzorce zachowań rodzinnych.
Jeśli dana osoba odbiega od powtarzającego się zachowania i w ten sposób definiuje inną interakcję, inni reagują przeciwko temu odchyleniu i przekształcają zachowanie z powrotem w nawykowy wzorzec.
Struktury rodzinne są więc samonapędzające się i odporne na zmiany, ale są zmienne.
Celem terapii systemowej jest zwiększenie elastyczności i złożoności struktur rodzinnych.
Jednym z celów podejścia strukturalnego jest pomoc jednostkom w doświadczaniu siebie, w tym ich problemów, jako części większej całości.
Kiedy jednostka jest postrzegana jako część większej grupy, jej zachowanie można rozumieć jako komplementarne lub wzajemne w stosunku do zachowania innej osoby.
Komplementarność jest podstawową zasadą każdego związku, ponieważ zachowanie jednej osoby jest współokreślane przez zachowanie drugiej osoby w relacji. Na przykład pobłażliwość jednego rodzica jest równoważona surowością drugiego rodzica; kruchość żony pomaga mężowi czuć się opiekuńczym itp.
Rodzina organizuje się w mniejsze grupy lub podsystemy. Każda jednostka należy do różnych podsystemów, wymagających elastyczności ról. Najbardziej widocznymi podsystemami są para, rodzice i rodzeństwo.
Para, relacja romantyczna
Najważniejszym zadaniem pary jest stworzenie granic chroniących ten podsystem przed wtargnięciem innych podsystemów (np. dzieci, teściów). Ma to kluczowe znaczenie dla zdrowia rodziny.
Problemy w tym podsystemie przenoszą się na resztę rodziny. Ten podsystem jest wzorem dla dzieci w związkach intymnych dorosłych.
System rodzicielski
Ten podsystem może różnić się składem i w niektórych przypadkach może także obejmować np. dziadka, ciotkę lub najstarsze dziecko.
Terapeuta systemowy musi się dowiedzieć, kto wchodzi w skład podsystemu rodzicielskiego. Rodzice są odpowiedzialni za opiekę, ochronę i socjalizację dzieci. Mają prawo do prywatności i podejmowania decyzji związanych z całym systemem.
Rola podsystemu rodzicielskiego zmienia się wraz z rozwojem dzieci. W miarę rozwoju dzieci muszą mieć więcej możliwości podejmowania decyzji i samostanowienia.
System rodzeństwa
Rodzeństwo jest pierwszą grupą rówieśniczą dziecka, z którą dziecko uczy się kontaktów towarzyskich. Rodziny wielodzietne mogą mieć różne grupy rodzeństwa, w zależności od stadiów rozwojowych.
Zdrowe granice
Zdrowe granice chronią autonomię rodziny i podsystemów, regulując bliskość i hierarchię.
Rodziny lub grupy w rodzinie mogą mieć zbyt rozproszone granice, co prowadzi do uwikłania, lub zbyt sztywne, co skutkuje brakiem zaangażowania.
Wzorce granic w rodzinie mają tendencję do wzajemności, tak że na przykład może istnieć uwikłana diada nadopiekuńcza matka – nieporadne dziecko i niezaangażowany ojciec.
Dla kogo jest terapia systemowa?
Terapia systemowa jest przeznaczona dla osób, par i rodzin, w których problem psychiczny lub emocjonalny jest powiązany z relacjami i sposobem funkcjonowania całego systemu.
Omawiany na terapii system może być rodziną, parą, grupą przyjaciół, współpracownikami lub inną grupą ludzi, których związek jest kluczem do ich życiowego zadowolenia.
Terapia systemowa może być korzystna dla różnych rodzin i różnych problemów w ich obrębie, w tym rodzin ze środowisk z trudnościami społecznymi i ekonomicznymi, rodzin, które mają dzieci z problemami behawioralnymi, a także jest przydatna dla osób, które mają trudności emocjonalne w relacjach z innymi.
Terapia systemowa bywa utożsamiana z terapią rodzinną. I choć faktycznie, rodzina jak najbardziej może skorzystać z terapii systemowej, to nie każda terapia rodzinna jest terapią systemową oraz nie każda terapia systemowa jest terapią rodzinną.
Oprócz rodzin podejście systemowe jest wdrażane w dziedzinie biznesu, edukacji, polityki, psychiatrii, pracy socjalnej i medycyny rodzinnej.
Najsilniejsze wskazania do terapii systemowej dotyczą sytuacji, w których objawy jednej osoby są „podtrzymywane” przez system, dotyczy to m.in. przewlekłych konfliktów, kryzysów, trudności wychowawczych, zaburzeń komunikacji oraz sytuacji, w których jedna osoba przejmuje nadmierną odpowiedzialność za funkcjonowanie całości.
Terapia systemowa jest również stosowana w rodzinach patchworkowych, adopcyjnych oraz w sytuacjach dużych zmian życiowych, takich jak rozwód, choroba przewlekła jednego z członków rodziny czy żałoba.
„W terapii systemowej terapeuta nie pyta, kto jest winny problemowi. Pyta, jak działa system, który ten problem utrzymuje, i co trzeba zmienić, żeby relacje przestały go podtrzymywać.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
Od rodziny po orkiestrę, współpracowników, czy drużyny sportowe – terapia systemowa skupia się na relacjach między grupą ludzi, a nie wyłącznie na myślach i uczuciach jednostki.
Terapia systemowa daje ludziom bezpieczną przestrzeń do odkrywania systemu, w którym się znajdują – czy to osobistego, czy zawodowego.
Jak działa terapia systemowa?
Terapia systemowa koncentruje się na interakcjach i relacjach w grupie, aby pomóc jej członkom rozwiązać problemy i wypracować lepsze dla nich wzorce myślenia, zachowania i komunikacji między sobą.
Terapia systemowa daje wszystkim członkom grupy szansę na zbadanie swoich uczuć i powiedzenie tego, co myślą w bezpiecznym, nieoceniającym środowisku.
Terapia systemowa ma na celu zidentyfikowanie głęboko zakorzenionych wzorców w relacjach jednostki, a także między członkami grupy, a proces ten pomaga odkryć sposoby, w jakie członkowie komunikują się i zachowują w systemie, w oparciu o przekonania dotyczące ich ról.
W terapii systemowej zaangażowany jest każdy członek grupy, tak że nikt nie czuje się odizolowany lub w inny sposób wykluczony.
Jakie są formy terapii systemowej?
Podejście systemowe dzielimy na dwie główne kategorie – strukturalną oraz strategiczną.
Strukturalna terapia systemowa
Strukturalna terapia systemowa przygląda się relacjom rodzinnym, zachowaniom i wzorom, które są prezentowane podczas sesji terapeutycznej, w celu oceny struktury rodziny.
Wykorzystując czynności, takie jak odgrywanie ról podczas sesji, terapeuci badają również podsystemy w strukturze rodziny, takie jak podsystemy rodzicielskie lub rodzeństwa.
Strategiczna terapia systemowa
Strategiczna terapia systemowa bada procesy i funkcje rodzinne, takie jak komunikacja czy wzorce rozwiązywania problemów, poprzez ocenę zachowania rodziny poza sesją terapeutyczną.
Techniki terapeutyczne mogą obejmować przeformułowanie lub przedefiniowanie scenariusza problemu lub zastosowanie paradoksalnych interwencji (na przykład sugerowanie rodzinie podjęcia działań pozornie sprzecznych z jej celami terapeutycznymi) w celu wywołania pożądanej zmiany.
W jakich kwestiach może pomóc terapia systemowa?
Terapia systemowa może pomóc w:
- zobaczeniu swoich problemów z nowej perspektywy
- zrozumieniu różnych perspektyw, w tym osób najważniejszych w Twoim życiu
- rozpoznaniu swoich mocnych stron oraz sposobów, jak je wykorzystać
- nauczeniu się współpracy
- znalezieniu nowych sposobów reagowania i radzenia sobie z trudnościami
- zidentyfikowaniu pola do korzystnych zmian
- lepszym radzeniu sobie jako jednostka
- wzmocnieniu więzi między osobami w grupie.
- problemach emocjonalnych
- zaburzeniach depresyjnych
- zagadnieniach związanych z uzależnieniami
- hazardzie
- budowaniu relacji i zaburzeniach seksualnych
- relacji z pieniędzmi
- zaburzeniach odżywiania
- niepokoju i zaburzeniach lękowych
- napadach paniki i Zespole Stresu Pourazowego (PTSD).
Terapia systemowa jest bardzo przydatna w pracy z wieloma problemami, które mogą wystąpić w rodzinach, niezależnie od tego, czy dotyczą par, rodziców i dzieci, czy na przykład samych dzieci między sobą.
Bezpłatny test online depresjiJakie efekty daje terapia systemowa?
Terapia systemowa prowadzi przede wszystkim do poprawy jakości relacji i zmniejszenia nasilenia objawów psychicznych poprzez zmianę wzorców komunikacji w rodzinie, parze lub innym systemie społecznym.
Efekty terapii systemowej obejmują:
- zmniejszenie częstotliwości i intensywności konfliktów w rodzinie lub związku
- poprawę komunikacji (mniej eskalacji, więcej precyzyjnych komunikatów)
- większą zdolność do wspólnego rozwiązywania problemów
- zmniejszenie mechanizmu „przypisywania winy” jednej osobie
- obniżenie napięcia emocjonalnego u wszystkich uczestników systemu
- poprawę funkcjonowania dzieci i młodzieży, jeśli są częścią terapii.
Na co zwrócić uwagę u systemowego terapeuty rodzinnego?
Dobry terapeuta systemowy nie osądza jednej osoby jako sprawcy ani nie wskazuje palcem błędów pacjentów, zamiast tego traktuje system całościowo jako źródło problemów.
Terapeuta systemowy nie powinien próbować zmienić ani Ciebie, ani twojej rodziny – jest katalizatorem, próbując stworzyć bezpieczne warunki i aktywując zmiany, na które się zgadzacie.
Dobry terapeuta systemowy zadaje trafne pytania, które skłaniają do refleksji, pomagając Twojej rodzinie lub systemowi grupowemu wykorzystać jego mocne strony, zasoby i mądrość.
Terapeuta systemowy wspiera, popycha i prowadzi pacjentów.
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
- problemy w rodzinie lub związku powtarzają się w tych samych schematach od kilku miesięcy mimo prób ich rozwiązania
- komunikacja w relacji stale prowadzi do eskalacji konfliktów zamiast do porozumienia
- jedno dziecko lub jedna osoba w rodzinie „przejmuje” napięcie całego systemu (np. jest obwiniana lub staje się „problemem rodziny”)
- w rodzinie występują przewlekłe konflikty bez rozwiązania (np. między rodzicami, rodzeństwem, partnerami)
- objawy psychiczne jednej osoby nasilają się w kontekście relacji domowych (lęk, wycofanie, agresja, zaburzenia zachowania u dzieci)
- pojawił się kryzys systemowy: rozwód, zdrada, żałoba, choroba przewlekła, uzależnienie jednego z członków rodziny
- leczenie w terapii indywidualnej nie zmieniło funkcjonowania relacji
- w rodzinie występują trudności wychowawcze, których nie da się rozwiązać.
Podsumowanie
Terapia systemowa oferuje inną perspektywę dla naszych problemów i trudności – stawia relacje ponad jednostką, aby pomóc poprawić życie ludzi. To niezwykła i ciekawa metoda, która zyskuje coraz większe znaczenie w tej dziedzinie terapii.
Terapia systemowa ma na celu zidentyfikowanie głęboko zakorzenionych wzorców w relacjach jednostki, a także z członkami rodziny. Proces ten pomaga odkryć sposoby, w jakie członkowie komunikują się i zachowują w systemie, w oparciu o przekonania dotyczące ich ról.
Sprawdź naszych specjalistów
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy terapia systemowa działa?
Tak, terapia systemowa wykazuje skuteczność w redukcji objawów psychicznych i poprawie funkcjonowania relacji.
Ile trwa terapia systemowa?
Terapia systemowa trwa od 3 do 12 miesięcy, czyli około 10–50 sesji, w zależności od złożoności problemu i liczby uczestników.
Czy na terapię systemową trzeba chodzić całą rodziną?
Nie, nie zawsze wszyscy członkowie rodziny muszą uczestniczyć w terapii, ponieważ proces może być prowadzony również indywidualnie lub w zmiennym składzie.
W jakich problemach pomaga terapia systemowa?
Terapia systemowa najskuteczniej pomaga w konfliktach rodzinnych i partnerskich, zaburzeniach komunikacji, problemach wychowawczych, uzależnieniach oraz kryzysach relacyjnych.
Kiedy zauważę efekty terapii systemowej?
Pierwsze zmiany w komunikacji i napięciu relacyjnym pojawiają się zwykle po 3-8 sesjach, ale trwała zmiana wymaga dłuższego procesu.
Czy terapia systemowa zastępuje leczenie psychiatryczne?
Nie, terapia systemowa nie zastępuje leczenia psychiatrycznego i w ostrych stanach (np. psychoza, ciężka depresja z ryzykiem samobójczym) wymaga równoległej opieki medycznej.
Źródła
- Rojewska, E. (2019). Terapia systemowa jako forma pomocy rodzinie. Roczniki Pedagogiczne, 11(4), 75-91.
- Cierpka, A. (2003). Systemowe rozumienie funkcjonowania rodziny. W: Jurkowski (red.), Z zagadnień współczesnej psychologii wychowawczej, 107-129.
- Gawrych, M. (2015). Niepłodność czy oczekiwanie na płodność? Terapia systemowa pary–opis przypadku. Przegląd Seksuologiczny, 11(2), 19-25.
- Pinquart M, Oslejsek B, Teubert D. Efficacy of systemic therapy on adults with mental disorders: A meta-analysis. Psychother Res. 2016;26(2):241-57.
- Strzelecki, W. (2013). Muzykoterapia systemowa jako forma wspierania rodziny. PIELĘGNIARSTWO POLSKIE, 121.
- Stała, R.(2020). Psychoterapia, Warszawa, Wydawnictwo Akademii Ekonomiczno-Humanistycznej
- Krause, I. B. (2018). Culture and reflexivity in systemic psychotherapy: Mutual perspectives. Routledge.
- von Sydow K, Beher S, Schweitzer J, Retzlaff R. The efficacy of systemic therapy with adult patients: a meta-content analysis of 38 randomized controlled trials. Fam Process. 2010 Dec;49(4):457-85.
