Depresja maskowana – jak rozpoznać i jak leczyć?

Czujesz się coraz gorzej, ale trudno określić dlaczego?

Może to bóle pleców, przewlekłe zmęczenie, migreny lub problemy trawienne – ciągle coś.

Wędrujesz od lekarza do lekarza, wykonujesz badania, które nie pokazują żadnych odchyleń od normy, a diagnozy nadal brak.

W takiej sytuacji możesz czuć frustrację, bezsilność i coraz większe zagubienie.

Ale czy kiedykolwiek przyszło Ci do głowy, że te objawy mogą mieć podłoże psychiczne? 

Depresja maskowana to wyjątkowo podstępna forma depresji, która często nie wygląda jak typowa „choroba duszy”.

Zamiast smutku czy przygnębienia, objawia się dolegliwościami fizycznymi – czasem tak przekonującymi, że nawet lekarze mylą ją z innymi schorzeniami. 

Jak rozpoznać, że za Twoimi trudnościami stoi depresja?

I co zrobić, by odzyskać zdrowie?

Depresja – ogólny obraz

Depresja to jedno z najczęstszych zaburzeń psychicznych, które może dotknąć każdego – niezależnie od wieku czy sytuacji życiowej.

Najczęściej kojarzymy ją ze stanem przygnębienia, smutku i braku energii, ale to tylko część obrazu tej choroby.

Depresja potrafi przybierać różne formy i wpływać na nas w bardzo różny sposób.

W typowym epizodzie depresji człowiek zmaga się z dwoma głównymi problemami: ciągłym uczuciem smutku i brakiem radości z życia.

Rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność – spotkania z bliskimi, ulubione hobby czy dobre jedzenie – nagle przestają cieszyć.

Taka zmiana często odbija się też na ciele i codziennym funkcjonowaniu.

Depresja może powodować:

• Problemy ze snem – trudności z zasypianiem, budzenie się w środku nocy albo przeciwnie, ciągłe zmęczenie i senność.
• Zmiany apetytu – niektóre osoby tracą zupełnie ochotę na jedzenie, inne zaczynają jeść za dużo.
• Trudności z koncentracją – zwykłe codzienne zadania, jak przeczytanie książki czy skupienie się na pracy, stają się prawie niemożliwe.
• Spowolnienie w działaniu – wszystko wydaje się wymagać więcej wysiłku: wstanie z łóżka, rozmowa czy podjęcie decyzji.
• Ciągłe poczucie winy – przekonanie, że wszystko jest naszą winą, nawet jeśli nie ma ku temu żadnych podstaw.
• Myśli o śmierci – w ciężkich przypadkach mogą pojawiać się myśli, że życie nie ma sensu albo że nie ma wyjścia z sytuacji.

Wiele osób myśli, że depresja zawsze wygląda tak samo, ale to nieprawda.

U niektórych dominują emocje, takie jak smutek czy przygnębienie, podczas gdy u innych objawy mogą być mniej oczywiste.

Przykładem jest depresja maskowana, która zamiast emocjonalnych trudności „ukrywa się” za objawami fizycznymi, takimi jak bóle głowy, brzucha, pleców czy przewlekłe zmęczenie.

Co oznacza maskowanie w depresji?

Maskowanie w depresji oznacza, że klasyczne objawy depresji, takie jak smutek, przygnębienie czy brak energii, są „ukryte” pod postacią innych dolegliwości.

Maskowanie sprawia, że depresja przybiera formę mniej oczywistą i trudniejszą do zdiagnozowania.

Najczęściej maskowanie przejawia się:

• Pod postacią objawów somatycznych: zamiast mówić o smutku, osoba zgłasza lekarzowi bóle, zmęczenie czy problemy trawienne.
• Pod postacią problemów związanych z innymi zaburzeniami: depresja może być błędnie diagnozowana jako nerwica lękowa, bezsenność czy zespół jelita drażliwego.
• Poprzez unikanie mówienia o emocjach: osoby z depresją maskowaną często nie są świadome swojego stanu lub ukrywają go przed otoczeniem, co dodatkowo utrudnia postawienie diagnozy.

Maskowanie może wynikać z presji społecznej, by „trzymać się dobrze,” lub z braku świadomości, że objawy cielesne i psychiczne mogą być powiązane z depresją.

Jak rozpoznać depresję maskowaną?

Rozpoznanie depresji maskowanej bywa trudne, ponieważ jej objawy często nie przypominają typowych oznak depresji.

Zamiast smutku czy przygnębienia, osoba dotknięta depresją maskowaną może doświadczać niespecyficznych problemów, takich jak:

• Dolegliwości somatyczne: bóle głowy, bóle pleców, bóle brzucha, uczucie zmęczenia, zaburzenia trawienia, kołatanie serca, które nie mają wyraźnego podłoża fizycznego.
• Zaburzenia snu: bezsenność, częste budzenie się w nocy lub nadmierna senność.
• Zmiany apetytu: brak łaknienia lub przeciwnie – nadmierne objadanie się.
• Objawy lękowe: nadmierny niepokój, uczucie wewnętrznego napięcia, drażliwość.
• Problemy z koncentracją: trudności w skupieniu się, wykonywaniu codziennych obowiązków, zapominanie.
• Spadek energii i motywacji: ogólne wyczerpanie fizyczne i psychiczne, nawet przy braku intensywnych zajęć.

Rozpoznanie często wymaga szczegółowego wywiadu z lekarzem lub psychologiem.

Ważne jest, aby opowiedzieć o wszystkich odczuwanych objawach – zarówno fizycznych, jak i psychicznych – nawet jeśli na pierwszy rzut oka wydają się ze sobą niezwiązane.

Specjalista może również zapytać o zmiany w codziennym funkcjonowaniu, nastroju i ogólnym samopoczuciu.

Grupa ryzyka dla depresji

Warto zapoznać się z informacjami na temat tego, jakie są grupy ryzyka, czyli osoby, które są bardziej narażone na zachorowanie na depresję.

Jak często występuje depresja?

Według różnych badań i statystyk depresja dotyczy około 5% całej populacji.

Jest to zjawisko globalne – wyniki podobne są w różnych krajach i kulturach.

W jakim wieku osoby zapadają na depresję?

Od kilku lat (a nawet dekad) możemy zauważyć niepokojący trend coraz częstszego chorowania na depresję osób młodych, a nawet dzieci.

Mniejszy odsetek zachorowań obserwuje się u ludzi dojrzałych i w wieku podeszłym.

Kto częściej zapada na depresję – kobiety czy mężczyźni?

W tych statystykach nie ma wątpliwości, kobiety dużo częściej doświadczają w swoim życiu epizodu dużej depresji niż mężczyźni.

Jest to zjawisko obserwowane globalnie – w różnych krajach i kulturach wyniki są podobne i podają, że około dwukrotnie więcej kobiet choruje na depresję niż mężczyzn.

To rozróżnienie nie dotyczy dzieci – depresja u najmłodszych występuje mniej więcej w takiej samej ilości u chłopców i dziewczynek.

Jakie czynniki zwiększają ryzyko depresji??

Na zwiększone ryzyko wystąpienia depresji wpływają m.in.:

• brak wsparcia społecznego (partnera, grupy bliskich przyjaciół, więzi rodzinnych, spotkań ze znajomymi),
• problemy w relacji romantycznej,
• kryzys finansowy,
• stresujące doświadczenia (szczególnie stres traumatyczny, np. doświadczenie choroby, wypadku, rozwodu),
• wcześniejsze występowanie depresji w rodzinie,
• zaburzenia snu lub bagatelizowanie higieny snu.

Przyczyny depresji

Wiele rzeczy może przyczyniać się do depresji klinicznej i nie istnieje zamknięta lista przyczyn tego zaburzenia.

Po latach badań powstały jednak pewne ogólne kierunki myślenia, które pozwalają coraz lepiej wyjaśnić zapadanie na depresję.

Przyczyny biologiczne

Osoby z depresją mogą mieć za mało lub za dużo niektórych substancji chemicznych w mózgu, zwanych neuroprzekaźnikami.

Zmiany tych substancji chemicznych w mózgu mogą powodować lub przyczyniać się do depresji.

Przyczyny poznawcze

Osoby o wypracowanych negatywnych wzorcach myślenia i niskiej samoocenie częściej zapadają na depresję.

Płeć

Więcej kobiet niż mężczyzn doświadcza depresji.

Chociaż przyczyny tego są wciąż nie do końca jasne, mogą obejmować zmiany hormonalne, które kobiety przechodzą podczas menstruacji, ciąży, porodu i menopauzy.

Inne przyczyny mogą obejmować stres spowodowany wielorakimi obowiązkami kobiet oraz efekty kultury, w której żyje dana kobieta (oraz ról i traktowania, jakie ta kultura narzuca).

Współwystępowanie

Depresja jest bardziej prawdopodobna wraz z niektórymi chorobami, takimi jak choroby serca, rak, choroba Parkinsona, cukrzyca, choroba Alzheimera, stwardnienie rozsiane i zaburzenia hormonalne.

Leki

Skutki uboczne niektórych leków mogą powodować depresję.

Przyczyny genetyczne

Historia depresji w rodzinie zwiększa ryzyko rozwoju choroby.

Trudne sytuacje życiowe

W tym rozwód, problemy finansowe lub śmierć bliskiej osoby mogą przyczynić się do zapadania na depresję.

Rodzaje depresji

Zaburzenia depresyjne to dość szerokie pojęcie.

Nie istnieje jeden sztywny i ogólnie przyjmowany podział na konkretne rodzaje depresji.

Jednak często możemy spotkać się z taką klasyfikacją:

• Depresja reaktywna
  To depresja pojawiająca się jako reakcja na trudne lub traumatyczne wydarzenie, takie jak rozwód, utrata pracy, śmierć bliskiej osoby czy poważne problemy życiowe. Objawy zwykle są bezpośrednio związane z przeżytą sytuacją i mogą obejmować smutek, poczucie bezradności, wycofanie społeczne, a czasem także objawy fizyczne, takie jak bóle głowy czy problemy z żołądkiem. Ten rodzaj depresji może ustąpić wraz z upływem czasu, ale w trudniejszych przypadkach potrzebna jest pomoc psychoterapeutyczna.
• Depresja endogenna
  Jest to depresja, której przyczyny leżą w wewnętrznych procesach organizmu, takich jak zaburzenia chemii mózgu (np. niedobór serotoniny) lub predyspozycje genetyczne. Nie musi być związana z konkretnymi wydarzeniami zewnętrznymi, co często czyni ją trudniejszą do zrozumienia dla otoczenia. Osoby z tą depresją mogą odczuwać głęboki smutek, brak energii, trudności z koncentracją oraz brak motywacji, nawet jeśli ich życie wydaje się „obiektywnie” w porządku.
• Depresja nerwicowa (depresja lękowa)
  Łączy w sobie objawy depresji i silnego lęku. Osoby cierpiące na ten rodzaj depresji mogą doświadczać ciągłego zamartwiania się, napadów paniki, a także obniżonego nastroju i poczucia winy. Występuje też napięcie emocjonalne, które utrudnia codzienne funkcjonowanie. Leczenie zwykle obejmuje psychoterapię (np. poznawczo-behawioralną) oraz, w razie potrzeby, farmakoterapię.
• Depresja anankastyczna
  Jest to depresja związana z obsesyjnymi myślami i nadmiernym perfekcjonizmem. Osoby dotknięte tym rodzajem depresji często zmagają się z nieustannymi wątpliwościami, które wywołują u nich silne poczucie winy i frustrację. Problemy z podejmowaniem decyzji oraz ciągłe analizowanie swoich działań mogą prowadzić do wyczerpania psychicznego.
• Depresja agitowana
  W tym przypadku objawy depresji przejawiają się jako niepokój i wewnętrzne napięcie. Osoby z tym rodzajem depresji często czują się „roztrzęsione”, mają trudności z usiedzeniem w miejscu, a ich myśli są chaotyczne i przepełnione lękiem. To przeciwieństwo klasycznego obrazu depresji, w którym dominuje apatia i brak energii.
• Duża depresja (depresja ciężka, epizod depresyjny)
  To najpoważniejsza forma depresji, w której objawy są bardzo nasilone. Osoba chora może doświadczać trwałego, głębokiego smutku, braku energii, problemów z koncentracją, bezsenności lub nadmiernej senności, utraty apetytu lub objadania się, a także myśli samobójczych. Aby zdiagnozować dużą depresję, konieczne jest występowanie co najmniej pięciu objawów przez dwa tygodnie lub dłużej. Jest to stan wymagający natychmiastowej pomocy specjalisty.
• Mała depresja
  To łagodniejsza forma depresji, w której objawy są mniej nasilone, ale mogą być przewlekłe i równie uciążliwe. Często osoby cierpiące na małą depresję funkcjonują w codziennym życiu, ale czują się stale przygnębione, zmęczone i mają trudności z cieszeniem się rzeczami, które kiedyś sprawiały im radość.
• Depresja sezonowa (SAD)
  Zwana także chorobą afektywną sezonową, występuje najczęściej w miesiącach jesienno-zimowych, kiedy dni są krótsze, a dostęp do światła słonecznego ograniczony. Objawia się zmęczeniem, zwiększonym apetytem (często na słodkie i węglowodany), smutkiem i brakiem energii. Terapia światłem (fototerapia) bywa szczególnie skuteczna w leczeniu tego rodzaju depresji.
• Depresja psychotyczna
  Jest to ciężka forma depresji, w której pojawiają się urojenia (np. przekonanie, że jest się bezwartościowym lub winnym jakiegoś strasznego czynu) lub halucynacje (np. słyszenie głosów). Wymaga pilnej interwencji medycznej, często obejmującej leczenie psychiatryczne w szpitalu.
• Depresja poporodowa
  Dotyka kobiety po porodzie i wiąże się ze zmianami hormonalnymi, stresem związanym z nową rolą życiową i często wyczerpaniem fizycznym. Objawy obejmują smutek, zmęczenie, brak zainteresowania dzieckiem, a czasem myśli samobójcze. Ważne jest, aby młode matki otrzymały wsparcie emocjonalne i medyczne, jeśli tego potrzebują.
• Depresja lekooporna
  To depresja, która nie reaguje na standardowe leczenie farmakologiczne. W takich przypadkach często stosuje się bardziej zaawansowane metody, takie jak terapia elektrowstrząsowa (ECT) czy psychoterapia o intensywnym przebiegu. Może być związana z innymi chorobami psychicznymi lub fizycznymi.
• Dystymia (przewlekła depresja)
  Charakteryzuje się łagodnymi, ale utrzymującymi się przez lata objawami depresji, które mogą wpływać na jakość życia. Osoby z dystymią często czują się przygnębione, mają niską samoocenę, problemy ze snem i trudności z odczuwaniem radości. Leczenie obejmuje psychoterapię i, w niektórych przypadkach, farmakoterapię.

Depresja maskowana – czym jest i jak ją leczyć?

Depresja maskowana to jedna z nietypowych form depresji, która wciąż budzi zainteresowanie specjalistów, mimo że nie figuruje już jako osobna jednostka w oficjalnych klasyfikacjach diagnostycznych, takich jak ICD-10 czy DSM-V.

Pojęcie to było szczególnie popularne w latach 70. i 80. XX wieku, kiedy często stosowano je w diagnozowaniu pacjentów z różnorodnymi dolegliwościami somatycznymi, których przyczyna nie była jasna.

Pacjenci ci skarżyli się na objawy fizyczne, takie jak przewlekłe bóle głowy, mięśni, brzucha czy zmęczenie, które z pozoru nie miały związku z problemami psychicznymi.

Objawy typowe dla depresji, takie jak smutek czy brak radości, pojawiały się w ich przypadku w mniejszym nasileniu lub były wręcz nieobecne, przez co na pierwszy plan wysuwały się dolegliwości ciała.

Z tego powodu depresja ta była opisywana różnymi terminami: „depresja ukryta”, „ekwiwalent depresji” czy „depresja bez depresji”.

Mimo braku formalnego miejsca w aktualnych klasyfikacjach, problem depresji maskowanej nie zniknął.

Współcześni specjaliści wciąż spotykają się z przypadkami, w których trudności emocjonalne przejawiają się przede wszystkim poprzez objawy fizyczne.

Przyczyny tego zjawiska są złożone i mogą wynikać z indywidualnych różnic w przeżywaniu i wyrażaniu emocji, a także z biologicznych mechanizmów związanych z reakcją organizmu na stres.

Przebieg i objawy

W przypadku tego rodzaju depresji zaburzenie przychodzi „przebrane” za zwykłą chorobę organiczną.

Objawy mogą przypominać na przykład rwę kulszową lub przewlekłe migrenowe bóle głowy.

Różnicą jest oczywiście przyczyna odczuwania tych bóli – nie leżą one w nieprawidłowościach organizmu a w przeżywanej depresji.

Diagnoza

Jak zatem diagnozowana jest depresja maskowana, skoro ukrywa się ona pod symptomami czegoś zupełnie innego?

Niestety, sprawa jest dość złożona.

Bardzo ważną rolę odgrywa w tym przypadku doświadczenie i uważność lekarza.

Podstawowym problemem z depresją maskowaną jest szukanie przez osobę cierpiącą pomocy u nieodpowiedniego specjalisty.

Ponieważ zaburzenie depresyjne w tym przypadku ukrywa się pod objawami somatycznymi, które przeważają, zazwyczaj pierwsze kroki kierowane są do lekarza rodzinnego.

Na szczęście lekarze specjalizacji innych niż psychiatria posiadają ogólną wiedzę na temat diagnozowania i pierwszej pomocy w przypadku depresji.

Ostatecznie diagnozę depresji maskowanej potwierdza się badaniem psychiatrycznym, zaobserwowaniem braku działania podczas leczenia choroby pod którą „ukrywa się” depresja i zaobserwowaniem poprawy samopoczucia pacjenta po wprowadzeniu terapii przeciwdepresyjnej.

Leczenie

Po zdiagnozowaniu depresji maskowanej leczenie zaburzenia depresyjnego przebiega podobnie do leczenia w innych rodzajach depresji.

Mianowicie stosuje się indywidualnie dobraną psychoterapię.

Terapie polegają na rozmowie z wykwalifikowanym specjalistą na temat problemów, które mogą budzić obawy i powodować stany depresyjne.

Dokładny wygląd spotkań terapeutycznych zależności od nurtu, w którym działa dany psychoterapeuta.

Inną opcją leczenia depresji jest przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych.

Można je przyjmować samodzielnie, ale zazwyczaj stosuje się ją równolegle do uczestniczenia w psychoterapii.

Dostępne są różne rodzaje leków przeciwdepresyjnych, a zadaniem lekarza psychiatry jest dobranie tego, co będzie najbardziej służyć danemu pacjentowi.

Maski depresji

Pod jakimi „maskami”, czyli objawami niespecyficznymi dla depresji, najczęściej ukrywa się depresja?

Są to:

• zaburzenia snu (zazwyczaj bezsenność, rzadziej nadmierna senność – zła diagnoza może skutkować niepotrzebnym wprowadzeniem środków nasennych, które nie tylko nie przynoszą spodziewanego efektu, to jeszcze mogą prowadzić do uzależnienia);
• zaburzenia lękowe (często diagnozowanie błędnie jako nerwica, podobnie jak w przypadku zaburzeń snu, nieprawidłowa diagnoza może prowadzić do wprowadzenia leków uspokajających)
• zespoły bólowe (najczęściej są to ból głowy czy rwa kulszowa, jednak badania nie wykazują żadnych nieprawidłowości w działaniu układu nerwowego);
• problemy z układem  krążenia – kołatanie serca, uczucie duszności, bóle w klatce piersiowej. Objawy te często prowadzą do podejrzeń choroby serca, jednak wyniki badań kardiologicznych nie wykazują żadnych nieprawidłowości.
• problemy ze strony układu trawiennego – przewlekłe bóle brzucha, zaparcia, biegunki czy uczucie ciężkości w żołądku, które nie mają podłoża w chorobach gastrologicznych.
• chroniczne zmęczenie (osoby z depresją maskowaną często odczuwają permanentne zmęczenie, które nie ustępuje nawet po długim odpoczynku. Pacjent może skarżyć się na brak sił do wykonywania codziennych obowiązków, co bywa mylnie przypisywane zespołowi chronicznego zmęczenia lub problemom metabolicznym, takim jak niedoczynność tarczycy);
• zmiany w zachowaniu (depresja maskowana może objawiać się również poprzez nietypowe zmiany w zachowaniu, takie jak drażliwość, impulsywność czy wycofanie społeczne. Tego typu symptomy bywają błędnie interpretowane jako problemy charakterologiczne, kryzys w relacjach czy zwykłe zmęczenie życiem).

Podsumowanie

Depresja maskowana, znana również jako ukryta depresja czy depresja uśmiechnięta, to wyjątkowo trudne do zdiagnozowania zaburzenie.

Osoby nią dotknięte mogą na zewnątrz wydawać się szczęśliwe, energiczne i w pełni funkcjonujące, podczas gdy w ich wnętrzu toczy się cicha walka z głębokim cierpieniem.

Chociaż na pierwszy rzut oka prowadzenie pozornie normalnego życia wydaje się korzystniejsze niż bycie unieruchomionym przez klasyczną depresję, w rzeczywistości nierozpoznana i nieleczona depresja maskowana może być równie niebezpieczna.

Może prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak chroniczne zmęczenie, problemy zdrowotne, a nawet myśli samobójcze.

Charakterystyczne dla depresji maskowanej objawy, takie jak zaburzenia snu, zmiany w apetycie, uczucie pustki, brak radości z życia czy dolegliwości somatyczne (np. bóle brzucha), często są mylnie diagnozowane jako odrębne choroby.

To prowadzi do niepotrzebnych badań, nieskutecznego leczenia i opóźnienia w postawieniu właściwej diagnozy.

Na świecie może istnieć wiele osób, które cierpią na depresję maskowaną, ale same nie zdają sobie z tego sprawy.

Z jednej strony mogą nie kojarzyć swoich objawów z depresją, a z drugiej mogą obawiać się społecznej stygmatyzacji związanej z przyznaniem się do problemów psychicznych.

Tymczasem nieleczone zaburzenia emocjonalne i psychiczne mają tendencję do pogłębiania się, co czyni ich leczenie bardziej skomplikowanym i czasochłonnym.

Źródła

• Shetty, P., Mane, A., Fulmali, S., & Uchit, G. (2018). Understanding masked depression: A Clinical scenario. Indian journal of psychiatry, 60(1), 97–102. https://doi.org/10.4103/psychiatry.IndianJPsychiatry_272_17
• Miodek, A., Szemraj, P., Kocur, J., & Ryś, A. (2007). Depresja maskowana-historia i współczesność [Masked depression-history and present days]. Polski merkuriusz lekarski : organ Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, 23(133), 78–80.
• Łoza, B., Herman, M., Smolaga, P., Bujacz, E., Kuna, M., Bartyzel, M., Staruch, M. & Oziemski, S. (2021). Czy depresja może istnieć bez bólu?. Neuropsychiatria. Przegląd kliniczny, 13(1-2), 20-25.
• Wanot, B., Szczygieł, B., Wanot, W., & Magerčiaková, M. (2019). Depression-types and treatment of depression. Scientific Journal of Polonia University, 32(1), 121-130.
• Al Balawi, M. M., Faraj, F., Al Anazi, B. D., & Al Balawi, D. M. (2019). Prevalence of Depression and Its Associated Risk Factors among Young Adult Patients Attending the Primary Health Centers in Tabuk, Saudi Arabia. Open access Macedonian journal of medical sciences, 7(17), 2908–2916. https://doi.org/10.3889/oamjms.2019.789

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej