Asertywność w pracy – czym jest? Kiedy i jak stosować?

Przejrzysta komunikacja odgrywa ważną rolę w uczynieniu Twojego miejsca pracy nie tylko bardziej efektywnym, ale także przyjemnym otoczeniem do spędzania większej części dnia.

Dlatego asertywność w pracy to ważny temat. 

Bycie dobrym komunikatorem może pomóc w budowaniu zaufania i tworzeniu środowiska szacunku, które ułatwi rozwiązywanie problemów i budowanie dobrych relacji. 

Innymi słowy, ważne jest, aby komunikować się w sposób, który jasno określa Twoje potrzeby, jednocześnie uwzględniając prawa i potrzeby innych osób.

Korzystanie z asertywnej komunikacji może pomóc w:

• jasnym przekazywaniu swoich pomysłów, obaw i życzeń
• przejęciu kontroli nad ilością obowiązków, którymi jesteś obciążony
• zdobyciu szacunku ze strony współpracowników, a także podwładnych i przełożonych
• spełnianiu własnych potrzeb i pragnień
• odmawianiu, gdy jest to właściwe

Agresywny, uległy, czy asertywny?

Rozróżniamy trzy główne style komunikacji: agresywny, uległy i asertywny. 

Choć często ich cechy rozumiemy intuicyjnie (choć z tą ostatnią bywają problemy), to zdarza się, że błędnie odczytujemy niektóre komunikaty. 

Warto poznać rozróżnienie między tymi stylami, a także pracować nad własnym asertywnym stylem komunikacji, który ułatwia porozumienie, zabezpiecza własne interesy, ale także buduje trwałe i dobre relacje.

Styl agresywny

Agresywny styl komunikacji wynika z postawy stawiającej własne interesy ponad interesami innych ludzi. 

Cechy agresywnego stylu komunikacji:

1. Ostre zachowania niewerbalne: Podniesiony głos, duże, gwałtowne gesty, używanie przekleństw lub wulgaryzmów.
2. Przerywanie rozmówcy: Utrudnianie drugiej stronie wypowiedzi poprzez ciągłe przerywanie jej, co uniemożliwia pełne wyrażenie myśli.
3. Ataki personalne: Skupianie się na osobie, zamiast na temacie rozmowy, np. krytykowanie jej wyglądu, charakteru czy umiejętności.
4. Manipulacja, groźby i zastraszenia: Próba wywierania presji na drugą stronę, używając manipulacyjnych technik, gróźb lub zastraszania.
5. Negatywne postrzeganie przez innych: Osoba posługująca się agresywnym stylem komunikacji może być odbierana jako rządząca się, arogancka, uparta, apodyktyczna i niechętna do współpracy.

Styl uległy

Uległy styl komunikacji (nazywanym „wycofanym”) odznacza się przekonaniem o niższości własnych potrzeb wobec potrzeb innych ludzi. 

Cechy uległego stylu komunikacji:

1. Cichy, trudny do zrozumienia ton głosu: Mówienie w sposób niepewny, cichym głosem, co utrudnia komunikację i sprawia, że osoba jest mniej słyszana.
2. Unikanie konfrontacji: Rezygnowanie z wyrażania swojego zdania, aby uniknąć konfliktów lub trudnych rozmów.
3. Szybkie ustępowanie: Zgadzanie się na żądania innych osób bez podania kontrargumentów, co może świadczyć o braku pewności siebie i własnych potrzeb.
4. Brak wyrażania opinii i emocji: Unikanie dzielenia się swoimi myślami, uczuciami i potrzebami, co może prowadzić do poczucia nieważności.
5. Nadmierne przepraszanie: Przepraszanie za rzeczy, które nie są winą danej osoby lub nie wymagają przeprosin, co może wskazywać na niską samoocenę.
6. Negatywne postrzeganie przez innych: Osoba posługująca się uległym stylem komunikacji może być odbierana jako bezradna, niezdecydowana, podatna na manipulację, a także jako ktoś, kto nie potrafi bronić swoich granic.

Styl asertywny

Asertywny styl komunikacji jest odzwierciedleniem wewnętrznego przekonania o równości tego, jak ważne są własne interesy i jak ważne są interesy innych ludzi. 

Często mówi się, że asertywność „to umiejętność powiedzenia nie” – jednak jest to nadmiernie uproszczona definicja, bo osoba komunikująca się asertywnie może przecież też się zgadzać na różne rozwiązania, a więc asertywnie mówić tak.

Asertywność to nie tylko dbanie o swoje własne interesy, ale też szacunek dla potrzeb innych ludzi, ich emocji i postaw. 

Asertywność zakłada przede wszystkim przejrzystość komunikacji.

Zgodnie z tym stylem komunikacji nie należy pozostawiać niczego w sferze domysłów.

Osoba asertywna jasno komunikuje swoje potrzeby, a jeśli czegoś sama nie powie – to nie oczekuje, że druga strona się tego domyśli.

Cechy asertywnego stylu komunikacji:

• Wyrażanie własnego zdania w sposób przejrzysty: Mówienie jasno i bez niedomówień, w sposób, który pozwala drugiej osobie zrozumieć dokładnie, co się myśli.
• Pozostawianie przestrzeni na wypowiedź drugiej osoby: Umożliwienie rozmówcy swobodnego wyrażenia swojego zdania oraz aktywne słuchanie, co pokazuje szacunek i otwartość na dialog.
• Neutralny ton głosu: Mówienie w spokojny, zrozumiały sposób, który sprzyja efektywnej komunikacji i nie wprowadza zbędnych emocji.
• Stanowczy ton wypowiedzi, ale bez osobistych wycieczek: Wyrażanie swojego zdania w sposób zdecydowany, ale z szacunkiem, bez atakowania drugiej osoby czy wchodzenia w personalne uwagi.

5 asertywnych praw osobistych Herberta Fensterheima

Przygodę z treningiem asertywności warto rozpocząć od zapoznania się z koncepcją pięciu asertywnych praw osobistych. 

Listę tę stworzył Herbert Fensterheim (psycholog i psychiatra z Uniwersytetu Cornella w USA).

1. Masz prawo do robienia tego, co chcesz – dopóty, dopóki nie rani to kogoś innego. 
2. Masz prawo do zachowania swojej godności poprzez asertywne zachowanie – nawet, jeśli to rani kogoś innego – dopóty, dopóki twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.
3. Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb – dopóki, dopóty uznajesz, że druga osoba ma prawo odmówić. 
4. Istnieją takie sytuacje między ludźmi, w których prawa nie są oczywiste. Zawsze jednak masz prawo do przedyskutowania tej sprawy z drugą osobą i wyjaśnienia jej. 
5. Masz prawo do korzystania ze swoich praw.

Poznanie tych praw, a przede wszystkim zrozumienie ich i „włączenie” do swoich przekonań to znaczny krok w kierunku asertywności. 

Dobre uwewnętrznienie tych praw to pierwsze wyzwanie na drodze do asertywnej komunikacji.

Drugim jest ćwiczenie w praktyce, czyli wytworzenie umiejętności zachowań asertywnych w realnych codziennych sytuacjach.

Zasady skutecznej komunikacji

Aby móc zastosować zasady asertywnej komunikacji, należy najpierw zadbać o to, by ta komunikacja przebiegała w maksymalnie sprzyjających warunkach. 

Oto kilka zasad skutecznej komunikacji, które ułatwiają sprawne dogadanie się między sobą.

• reguła zrozumiałości – nakazuje należytą staranność podczas formułowania wypowiedzi i doboru odpowiednich słów w taki sposób, by druga osoba odebrała komunikat zgodny z naszą intencją (aby ograniczyć ryzyko, że zostaniemy błędnie zrozumiani);
• reguła spójności – wedle tej reguły powinniśmy maksymalnie trzymać się tematu, unikać dygresji i częstego przeskakiwania od jednej sprawy do drugiej;
• reguła ekonomiczności – chodzi o to, by maksymalnie wykorzystać czas na rozmowę, nie marnując go na niepotrzebny chaos, powtarzanie, czy nic nieznaczące wtrącenia;
• zasada grzeczności – przestrzeganie zasad uprzejmości i kultury osobistej;
• zasada zgodności – wysiłki w celu dążenia do zgody i zmniejszania (a nie pogłębiania) dzielących różnic.

Co to znaczy być asertywnym w pracy?

Bycie asertywnym w pracy oznacza umiejętność wyrażania swoich myśli, potrzeb i przekonań w sposób jasny, stanowczy i szanujący innych.

Asertywność pozwala na skuteczną komunikację, co jest niezbędne do budowania zdrowych relacji w zespole, zarządzania obowiązkami, a także obrony swoich granic zawodowych.

Asertywność w pracy nie polega na byciu agresywnym ani zbyt uległym, lecz na zachowaniu równowagi między szanowaniem własnych potrzeb a respektowaniem potrzeb innych.

To oznacza, że potrafimy wyrażać nasze opinie, mówić „nie” w odpowiednich sytuacjach, przyjmować konstruktywną krytykę i rozwiązywać konflikty w sposób pokojowy.

Przykładem asertywności w pracy może być sytuacja, w której mówimy szefowi, że nie możemy wziąć na siebie dodatkowego zadania, ponieważ mamy już pełny harmonogram, lub wyrażamy nasze zdanie w spotkaniu zespołowym, nie bojąc się, że nie każdy się z nim zgodzi.

Asertywność w pracy jest kluczowa do budowania profesjonalnych, otwartych relacji, zwiększania pewności siebie oraz efektywności w działaniu.

Przykłady asertywności w pracy

1. Mówienie „nie” w odpowiednich sytuacjach:
   Jeśli masz zbyt wiele obowiązków i nie możesz przyjąć kolejnego zadania, potrafisz stanowczo, ale uprzejmie odmówić, np. „Dziękuję za propozycję, ale mam już pełny plan na ten tydzień i nie będę w stanie zrealizować tego zadania na czas.”
2. Wyrażanie swojego zdania:
   Podczas spotkania z zespołem dzielisz się swoją opinią, nawet jeśli jest ona inna niż zdanie reszty grupy, np. „Moim zdaniem, ta strategia może być ryzykowna, ponieważ…”. Robisz to w sposób konstruktywny, bez atakowania innych osób.
3. Obrona swoich granic:
   Gdy ktoś prosi o pomoc w pracy, a ty w danym momencie nie masz na to czasu, mówisz „Rozumiem, że to ważne, ale obecnie jestem zajęty projektem. Czy mogę pomóc ci później?”
4. Prośba o pomoc:
   Jeśli napotykasz trudności, nie boisz się poprosić o pomoc, np. „Mam problem z tym zadaniem. Czy mógłbyś/mogłabyś mi pomóc w znalezieniu rozwiązania?” To pokazuje otwartość na współpracę i odpowiedzialność za własną pracę.
5. Wybaczanie sobie błędów:
   Jeśli popełnisz błąd, przyznajesz się do tego w sposób odpowiedzialny i oferujesz rozwiązanie: „Zdaję sobie sprawę, że popełniłem błąd przy tym raporcie. Przepraszam za to i postaram się poprawić to jak najszybciej.”
6. Prośba o feedback:
   Regularnie prosisz o konstruktywną opinię na temat swojej pracy, np. „Chciałbym dowiedzieć się, w jakich obszarach mogę się poprawić, aby lepiej realizować swoje zadania.”

Asertywność w pracy – dlaczego warto?

Jeden z problemów z asertywnością w pracy jest taki, że hierarchia stanowisk utrudnia traktowanie się „na równi” – czyli zgodnie z zasadami asertywnego stylu komunikacji. 

Normalne jest, że przełożony wyznacza zadania podwładnym (nawet niezależnie od tego, czy podwładnemu się to podoba, czy nie), a to daje pokusę agresywnego stylu zachowań.

Natomiast, z perspektywy podwładnego, normalnym jest wykonywanie poleceń narzuconych „z góry”, od szefostwa, co sugeruje uległy styl komunikacji. 

Podobny problem napotykamy podczas rozmowy z klientem, który chce się czuć najważniejszy i niejednokrotnie oczekuje uległej postawy ze strony obsługi sklepu.

Jednocześnie, dla wszystkich stron korzystne byłoby wypracowanie asertywnego stylu komunikacji. 

Zaletami asertywnej komunikacji są między innymi:

• przejrzystość komunikacji (brak niedomówień);
• wzajemny szacunek do siebie między pracownikami na różnych szczeblach hierarchii w firmie;
• jasne reguły co do odpowiedzialności za poszczególne zadania (brak unikania i zrzucania odpowiedzialności);
• bieżące rozwiązywanie napięć w zespole (np. ograniczenie sytuacji takich jak chowanie urazy, złośliwości).

Ciekawe wyniki miały także badania Butt i Zahid (2015 r.) badające związek asertywności z wypaleniem zawodowym.

Ich wyniki wykazały, że istnieje znaczący związek między umiejętnościami asertywności i wypaleniem zawodowym.

Gdy umiejętności asertywności wzrastają, maleje prawdopodobieństwo wystąpienia wypalenia zawodowego. 

Trening umiejętności związanych z asertywnością, zwiększa pewność siebie i w konsekwencji zmniejsza stres i konflikty, które prowadziłyby do wypalenia zawodowego.

Jak być asertywnym w pracy?

Jak już wiesz, kwestia wypracowania asertywności wymaga czasu i pracy.

Znasz już jednak założenia teoretyczne, a to dobry pierwszy krok naprzód! 

Aby rozpocząć ćwiczenie asertywności w praktyce, możesz spróbować poniższych zaleceń.

1. Oceń swój dotychczasowy styl wypowiedzi

Czy wyrażasz swoje opinie za głośno, albo za często milczysz?

Czy zgadzasz się na dodatkową pracę, nawet gdy brakuje czasu?

Czy za szybko osądzasz swoich współpracowników?

Czy ludzie wydają zestresowani rozmową z Tobą? 

Poznaj swój dotychczasowy styl komunikacji, zanim zaczniesz wprowadzać zmiany w kierunku asertywności. 

Pamiętaj, że  istotne są subtelne wskazówki – agresywny styl komunikacji nie oznacza ciągłego krzyku tak, jak uległy styl wypowiedzi nie oznacza, że nigdy nie mówisz tego co myślisz. 

Pomyśl, czy Twoja komunikacja nie wpada czasem w spektrum agresywne albo uległe.

2. Używaj komunikatu „ja”

Używanie komunikatu „ja” pozwala innym dobrze zrozumieć to, co myślisz lub czujesz, bez jednoczesnego obrażania drugiej strony. 

Chodzi o to, aby komunikat formułować mając w domyśle zaimek „ja”.

Przykładem takich komunikatów są: „(ja) nie zgadzam się z tym”, zamiast „ (ty) mylisz się”. 

Jeśli masz jakąś prośbę, powiedz „(ja) chciałbym, abyś pomógł w tym”, a nie „(ty) musisz to zrobić”. 

Zdania powinny być proste i konkretne.

Postaraj także nie ukrywać się za bardziej ogólnym „my” (unikając odpowiedzialności za własne słowa).

3. Poćwicz mówienie „nie”

Jeśli masz trudności z odrzuceniem próśb, spróbuj powiedzieć: „Nie, nie mogę tego teraz zrobić”.

Nie wahaj się – bądź bezpośredni i jasno formułuj odpowiedź, zamiast uciekać się jedynie do sugestii np. „jestem teraz dosyć zajęty”.

4. Przećwicz wcześniej to, co chcesz powiedzieć

Jeśli powiedzenie tego, co chcesz lub co jest trudne, przećwicz możliwe scenariusze wydarzeń, które możesz napotkać. 

Powiedz to, co chcesz powiedzieć na głos.

Jeżeli wydaje Ci się to nazbyt sztuczne – nie przejmuj się, po pewnym czasie odpowiednie formułowanie komunikatów wejdzie Ci w krew i nie będziesz musiał ćwiczyć tego zawczasu.

5. Świadomie używaj mowy ciała 

Komunikacja to nie tylko wypowiadane słowa, ale także niewerbalna otoczka – postawa ciała, mimika, ton głosu itp. 

Zachowuj pewność siebie, a nawet jeśli się tak nie czujesz – postaraj się przynajmniej wyglądać na pewnego siebie. 

Utrzymuj wyprostowaną postawę ciała, nawiąż kontakt wzrokowy i zachowaj neutralny lub pozytywny wyraz twarzy.

Nie krzyżuj rąk ani nóg.

Ćwicz asertywny język ciała przed lustrem lub z bliskimi osobami.

6. Kontroluj swoje emocje

Może zdarzyć się, że podczas rozmowy będziesz zły lub sfrustrowany, a może nawet będziesz mieć ochotę płakać. 

Chociaż te uczucia są całkowicie normalne, mogą przeszkadzać w efektywnym rozwiązywaniu sporów i sprawnej komunikacji. 

Jeśli czujesz się zbyt emocjonalnie wchodząc w sytuację, poczekaj chwilę, jeśli to tylko możliwe – nawet minuta odosobnienia może pozwolić Ci się uspokoić. 

Następnie pracuj nad zachowaniem spokoju podczas rozmowy. Oddychaj powoli i panuj nad spokojnym tonem głosu.

7. Zacznij od małych kroków

Najpierw ćwicz swoje nowe umiejętności w sytuacjach niskiego ryzyka. 

Spróbuj asertywnych komunikatów wobec współpracowników lub w normalnych codziennych sytuacjach (np. podczas rozmowy z partnerem, czy przyjacielem), zanim przejdziesz do sytuacji, które wywołują u Ciebie większy stres – np. rozmowy z bezpośrednim przełożonym, którego chcesz prosić o podwyżkę.

Jak nie dać sobie wejść na głowę w pracy?

1. Wyznaczanie granic:
   Bądź świadomy swoich granic i komunikuj je. Jeśli nie masz czasu na dodatkowe zadanie, powiedz: „Nie mogę tego teraz zrobić, mam pełny grafik.” To pomoże uniknąć nadmiernych obowiązków.
2. Mówienie „nie” bez poczucia winy:
   Jeśli ktoś prosi cię o coś, czego nie możesz zrobić, stanowczo odmów. Powiedz: „Mam inne priorytety, więc nie mogę teraz pomóc.”
3. Komunikowanie swoich potrzeb:
   Jeśli masz za dużo pracy, poproś o pomoc lub priorytetyzację zadań: „Potrzebuję ustalić, które zadania są najważniejsze.”
4. Unikanie roli „pomocnika do wszystkiego”:
   Nie zgadzaj się na każde zadanie. Jeśli ktoś prosi cię o pomoc, a nie możesz pomóc, odpowiedz: „Nie mam teraz czasu, ale jeśli będzie to możliwe później, chętnie pomogę.”
5. Unikanie nadmiernego przepraszania:
   Nie przepraszaj za rzeczy, które nie są twoją winą. Jeśli potrzebujesz dodatkowego czasu na zadanie, powiedz: „Będę potrzebował jeszcze 15 minut, żeby skończyć.”
6. Zarządzanie emocjami:
   Jeśli ktoś narusza twoje granice, spokojnie wyraź swoje stanowisko. Powiedz: „To nie jest w porządku, nie zgadzam się z tym.”
7. Rozmowa z przełożonym:
   Jeśli czujesz, że twoje granice są przekraczane, porozmawiaj z szefem. Powiedz: „Czuję, że mam zbyt wiele obowiązków. Chciałbym ustalić priorytety.”

Asertywność pomoże ci unikać nadmiernych obciążeń i zadbać o równowagę między pracą a życiem prywatnym.

Podsumowanie

Asertywność to podstawowa umiejętność skutecznej komunikacji.

Asertywność może pomóc Ci wyrazić swoje emocje i przemyślenia, a także bronić swojego punktu widzenia – przy jednoczesnym poszanowaniu praw i emocji innych osób. 

Asertywność może również pomóc zwiększyć poczucie własnej wartości i zdobyć szacunek innych.

Może to pomóc w zarządzaniu stresem, szczególnie jeśli masz tendencję do przyjmowania zbyt wielu obowiązków, ponieważ trudno ci powiedzieć „nie”.

Niektórzy ludzie wydają się z natury asertywni.

Jednak jeśli nie jesteś jednym z nich – to nic straconego, asertywność w pracy jest do wyuczenia. 

Źródła

• Cantero-Sánchez, F. J., León-Rubio, J. M., Vázquez-Morejón, R., & León-Pérez, J. M. (2021). Evaluation of an assertiveness training based on the social learning theory for occupational health, safety and environment practitioners. Sustainability, 13(20), 11504.
• Sousa, C. R. D., & Padovani, R. D. C. (2021). Assertive skills: a comparison of two group interventions with Brazilian university students. Psicologia: Reflexão e Crítica, 34, 27.
• Inglot-Kulas J., (2014) Asertywność – trudna sztuka dojrzałej postawy wobec złożonych sytuacji i przeżyć, Studia i prace pedagogiczne (1) rozprawy i materiały, s. 123–131
• Kutzin, J., Dalil, S., Barroy, H., Barkley, S., Dkhimi, F., Jowett, M., … & Xu, K. (2022). An assertive, practical, and substantive agenda to catalyse meaningful change. The Lancet Global Health, 10(5), e606-e608.
• Pearsall, M. J., & Ellis, A. P. (2006). The effects of critical team member assertiveness on team performance and satisfaction. Journal of Management, 32(4), 575-594.
• Sikorski W. (2010) Skuteczna komunikacja interpersonalna w pracy, Edukacja Ustawiczna dla Dorosłych, 3(70)/2010
• Butt, A., & Zahid, Z. M. (2015). Effect of assertiveness skills on job burnout. International Letters of Social and Humanistic Sciences, 63, 218-224.
• Ames D. R., Flynn F. J., (2007) What Breaks a Leader: The Curvilinear Relation Between Assertiveness and Leadership, Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 92, No. 2, s. 307–324
• Sarkova, M., Bacikova‐Sleskova, M., Orosova, O., Madarasova Geckova, A., Katreniakova, Z., Klein, D., … & van Dijk, J. P. (2013). Associations between assertiveness, psychological well‐being, and self‐esteem in adolescents. Journal of Applied Social Psychology, 43(1), 147-154.

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej