Syndrom oszusta „leczy się” przede wszystkim poprzez psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT) lub terapię schematów.
Syndrom oszusta wiąże się z wyższym poziomem lęku, depresji, perfekcjonizmu oraz wypalenia zawodowego.
Osoba dotknięta tym problemem często funkcjonuje „dobrze” na zewnątrz (tj. osiąga sukcesy), ale płaci za to przewlekłym napięciem psychicznym i ciągłym poczuciem zagrożenia demaskacją.
Czym jest syndrom oszusta i jak go rozpoznać?
Syndrom oszusta to trwałe przekonanie, że własne sukcesy są niezasłużone, a pozytywna ocena innych osób jest wynikiem pomyłki, szczęścia lub przypadku, objawem jest także niska samoocena.
Kiedy osoba z syndromem oszusta osiąga sukces, nie przypisuje go swoim kompetencjom, tłumaczy go ciężką pracą, zbiegiem okoliczności lub pomocą innych ludzi.
A kiedy pojawia się porażka, interpretuje ją jako dowód własnej niekompetencji.
W syndromie oszusta każdy sukces zostaje „wyjaśniony”, a każda trudność staje się potwierdzeniem negatywnych przekonań.
W praktyce klinicznej osoby zgłaszające się na terapię z powodu syndromu oszusta najczęściej zgłaszają:
- chroniczny lęk przed oceną
- przeciążenie pracą wynikające z perfekcjonizmu
- trudność w przyjmowaniu pochwał
- unikanie awansu lub ekspozycji zawodowej
- objawy wypalenia mimo wysokich kompetencji.
„Osoby doświadczające syndromu oszustwa uważają, że inni mają zawyżone mniemanie o ich zdolnościach i boją się, że zostaną ocenione”.
– Mak i in. 2019
Jakie nurty terapii są skuteczne w leczeniu syndromu oszusta?
Syndrom oszusta to nie jednostka kliniczna, dlatego nie leczy się go w ścisłym znaczeniu.
Najskuteczniejsza w działaniu jest terapia poznawczo-behawioralna, ponieważ syndrom oszusta opiera się na błędach poznawczych i zniekształconej interpretacji własnych osiągnięć.
CBT koncentruje się na identyfikacji automatycznych myśli typu: „zaraz wszyscy odkryją, że się nie nadaję”, a następnie poddaje je weryfikacji przy pomocy faktów, jej celem jest stworzenie bardziej realistycznej oceny własnych kompetencji.
W przypadku zaburzeń lękowych, które bardzo często współwystępują z syndromem oszusta, metaanalizy pokazują skuteczność CBT oraz znaczące efekty utrzymujące się po 6–12 miesiącach od zakończenia terapii.
Terapia schematów znajduje zastosowanie wtedy, gdy źródłem problemu są utrwalone wzorce powstałe w dzieciństwie.
Dotyczy to szczególnie osób wychowywanych w środowiskach opartych na ciągłej ocenie, krytyce lub warunkowej akceptacji.
Proces w terapii schematów jest dłuższy niż CBT i zwykle obejmuje od 25 do 50 sesji.
Test: Jaki nurt terapii wybrać?Jak przebiega leczenie syndromu oszusta?
Proces rozpoczyna się od identyfikacji sytuacji uruchamiających poczucie bycia „oszustem” – najczęściej są to awanse, nowe projekty, wystąpienia publiczne lub ocena przełożonych (Bravata i in. 2020).
Pierwsze 2–4 sesje obejmują diagnozę mechanizmów podtrzymujących problem.
Następnie pacjent uczy się rozpoznawania automatycznych interpretacji i zastępowania ich oceną opartą na faktach (Para i in. 2024).
Kolejny etap psychoterapii obejmuje eksperymenty behawioralne: przykładowo pacjent przestaje wielokrotnie sprawdzać prezentację przed spotkaniem i obserwuje tego rezultat.
To właśnie w takich momentach pojawia się przełom, bo pacjent zaczyna zbierać dowody przeczące przekonaniu o własnej niekompetencji.
Pierwsza poprawa pojawia się zwykle między 6 a 10 sesją.
Cały proces terapii syndromu oszusta trwa najczęściej od 3 do 6 miesięcy przy regularnych spotkaniach raz w tygodniu.
Efektem procesu terapeutycznego jest bardziej realistyczna ocena własnych kompetencji, spadek lęku przed oceną oraz ograniczenie zachowań perfekcjonistycznych.
Jak poradzić sobie samodzielnie z syndromem oszusta?
Samodzielna praca ma sens wyłącznie wtedy, gdy problem nie wpływa jeszcze na funkcjonowanie codzienne lub psychiczne.
Najbardziej skuteczną techniką jest prowadzenie rejestru osiągnięć opartego wyłącznie na faktach.
Każdy sukces należy opisać poprzez konkretne działania, które doprowadziły do rezultatu – mechanizm polega na stopniowym osłabianiu tendencji do przypisywania osiągnięć czynnikom zewnętrznym.
Drugim elementem jest monitorowanie automatycznych myśli, jeżeli po sukcesie pojawia się przekonanie „miałem szczęście”, należy odpowiedzieć sobie na pytanie: jakie konkretne dowody wskazują, że sukces był wyłącznie dziełem przypadku?
Jeżeli po 6–8 tygodniach systematycznej pracy poziom lęku czy perfekcjonizmu nie spada, samodzielne działania osiągnęły granicę swojej skuteczności i w takiej sytuacji terapia jest bardziej efektywnym rozwiązaniem.
Jakie są skutki nieleczonego syndromu oszusta?
Nieleczony syndrom oszusta prowadzi do narastania perfekcjonizmu, chronicznego stresu i przeciążenia.
Osoba z syndromem oszusta zaczyna pracować coraz więcej, ponieważ próbuje zrekompensować rzekomy brak kompetencji.
Każdy sukces podnosi poprzeczkę jeszcze wyżej, w efekcie pojawia się błędne koło: większy wysiłek – większe osiągnięcia – większy lęk przed utratą pozycji.
Syndrom oszusta ponadto jest związany z wyższym poziomem depresji, lęku oraz wypalenia zawodowego.
„Największym kosztem syndromu oszusta są decyzje i szanse, których człowiek nie podejmuje z obawy przed demaskacją. To właśnie one zatrzymują rozwój zawodowy i osobisty.”
~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) i założycielka Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk
Kiedy warto skorzystać z pomocy?
Terapię należy rozpocząć wtedy, gdy syndrom oszusta prowadzi do strat lub ograniczeń.
Sygnałem alarmowym jest sytuacja, gdy odrzucasz awans mimo spełniania wymagań, przygotowujesz się do zadań wielokrotnie dłużej niż inni specjaliści, regularnie pracujesz po godzinach wyłącznie po to, aby uniknąć błędów albo odczuwasz silny stres przed każdą oceną przełożonego.
Jeżeli syndrom oszusta utrzymuje się od wielu miesięcy lub lat, sam nie zniknie.
Mechanizmy podtrzymujące problem wzmacniają się wraz z każdym kolejnym sukcesem.
Sprawdź naszych specjalistów
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy syndrom oszusta jest zaburzeniem psychicznym?
Nie, nie występuje jako odrębna jednostka diagnostyczna w ICD-11 ani DSM-5.
Ile trwa terapia syndromu oszusta?
W zależności od indywidualnej sytuacji od 3 do 6 miesięcy lub dłużej.
Czy syndrom oszusta mija samoistnie?
Nie, ponieważ sukcesy zwykle wzmacniają mechanizm przypisywania osiągnięć czynnikom zewnętrznym.
Czy osoby odnoszące sukcesy zawodowe również mają syndrom oszusta?
Tak, to zjawisko zostało opisane właśnie u osób osiągających ponadprzeciętne wyniki.
Czy perfekcjonizm zwiększa ryzyko syndromu oszusta?
Tak, ponieważ każda niedoskonałość jest interpretowana jako dowód niekompetencji.
Czy terapia online jest skuteczna w leczeniu syndromu oszusta?
Tak, terapia online wykazuje identyczną skuteczność jak terapia stacjonarna, jej narzędzia są dostosowane do formy zdalnej, więc pacjent aktywnie pracuje nad zmianą zachowań i myśli we własnym środowisku.
Przewodnik po psychoterapii
- Terapia indywidualna online w Pokonaj Lęk
- Terapia indywidualna stacjonarna w Pokonaj Lęk
- Terapia indywidualna online
- Jakie są etapy terapii indywidualnej?
- Terapia systemowa indywidualna
- Dobry psychoterapeuta online
- Jak przygotować się do terapii?
Źródła
- Bravata DM, Watts SA, Keefer AL, Madhusudhan DK, Taylor KT, Clark DM, Nelson RS, Cokley KO, Hagg HK. Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review. J Gen Intern Med. 2020 Apr;35(4):1252-1275.
- Mak KKL, Kleitman S, Abbott MJ. Impostor Phenomenon Measurement Scales: A Systematic Review. Front Psychol. 2019 Apr 5;10:671.
- Para E, Dubreuil P, Miquelon P and Martin-Krumm C (2024) Interventions addressing the impostor phenomenon: a scoping review. Front. Psychol. 15:1360540.
