Depresja maskowana u nastolatków

Świat nastolatków, pełen presji szkolnej, mediów społecznościowych i zmian hormonalnych, może być zbyt obciążający.

Dlatego depresja u nastolatków często przybiera formy, które na pierwszy rzut oka nie kojarzą się z zaburzeniami nastroju.

Depresja maskowana, znana również jako ukryta czy atypowa, to stan, w którym klasyczne objawy jak smutek czy brak energii są zastąpione przez dolegliwości somatyczne, lęk czy zachowania antyspołeczne.

Szacuje się, że dotyka ona około 20% nastolatków, co czyni ją coraz częstszym wyzwaniem dla rodziców, nauczycieli i specjalistów.

Kluczowe wnioski

• Depresja maskowana u nastolatków przejawia się pod postacią masek somatycznych (np. bóle brzucha, głowy, zaburzenia snu), behawioralnych (bunt, wagarowanie), emocjonalnych i poznawczych (drażliwość, lęk), co często prowadzi do błędnej interpretacji problemu jako zwykłego buntu dojrzewania.
• Diagnoza depresji maskowanej jest trudna, wymaga wykluczenia chorób somatycznych i dokładnej obserwacji zachowań nastolatka.
• Rozwój depresji maskowanej u nastolatków wynika z kombinacji czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych.
• Leczenie depresji maskowanej opiera się na psychoterapii, farmakoterapii i psychoedukacji, a wczesna interwencja zapobiega poważnym konsekwencjom.
• Depresja maskowana to ukryty podtyp depresji, w którym objawy emocjonalne zastępowane są przez somatyczne i behawioralne.

Czym dokładnie jest depresja maskowana?

Depresja maskowana to podtyp zaburzenia depresyjnego, gdzie typowe symptomy, takie jak obniżony nastrój czy anhedonia (brak odczuwania przyjemności), są słabo widoczne lub całkowicie ukryte pod innymi maskami.

Zamiast jawnego przygnębienia, nastolatek może doświadczać chronicznego zmęczenia, bólów fizycznych czy napadów gniewu.

U nastolatków depresja ta często manifestuje się jako wstępna faza pełnoobjawowej depresji lub samodzielne zaburzenie, mylone z problemami behawioralnymi czy somatycznymi.

W kontekście młodzieży, depresja maskowana może być związana z etapem rozwojowym – dojrzewanie nakłada dodatkowe warstwy, takie jak bunt czy izolacja społeczna, co dodatkowo maskuje prawdziwy problem.

Na przykład zamiast mówić o smutku, nastolatek może skarżyć się na bóle brzucha czy głowy, co prowadzi do częstych wizyt u lekarzy rodzinnych zamiast psychiatrów.

Jak rozpoznać objawy depresji maskowanej u nastolatków?

Objawy depresji maskowanej u nastolatków są różnorodne i często mylone z typowymi buntami wieku dojrzewania.

Zamiast klasycznego obniżenia nastroju, dominują maski psychosomatyczne, behawioralne czy lękowe.

Oto kluczowe symptomy:

• Maski somatyczne: Bóle brzucha, głowy (w tym migreny), serca, uczucie wzdęcia, przyspieszona praca serca, pocenie się, zawroty głowy, zaburzenia snu (trudności z zasypianiem lub wstawaniem), zmiany apetytu (jego utrata lub nadmierne jedzenie), zespół jelita drażliwego, alergie skórne czy arytmia serca.
• Maski behawioralne: Bunt, nieposłuszeństwo, wagarowanie, ucieczki z domu, napady złości, działania antyspołeczne, izolacja społeczna (np. fobia szkolna), zachowania autodestrukcyjne jak samookaleczanie, nadużywanie substancji psychoaktywnych czy uzależnienia behawioralne.
• Maski emocjonalne i poznawcze: Drażliwość, gniew, lęk uogólniony, trudności z koncentracją, zapominanie, poczucie winy, wstydu czy bezużyteczności, myśli samokrytyczne, obniżona samoocena.
• Inne oznaki: Drastyczna zmiana zachowania, utrata zainteresowań, zaniedbywanie higieny, rezygnacja z aktywności fizycznej, obniżenie funkcjonowania w szkole.

U młodzieży te objawy mogą być mniej oczywiste niż u dorosłych, co prowadzi do opóźnień w diagnozie.

Chłopcy częściej wykazują „męską depresję” w formie agresji czy zachowań przestępczych, podczas gdy dziewczynki mogą maskować smutek lękiem czy zaburzeniami odżywiania.

Badania wskazują, że nawet co trzeci nastolatek może wykazywać symptomy depresyjne, ale tylko nieliczni trafiają do specjalistów.

Co sprzyja rozwojowi depresji maskowanej u nastolatków?

Przyczyny depresji maskowanej u nastolatków są wieloczynnikowe, łącząc aspekty biologiczne, psychologiczne i społeczne.

Biologicznie chodzi o zaburzenia neuroprzekaźników (np. niedobór serotoniny czy noradrenaliny), predyspozycje genetyczne czy hormonalne.

Psychologicznie kluczowe są cechy osobowości – niska odporność na frustrację, tendencja do lęku, niska samoocena.

Społecznie odgrywają w tym rolę czynniki cywilizacyjne jak przewlekły stres, nieodpowiednia dieta, brak snu, presja szkolna czy brak wsparcia w rodzinie.

Często depresja rozwija się po traumach, jak strata bliskiej osoby, mobbing czy przemoc.

Diagnoza depresji maskowanej

Rozpoznanie depresji maskowanej jest trudne, bo nastolatki rzadko trafiają od razu do psychiatry – częściej do pediatrów czy gastrologów z powodu somatycznych skarg.

Diagnoza wymaga co najmniej dwóch tygodni obecności objawów przez większość dnia, wykluczenia innych schorzeń (np. poprzez badania krwi czy EKG) i wywiadu psychologicznego.

U nastolatków kluczowa jest obserwacja zmian: jeśli bóle fizyczne nie mają przyczyny medycznej, a towarzyszy im izolacja czy bunt, warto skonsultować się ze specjalistą.

Brak kryteriów w klasyfikacjach, jak ICD-10, komplikuje sprawę, ale testy psychologiczne i historia rodzinna (np. depresja u rodziców) są pomocne podczas stawiania diagnozy.

Leczenie depresji maskowanej u nastolatków

Leczenie depresji maskowanej u nastolatków powinno być kompleksowe i zindywidualizowane.

Obejmuje:

• Psychoterapię: Najczęściej poznawczo-behawioralną (CBT) lub psychodynamiczną, by pracować nad emocjami i zachowaniami. Terapia grupowa czy rodzinna pomaga w budowaniu wsparcia.
• Farmakoterapię: Leki antydepresyjne (np. inhibitory wychwytu serotoniny) pod okiem psychiatry, przyjmowane co najmniej 4 tygodnie dla efektu.
• Psychoedukację: Dla nastolatka i bliskich – zrozumienie choroby, empatia, unikanie ocen. Bliscy powinni obserwować, zachęcać do aktywności i nie bagatelizować objawów.

Proces zaczyna się od zniwelowania poczucia winy, a wczesna interwencja zapobiega komplikacjom jak uzależnienia czy myśli samobójcze.

Podsumowanie

Jako rodzic czy opiekun, bądź empatyczny: słuchaj bez osądu, zauważ zmiany, zachęć do rozmowy.

Unikaj fraz jak „weź się w garść” – zamiast tego zaproponuj wizytę u psychologa.

Świadomość, że depresja maskowana to nie „lenistwo”, a realny problem, pomaga w budowaniu zaufania.

Depresja maskowana u nastolatków to wyzwanie, ale z odpowiednią pomocą można ją pokonać.

Jeśli dostrzegasz symptomy, działaj – to zmieni życie młodej osoby na lepsze.

Źródła

• Glaser K. Masked depression in children and adolescents. Am J Psychother. 1967 Jul;21(3):565-74.
• McConville BJ, Boag LC, Purohit AP. Three types of childhood depression. Can Psychiatr Assoc J. 1973 Apr;18(2):133-8.
• Poznanski E, Zrull JP. Childhood depression. Clinical characteristics of overtly depressed children. Arch Gen Psychiatry. 1970 Jul;23(1):8-15.

Dowiedz się więcej

• Depresja u nastolatków – jak rozpoznać i jak pomóc
• Depresja maskowana – jak rozpoznać i jak leczyć?
• Problemy nastolatków (i jak pomóc nastolatkowi)
• Psychoterapia online dla nastolatków
• Terapia poznawczo-behawioralna w pracy z dziećmi i młodzieżą

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk”   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej