Zespół serotoninowy – czym jest i jak go uniknąć?

Czy wiesz, że serotonina – hormon, który kojarzymy ze szczęściem – w nadmiarze może powodować poważne problemy zdrowotne?

Zespół serotoninowy to potencjalnie groźny stan, który wymaga natychmiastowej reakcji.

Dowiedz się, jak rozpoznać ten stan, skąd się bierze i jakie kroki należy podjąć w przypadku jego wystąpienia.

Czym jest zespół serotoninowy?

Zespół serotoninowy to stan organizmu wywołany zbyt dużą ilością serotoniny w mózgu.

Aby dobrze zrozumieć tę definicję, przyjrzyjmy się najpierw dokładniej serotoninie.

Co to jest serotonina?

W ludzkim ciele działa wiele hormonów, czyli substancji, które mają za zadanie regulować i koordynować pracę całego organizmu.

Bardzo ważne jest, aby poziom hormonów był optymalny – wychylenie w dowolną stronę może spowodować katastrofalne skutki.

Jednym z hormonów jest serotonina.

Potocznie bywa nazywana hormonem szczęścia, bo działa głównie jako neuroprzekaźnik – przenosi informacje w układzie nerwowym i odpowiada za nastrój.

Co ciekawe, serotonina jest wytwarzana nie tylko w mózgu, ale także (przede wszystkim) w błonie śluzowej jelit. 

Za co odpowiada serotonina w organizmie?

• Reguluje sen (we współpracy z innym hormonem, melatoniną)
• Reguluje apetyt (hamuje go po spożyciu cukrów, podwyższa po spożyciu białek)
• Reguluje temperaturę ciała, ciśnienie krwi i jej krzepnięcie
• Powoduje skurcz mięśni gładkich (naczyń krwionośnych, oskrzeli, macicy i jelit)
• Wpływa na potrzeby seksualne
• Wpływa na zachowania impulsywne
• Jej niski poziom może powodować agresję, zmęczenie, zwiększoną wrażliwość na ból, a także zaburzenia depresyjne.

Co się dzieje przy niskim poziomie serotoniny?

Brak równowagi serotoniny może mieć negatywne skutki.

Niski poziom często prowadzi do agresji, nadmiernej wrażliwości na ból, zmęczenia, drażliwości, a także do zaburzeń depresyjnych.

To właśnie dlatego serotonina jest kluczowa dla naszego zdrowia psychicznego – wspiera stabilność emocjonalną i dobre samopoczucie.

Objawy zespołu serotoninowego

Objawy zespołu serotoninowego często zaczynają się w ciągu kilku godzin od przyjęcia nowego leku, który wpływa na poziom serotoniny lub po zwiększeniu dawki leku już przyjmowanego.

Objawy zespołu serotoninowego mogą obejmować:

• zmiany stanu psychicznego, w tym:
  • zaburzenia świadomości
  • hipomania (stan podwyższonego nastroju, energii i aktywności, osoba w hipomanii może czuć się euforycznie, być bardziej rozmowna i pewna siebie, a także drażliwa, jednak nie traci kontaktu z rzeczywistością)
  • pobudzenie
  • niepokój
• zaburzenia wegetatywne, w tym:
  • chwiejność ciśnienia tętniczego krwi
  • tachykardia (przyspieszenie akcji serca powyżej 100 uderzeń na minutę)
  • przyspieszony oddech
  • wzmożona potliwość
  • dreszcze
  • ślinotok
  • biegunka
  • gorączka
  • ból głowy
  • nudności
  • wymioty
  • podwyższona temperatura
  • dreszcze i gęsia skórka
  • utrata przytomności
• objawy neurologiczne (nerwowo-mięśniowe), w tym:
  • mioklonie (krótkotrwałe skurcze (szarpnięcia) pojedynczego mięśnia lub całych grup mięśniowych)
  • drżenie
  • sztywność mięśniowa
  • wzmożenie odruchów ścięgnistych (odruchy badane przez lekarza za pomocą młoteczka neurologicznego)
  • rozszerzenie źrenic
  • akatyzja (zespół objawów, obejmuje: pobudzenie ruchowe, przymus bycia w ciągłym ruchu i poruszania kończynami, lęk, rozdrażnienie, niepokój)
  • zaburzenia koordynacji ruchów
  • napady padaczkowe

Co ważne, zespół serotoninowy może występować w całej gamie natężeń.

Od bardzo łagodnego, wręcz niezauważalnego dla lekarza, poprzez łagodny (np.: jedynie biegunka i ból głowy), po stan zagrażający życiu pacjenta (podczas którego pacjentowi może towarzyszyć wysoka gorączka, niewydolność nerek, a nawet grozić śpiączka).

Zespół serotoninowy często nie powoduje żadnych powikłań, po tym, gdy poziomy serotoniny powrócą już do normy.

Nieleczony ciężki zespół serotoninowy może prowadzić do utraty przytomności, a nawet śmierci.

Jak możesz sobie pomóc

Zespół serotoninowy u dzieci, osób starszych i kobiet w ciąży

U dzieci zespół serotoninowy występuje rzadko, ale jest bardzo groźny, a objawy mogą być subtelniejsze i trudniejsze do zauważenia.

Mogą to być niepokój, trudności z koncentracją, podwyższona temperatura ciała i zaburzenia snu.

U osób starszych ryzyko jest wyższe z powodu wolniejszego metabolizmu i częstszej politerapii (przyjmowania jednocześnie różnych rodzajów leków).

Objawy mogą obejmować dezorientację, spadek ciśnienia i zmiany w rytmach serca, co może dodatkowo utrudniać diagnozę.

U kobiet w ciąży zespół serotoninowy może być trudniejszy do kontrolowania z powodu zmian hormonalnych.

Stosowanie leków serotoninergicznych w ciąży wymaga ostrożności, ponieważ niektóre z nich mogą wpłynąć na rozwój płodu.

Objawy są podobne do tych występujących u innych osób, ale mogą być bardziej niebezpieczne zarówno dla matki, jak i dziecka.

Diagnoza zespołu serotoninowego

Nie istnieje żaden pojedynczy test potwierdzający rozpoznanie zespołu serotoninowego.

Najważniejsze jest poinformowanie lekarza o przyjmowanych lekach, zanim przepisze Ci jakikolwiek dodatkowy farmaceutyk – nawet zwykły lek na kaszel.

Dlatego Twój lekarz rodzinny powinien zawsze wiedzieć o wszystkich innych konsultacjach ze specjalistami (na przykład psychiatrą) i ich postanowieniach.

Jeżeli wystąpiły u Ciebie któreś z wyżej wymienionych objawów, a przyjmujesz leki przeciwdepresyjne, niezwłocznie zgłoś się do lekarza, od razu informując o przyjmowanych lekach!

Istnieje możliwość, że znacznie ułatwisz i przyspieszysz w ten sposób diagnozę.

Po stwierdzeniu wystąpienia zespołu serotoninowego można określić stopień jego natężenia – łagodny, średni i ciężki.

• Łagodny – objawia się m.in. łagodnym nadciśnieniem tętniczym, drżeniem, rozszerzeniem źrenic, dreszczami. W tym przypadku zazwyczaj wystarczy odstawienie leków wywołujących zespół serotoninowy, zapanowanie nad objawami (np. zbicie gorączki lub wysokiego ciśnienia) i kilkugodzinna obserwacja.
• Średni – objawia się powyższymi oraz nadpobudliwością, wysoką gorączką (nawet powyżej 40 stopni Celsjusza), przyspieszonym metabolizmem. Taki stan zazwyczaj wymaga już przyjęcia do szpitala, podania odpowiednich środków i dłuższej obserwacji.
• Ciężki – objawia się temperaturą powyżej 41 stopni, delirium, sztywnością mięśni i skokami ciśnienia. Wymaga przyjęcia do szpitala na oddział intensywnej terapii i stopniowe zapanowanie nad objawami.

Diagnoza różnicowa

Istnieje kilka stanów i zaburzeń, które objawiają się podobnie do zespołu serotoninowego.

Co to za przypadki i jak je odróżnić?

• Odstawienie leku przeciwdepresyjnego: objawy zaczynają się w ciągu kilku dni po odstawieniu lub zmniejszeniu dawki leku przeciwdepresyjnego i zwykle ustępują samoistnie, trwając łącznie około tygodnia. Obejmuje objawy grypopodobne, nudności, zaburzenia równowagi, zaburzenia czucia, nadmierne pobudzenie oraz zmiany nastroju, snu i apetytu.
• Zespół antycholinergiczny: wynika z przedawkowania leków antycholinergicznych. Objawy obejmują suchość w ustach, suchą i zaczerwienioną skórę, zatrzymanie moczu, rozszerzone źrenice, niewyraźne widzenie, gorączkę, pobudzenie, majaczenie i omamy. Cechą odróżniającą od zespołu serotoninowego jest to, że napięcie mięśniowe i odruchy są normalne w przypadku zespołu antycholinergicznego.
• Hipertermia złośliwa: niebezpieczny stan organizmu, wywoływany u niektórych pacjentów przez leki służące do znieczulenia ogólnego i niektóre inne leki. Charakteryzuje się niezwykle szybkim wzrostem temperatury organizmu.
• Złośliwy zespół neuroleptyczny: ciężkie powikłanie (zazwyczaj po lekach przeciwpsychotycznych) najczęstszymi objawami klinicznymi tego zespołu są zmiana stanu psychicznego, sztywność mięśniowa, gorączka, zaburzenia równowagi. Początek jest wolniejszy i różni się od zespołu serotoninowego także obecnością bradykinezji (spowolnieniem ruchowym).
• Inne stany: Inne podobnie wyglądające stany obejmują zapalenie opon mózgowych lub zapalenie mózgu, przedawkowanie narkotyków, odstawienie alkoholu lub benzodiazepin (zawarte w lekach uspokajających).

Przyczyny powstania zespołu serotoninowego

Zespół serotoninowy pojawia się, gdy w mózgu wystąpi za duża ilość serotoniny.

Co podwyższa jej poziom?

Co zwiększa ilość serotoniny?

Największy wpływ na poziom serotoniny w mózgu mają leki przeciwdepresyjne.

Stosuje się je zazwyczaj przy przewlekłych zaburzeniach nastroju (na przykład: depresja, dystymia, choroba afektywna dwubiegunowa), a także przy zaburzeniach lękowych (tak zwanych nerwicach, na przykład: lęk uogólniony, zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, zespół stresu pourazowego).

Z pewnością wiesz, że osoba chorująca na depresję ma obniżony nastrój, być może wiesz także o innych objawach – na przykład zmienionym apetycie i problemach ze snem.

Zaburzenia psychiczne objawiają się także na poziomie biologicznym – w wielu badaniach wykazano powiązanie między zaburzeniami ilości poszczególnych neuroprzekaźników a zaburzeniem psychicznym.

Na przykład: choroba Parkinsona wiąże się z niskim poziomem dopaminy (trwają także badania nad związkiem poziomu dopaminy i schizofrenią), choroba Alzheimera wiąże się z obniżonym poziomem acetylocholiny.

Natomiast u osób z depresją zaobserwowano obniżoną ilość GABA, serotoniny i noradrenaliny.

Dlatego właśnie, aby wyleczyć depresję, poza psychoterapią, stosuje się także leki – by pomóc organizmowi uzyskać i utrzymać odpowiedni poziom potrzebnych hormonów.

Test na depresję

Jak działają antydepresanty?

Skupimy się na jednej z najpopularniejszych grup antydepresantów, których mechanizm opiera się na blokowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny (tzw. SSRI – z ang. Selective Serotonin Reuptake Inhibitor; selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny).

W dużym uproszczeniu wychwyt zwrotny to mechanizm, który pozwala na ponowne „wykorzystanie” danego neuroprzekaźnika (w tym wypadku serotoniny) przez neuron.

Jeżeli wychwyt zwrotny jest blokowany, to podwyższa się poziom danego neuroprzekaźnika, a odpowiednie receptory są silniej pobudzone.

Stosowanie antydepresantów (opartych na mechanizmie blokowania wychwytu zwrotnego serotoniny) zwiększa poziom serotoniny w mózgu.

Ale spokojnie, samo używanie antydepresantów nie spowoduje od razu powstania zespołu serotoninowego.

Co prowadzi do zespołu serotoninowego?

Najczęściej jest to efekt łączenia kilku leków, które w interakcji powodują zaburzenie ilości serotoniny w mózgu.

W bardzo rzadkich przypadkach, u osób szczególnie podatnych, zespół serotoninowy może wystąpić przy przyjmowaniu tylko jednego leku psychotropowego.

Możemy powiedzieć, że osoby przyjmujące leki przeciwdepresyjne są w grupie ryzyka zespołu serotoninowego i powinny szczególnie uważać na wszystkie inne czynniki, które mogłyby podwyższyć poziom serotoniny w ich mózgu.

Dlatego tak ważne jest przyjmowanie leków psychotropowych pod nadzorem lekarza i zgodnie z jego zaleceniami.

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi na to, co prowadzi do zespołu serotoninowego.

Poprzez studiowanie poszczególnych przypadków występowania tego zespołu, udało się ustalić możliwe czynniki takiego stanu.

W znanych nam obecnie przyczynach znajduje się łączenie przyjmowanych leków przeciwdepresyjnych (opartych na mechanizmie blokowania wychwytu zwrotnego serotoniny) z niżej wymienionymi substancjami.

Czy zespół serotoninowy może wystąpić po przyjęciu jednorazowej dawki leków?

Tak, zespół serotoninowy może wystąpić po jednorazowej dawce leków, zwłaszcza jeśli są to substancje, które zwiększają poziom serotoniny w mózgu (np. leki przeciwdepresyjne, leki przeciwmigrenowe, narkotyki takie jak ecstasy).

Ryzyko wzrasta, jeśli leki są łączone, nawet jeśli są przyjmowane jednorazowo.

Objawy mogą pojawić się szybko, w ciągu kilku godzin, i obejmować: pobudzenie, drżenie, wysoką temperaturę ciała, nadmierną potliwość, a także zaburzenia świadomości.

Ile trwa zespół serotoninowy?

Czas trwania zespołu serotoninowego zależy głównie od rodzaju substancji, która go wywołała, dawki, czasu przyjmowania oraz tempa metabolizowania jej przez organizm.

Zespół serotoninowy może wystąpić już w ciągu kilku godzin od zażycia substancji lub zmiany dawki, a jego przebieg może być zarówno krótki, jak i długotrwały.

W łagodnych przypadkach objawy zespołu serotoninowego zwykle ustępują w ciągu 24 do 72 godzin od momentu odstawienia leku lub substancji wywołującej reakcję.

Szybka reakcja, polegająca na przerwaniu stosowania wywołującej substancji, odpoczynku i zastosowaniu środków wspomagających, często wystarczy, aby objawy całkowicie ustąpiły.

W cięższych przypadkach, gdy objawy są nasilone (np. wysokie ciśnienie, drgawki, poważne zaburzenia psychiczne), zespół serotoninowy może trwać dłużej i wymagać leczenia w szpitalu.

Leczenie może obejmować podawanie leków blokujących działanie serotoniny oraz monitorowanie funkcji życiowych.

Substancje wpływające na powstanie zespołu serotoninowego

Poniższa lista zawiera najpopularniejsze substancje które mogą (ale nie muszą) wywoływać zespół serotoninowy w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi.

Jeśli przyjmujesz leki przeciwdepresyjne – unikaj poniższych substancji lub skonsultuj się ze specjalistą.

Inhibitory MAO – Substancje hamujące enzym monoaminooksydazy, stosowane głównie w niektórych lekach przeciwdepresyjnych oraz obecne w niektórych naturalnych środkach, np. miłorzębie dwuklapkowym.

Przykłady leków dostępnych na polskim rynku:

• Moklar
• Aurorix
• Mobemid
• Segan
• Selgres
• Rasagiline
• Ralago
• Detreman

Klomipramina – Substancja stosowana w leczeniu depresji, występująca w dostępnych na polskim rynku lekach:

• Anafranil

Tryptofan – Aminokwas obecny w pokarmach, takich jak spirulina, sery i białka jaj; dostępny również w suplementach diety bez recepty.

Sumatryptan – Substancja używana w lekach przeciwbólowych, zwłaszcza w leczeniu migren.

Przykłady leków dostępnych na polskim rynku:

• ApoMigra
• Sumamigren
• Cinie
• Imigran
• Sumigra
• Frimig

Dekstrometorfan – Składnik leków przeciwkaszlowych dostępnych na polskim rynku:

• Vicks MedDex
• Tussi Drill
• Acodin
• Tussidex mite
• Robitussin
• Tussal Antitussicum
• Actifed
• Gripex
• ACTI-trin
• Cerugrip
• Grypostop
• Grypolek
• Gripblocker
• Dexapico
• DexaCaps
• Dexapini

Narkotyki – substancje psychoaktywne, takie jak: LSD, ecstasy, kokaina, amfetamina, MDMA, mefedron.

Suplementy ziołowe – produkty naturalne, które mogą wchodzić w interakcje z antydepresantami, w tym przede wszystkim: ziele dziurawca, żeń-szeń, gałka muszkatołowa.

Więcej o ziołach na nerwicę

Leczenie zespołu serotoninowego

Jeśli objawy są niewielkie, prawdopodobnie wystarczy wizyta u lekarza i odstawienie leku powodującego problem.

Jeśli natomiast masz ciężkie objawy, które niepokoją twojego lekarza, być może będziesz musiał zostać w szpitalu, aby upewnić się, że Twój stan się poprawia.

Jak zapobiec zespołowi serotoninowemu?

Nie zawsze można zapobiec wystąpieniu zespołu serotoninowego. Istnieją pewne standardowe dobre praktyki przyjmowania leków, o których powinieneś zawsze pamiętać.

1. Zawsze mów lekarzowi o dotychczas przyjmowanych lekach

To zadanie jest proste, bo zazwyczaj lekarze sami pytają, czy przyjmujesz jakieś leki na stałe.

To bardzo ważne, aby wymienić wszystkie leki, jakie przyjmujesz (a także suplementy), ponieważ ich interakcje mogą mieć bardzo negatywne skutki, nie tylko takie jak zespół serotoninowy.

2. Szczerze i rzetelnie odpowiadaj podczas wywiadu lekarza

Bardzo często można uniknąć negatywnych skutków leków, jeżeli lekarz będzie wiedział na przykład o Twoim obciążeniu genetycznym lub o problemach z jakimiś narządami.

3. Czytaj ulotki dołączone do leków

Znajdziesz tam wiele ważnych informacji – po niektórych lekach nie powinieneś na przykład prowadzić pojazdu, a inne źle reagują z różnymi grupami pokarmów (na przykład z cytrusami).

Dzięki przeczytaniu i zastosowaniu tych wskazań możesz zaoszczędzić sobie sporo cierpienia.

4. Nie lecz się „na własną rękę”

Nigdy nie zażywaj leków przepisanych innym osobom, nawet jeśli mają podobne objawy.

Każdy lek powinien być dobrany indywidualnie przez lekarza – bezpieczne leczenie wymaga fachowej konsultacji.

5. Ostrożnie podchodź do naturalnych środków

Czasem naturalne środki, takie jak napary z ziół, są świetnym rozwiązaniem – są tańsze, bardziej dostępne, nie obciążają tak naszego organizmu.

Czasem jednak mogą wchodzić w silne interakcje z przyjmowanymi lekami – poinformuj więc swojego lekarza, że korzystasz z tego typu środków albo zapytaj farmaceutę, jakie są przeciwskazania do stosowania danego rodzaju ziół.

6. Zdrowie ponad wstydem – przyznaj się

Zdarzają się trudne i wstydliwe sytuacje, na przykład, gdy pewne objawy pojawią się po spożyciu nielegalnych narkotyków lub leków zdobytych bez posiadania recepty.

Lęk i wstyd w takiej sytuacji jest naturalny, ale Twoje zdrowie i życie jest dużo ważniejsze – zawsze szczerze poinformuj lekarza o tym, jakie środki przyjmowałeś, kiedy i w jakich ilościach.

Być może zaoszczędzicie w ten sposób czas niezbędny do uratowania Twojego zdrowia.

7. Obserwuj się

Ostrożnie podchodź do każdego leku przepisywanego Ci na dłuższy czas.

Najlepiej najpierw zapytaj lekarza (albo przeczytaj w ulotce), jakie mogą pojawić się skutki uboczne, a jakie są działania niepożądane.

Dowiedz się także, ile trwa czas „adaptacji” organizmu do leku.

Jeżeli pojawią się jakieś nieprzyjemne skutki, poinformuj o tym swojego lekarza, niech on zadecyduje, czy masz to przetrwać, czy warto zmienić lek lub jego dawkowanie.

8. Słuchaj lekarza

Dawki leków to niezwykle precyzyjne i maleńkie dawki środków o potężnym działaniu.

Należy zawsze stosować się dokładnie do zaleceń dawkowania oraz postępowania w razie pomyłki (na przykład przy omyłkowym pominięciu jednej dawki leku czasem należy ją przyjąć, nawet jeśli oznacza to przyjęcie dwóch dawek naraz, a czasem należy przyjąć dopiero następną dawkę).

A przede wszystkim pamiętaj, że przyjęcie większej ilości leku nie zwiększy siły jego leczenia.

Czasem możesz w ten sposób jeszcze bardziej sobie zaszkodzić.

Podsumowanie

Choć w każdej reklamie usłyszymy, że przed przyjęciem leku należy skonsultować się z lekarzem i farmaceutą, nie zawsze bierzemy te słowa na poważnie.

To błąd, ponieważ nierozważne przyjmowanie lub łączenie leków może skończyć się niepożądanymi skutkami ubocznymi, takimi jak zespół serotoninowy.

Zespół serotoninowy, wywoływany przez nadmiar hormonu serotonina w mózgu, objawia się szeregiem nieprzyjemnych objawów, takich jak podwyższona temperatura, drżenie, pobudzenie i podniesione ciśnienie.

Jedynym sposobem na zwiększenie szans uchronienia się przed zespołem serotoninowym jest rozważne przyjmowanie leków i konsultacje z lekarzem.

Źródła

• Foong, A. L., Grindrod, K. A., Patel, T., & Kellar, J. (2018). Demystifying serotonin syndrome (or serotonin toxicity). Canadian Family Physician, 64(10), 720-727.
• Foong AL, Patel T, Kellar J, Grindrod KA. The scoop on serotonin syndrome. Can Pharm J (Ott). 2018;151(4):233–239. Published 2018 May 30
• Volpi-Abadie J, Kaye AM, Kaye AD. Serotonin syndrome. Ochsner J. 2013;13(4):533–540
• Hammen CL. Depresja. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2006
• Markowicz-Narękiewicz A., Związek między wydzielaniem neuroprzekaźników a powstawaniem chorób psychicznych – na szczegółowo omówionym przykładzie depresji. Neurokognitywistyka w patologii i zdrowiu. 2009-2011: 55-59
• Krzymiński S., Piotrowska E., Czekaj M., Zespół serotoninowy – opis przypadku z odniesieniem do przypadków z piśmiennictwa, Postępy Psychiatrii i Neurologii 2010; 19(4): 299-303
• Krzymiński S., Kawalec-Hurny U., Czekaj M., Piotrowska E., Zespół serotoninowy w przebiegu leczenia trazodonem – opis przypadku, Anastezjologia i ratownictwo. 2009;3: 37-41
• Mikkelsen, N., Damkier, P., & Pedersen, S. A. (2023). Serotonin syndrome—a focused review. Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology, 133(2), 124-129.
• Chiew, A. L., & Isbister, G. K. (2024). Management of serotonin syndrome (toxicity). British Journal of Clinical Pharmacology.