Fobia społeczna jest jednym z często diagnozowanych zaburzeń psychicznych, dotykającym według różnych szacunków od 3 do 13% populacji ogólnej.
Jest to specyficzny rodzaj zaburzenia lękowego charakteryzujący się odczuwaniem uporczywego, nasilonego lęku w związku z interakcjami społecznymi lub byciem obiektem obserwacji.
Kluczowym elementem, który napędza fobię społeczną i odróżnia ją od zwykłej nieśmiałości, jest lęk przed negatywną oceną.
Osoba z socjofobią obawia się kompromitacji, ośmieszenia, wyśmiania lub odrzucenia ze strony otoczenia.
Lęk ten osiąga tak dużą intensywność, że wpływa znacząco na jakość życia i prowadzi do unikania.
Manifestacje tego zaburzenia są złożone i obejmują reakcje w sferze behawioralnej, somatycznej i poznawczej.
Kluczowe wnioski
- Osoby z fobią społeczną przeceniają zagrożenia i znaczenie oceny innych, co prowadzi do nadmiernej kontroli przez lęk i unikania kontaktów.
- Unikanie sytuacji społecznych chwilowo zmniejsza lęk, lecz w dłuższej perspektywie pogłębia izolację i nasilenie zaburzenia.
- Lęk społeczny wywołuje silne objawy fizjologiczne, które są postrzegane jako kompromitujące i dodatkowo nasilają stres.
- Niska samoocena i nierealistyczne wymagania wobec siebie nasilają poczucie porażki i utrudniają funkcjonowanie społeczne.
- Fobia społeczna wynika z utrwalonych, zniekształconych przekonań i nadmiernego lęku antycypacyjnego.
Mechanizmy poznawcze i emocjonalne
W sferze poznawczej fobia społeczna manifestuje się poprzez głęboko zakorzenione, dysfunkcjonalne procesy myślowe, które zniekształcają postrzeganie zarówno własnej osoby, jak i rzeczywistości społecznej.
Osoba doświadczająca lęku społecznego jest silnie skupiona na możliwości krytyki, wyśmiania lub odrzucenia.
Ta obawa jest tak dominująca, że pacjent analizuje cudze zachowanie z obsesyjną dokładnością w celu rozszyfrowania emocji, które mogłyby wskazywać na negatywną ocenę.
Jednocześnie występuje silny lęk antycypacyjny: samo martwienie się o potencjalnie zawstydzające lub kompromitujące wydarzenie, które może wydarzyć się w przyszłości, wystarcza, by wywołać lęk i objawy somatyczne, zanim dojdzie do właściwej interakcji.
Lęk ten, nawet w fazie wyobrażonej, może osiągać poziom lęku panicznego.
Sprawdź, czy cierpisz na lękiObniżona samoocena i perfekcjonizm
Osoby z tym zaburzeniem często cechuje niska samoocena i negatywne przekonania na swój temat.
Towarzyszy temu skłonność do surowej samooceny własnych zachowań.
Dodatkowym czynnikiem stresującym jest tendencja do narzucania sobie niewspółmiernie wysokich standardów – oczekiwania nienagannej dykcji, wyglądu, zachowania czy nieograniczonej wiedzy w tematach rozmów.
Te nierealistyczne oczekiwania z góry utrudniają swobodne funkcjonowanie i wzmacniają poczucie porażki.
Zniekształcenia poznawcze
U jednostek z fobią społeczną często dochodzi do zniekształceń w percepcji społecznej.
Występuje u nich przekonanie o byciu obserwowanym i ocenianym przez otoczenie, nawet jeśli w rzeczywistości nikt nie zwraca na nie uwagi.
Ponadto występuje silna skłonność do negatywnego interpretowania rzeczywistości na własną niekorzyść.
Cały zasób mentalny jest zużywany na samokontrolę i antycypację potencjalnej „katastrofy towarzyskiej”.
Zjawisko to prowadzi do ogromnego obciążenia poznawczego, które utrudnia swobodną, naturalną interakcję i jest bezpośrednią przyczyną oporów przed podjęciem najprostszych działań społecznych, ponieważ cały wysiłek umysłowy jest kierowany na unikanie porażki.
Nadawana jest zbyt duża wartość zagrożeniom, przy jednoczesnym obniżaniu własnego znaczenia i możliwości radzenia sobie.
Somatyzacja w fobii społecznej
Lęk społeczny natychmiast wyzwala intensywną, niezależną od woli reakcje fizjologiczną.
Objawy te są często postrzegane przez chorego jako najbardziej widoczny i kompromitujący dowód własnej niezdarności.
Należą do nich:
- Kołatanie serca i ucisk w klatce piersiowej.
- Duszność, wrażenie dławienia się lub hiperwentylacja.
- Nadmierna potliwość.
- Drżenia rąk, mięśni lub całego ciała.
- Nudności.
- Uczucie gorąca.
- Czerwienienie się (rumień twarzy).
- Lęk przed wymiotami.
- W skrajnych przypadkach silny lęk może prowadzić do wystąpienia napadów lęku panicznego.
Wtórny stres jest generowany przez silne przekonanie, że te objawy są widoczne dla wszystkich, a na dodatek są upokarzające.
Ta świadomość fizjologicznej manifestacji lęku staje się dodatkowym źródłem obaw i napędza mechanizm ucieczki i unikania.
Strategia unikania w fobii społecznej
W obliczu tak intensywnego lęku i fizjologicznej reakcji obronnej, dominującą strategią jest unikanie, które choć chwilowo przynosi ulgę, prowadzi do stopniowej degradacji jakości życia we wszystkich kluczowych sferach.
Osoba z fobią społeczną wycofuje się z życia towarzyskiego, szkolnego czy zawodowego, dążąc do wyeliminowania sytuacji, w których mogłaby zostać oceniona.
Wycofanie to dotyczy nawet codziennych czynności, które uważa za przerażające, takich jak spotkanie nieznajomego, rozmowa telefoniczna, zakupy czy zainicjowanie konwersacji.
Inne formy unikania obejmują:
- Unikanie wystąpień publicznych.
- Unikanie spożywania posiłków w restauracjach.
- Opory przed wykonywaniem czynności zawodowych na oczach innych.
- Unikanie kontaktu wzrokowego.
Celem tego behawioralnego wycofania jest konieczność zapobieżenia potencjalnej „katastrofie towarzyskiej”.
Unikanie znacząco ogranicza funkcjonowanie jednostki.
W sferze zawodowej, dorośli mają trudności ze znalezieniem pracy lub szybko porzucają te, które generują zbyt dużo stresu, co może prowadzić do zwalniania z pracy, spóźniania się lub unikania obecności w zakładzie.
U dzieci i młodzieży izolowanie się można zaobserwować już we wczesnym dzieciństwie.
Dzieci są wyjątkowo nieśmiałe, mają trudności w kontaktach (werbalnych i niewerbalnych), nie są zadowolone z relacji z rówieśnikami i mogą odmawiać chodzenia do szkoły.
Mechanizm unikania jest nie tylko symptomem, ale także czynnikiem utrzymującym i nasilającym zaburzenie.
Wycofanie z życia społecznego, choć zapewnia poczucie bezpieczeństwa, sprzyja wtórnym problemom psychologicznym, takim jak stany obniżonego nastroju, depresja i nasilone napady paniki, a także pogorszeniu ogólnego stanu zdrowia.
Unikanie prowadzi do pogłębiania problemu i zamykania osoby we własnej, coraz mniejszej strefie komfortu.
Bezpłatny test online depresjiSkrajne formy izolacji
W skrajnych przypadkach pacjenci ograniczają kontakty międzyludzkie do minimum, a izolacja może przybrać formę całkowitego zamknięcia się na świat zewnętrzny, połączonego niekiedy z niechęcią do opuszczania pokoju.
Ucieczką od bezpośredniej interakcji jest często intensywna aktywność w świecie wirtualnym.
W Internecie pacjenci nie doświadczają kontaktu „twarzą w twarz”, mają dłuższy czas na reakcję i planowanie działań, a anonimowość obniża znaczenie oceny innych.
W przypadku młodzieży aktywność w sieci może rekompensować brak bezpośrednich kontaktów z rówieśnikami.
Podsumowanie
Zachowanie osoby z fobią społeczną jest w pełni zdominowane przez mechanizm obronny unikania, który jest bezpośrednią konsekwencją kaskady myśli poznawczych i reakcji somatycznych.
To kompleksowe zaburzenie charakteryzuje się ciągłym monitorowaniem własnego ciała i otoczenia, niską samooceną oraz poczuciem bezsilności, pomimo świadomości irracjonalności przeżywanego lęku.
Ponieważ unikanie jest czynnikiem podtrzymującym fobię, prowadzącym do wtórnych stanów depresyjnych i izolacji, skuteczne leczenie wymaga profesjonalnej interwencji psychiatrycznej i terapeutycznej.
Umów się na psychoterapię
Źródła
- Kashdan TB, Farmer AS, Adams LM, Ferssizidis P, McKnight PE, Nezlek JB. Distinguishing healthy adults from people with social anxiety disorder: evidence for the value of experiential avoidance and positive emotions in everyday social interactions. J Abnorm Psychol. 2013 Aug;122(3):645-55.
- Roth DA, Heimberg RG. Cognitive-behavioral models of social anxiety disorder. Psychiatr Clin North Am. 2001 Dec;24(4):753-71.
Dowiedz się więcej
- Fobia społeczna: rozpoznanie i leczenie
- Różnice między fobią społeczną a nieśmiałością
- Jak wygląda terapia fobii społecznej?
- Jak leczyć fobię społeczną samemu?
- Fobia – objawy, rodzaje i leczenie
