Syndrom sztokholmski to specyficzny mechanizm psychiczny, w którym osoba doświadczająca przemocy lub silnego zagrożenia tworzy emocjonalne przywiązanie do swojego oprawcy – a nawet broni go przed innymi.
Zjawisko to opisuje zarówno sytuacje skrajne (porwania, przetrzymywanie), jak i relacje bliskie, w tym przemoc w związku, gdzie ofiara usprawiedliwia zachowania partnera i staje się od niego zależna.
Mechanizm: reakcja przetrwania
Psychologicznie syndrom jest interpretowany jako strategia przetrwania w sytuacjach ekstremalnego stresu: gdy ucieczka jest niemożliwa (fizycznie lub emocjonalnie), umysł „adaptuje” się do zagrożenia, aby zredukować ból i lęk.
W praktyce pojawiają się mechanizmy takie jak identyfikacja z agresorem, redukcja dysonansu poznawczego (usprawiedliwianie oprawcy) oraz poszukiwanie poczucia bezpieczeństwa nawet u osoby, która krzywdzi.
To tłumaczy, dlaczego ofiary potrafią odczuwać jednocześnie strach i przywiązanie.
Najczęstsze objawy
Najważniejsze objawy, które mogą wskazywać na syndrom sztokholmski w relacji, to:
- Bronienie oprawcy / usprawiedliwianie jego zachowań – ofiara tłumaczy przemoc (np. „on tak reaguje, bo miał trudne dzieciństwo”).
- Bagatelizowanie krzywdzenia i zaprzeczanie – osoba zaprzecza, że jest krzywdzona lub umniejsza skalę przemocy.
- Silna zależność emocjonalna i społeczna – utrata wsparcia z zewnątrz, izolowanie się od rodziny/przyjaciół.
- Ambiwalencja emocjonalna (miłość i nienawiść jednocześnie) – równoczesne odczuwanie pozytywnych uczuć wobec sprawcy i silnego lęku.
- Ukrywanie dowodów / odmawianie zeznań – ochrona kata przed konsekwencjami prawnymi lub społecznymi.
- Poczucie, że „zasługuje się” na krzywdę – obwinianie siebie zamiast sprawcy.
Nie każdy doświadczający przemocy rozwinie syndrom – decydują warunki (brak ucieczki, izolacja, naprzemienne okazywanie „uprzejmości” przez oprawcę) oraz cechy osoby (np. poziom zasobów społecznych, poczucie własnej wartości).
Czynniki predysponujące do syndromu sztokholmskiego
Na rozwój syndromu sztokholmskiego w związku – poza czystym mechanizmem przetrwania – wpływa kilka konkretnych czynników:
- Uzależnienie ekonomiczne – gdy ofiara nie jest finansowo samodzielna, trudniej jej przerwać relację, nawet toksyczną.
- Przekonania religijne i kulturowe – np. silne poczucie nierozerwalności małżeństwa, które blokuje podjęcie decyzji o odejściu.
- Psychologiczne: wyuczona bezradność, brak perspektyw, dysonans decyzyjny – ofiara może czuć, że zbyt wiele zainwestowała w związek, aby go porzucić; poczucie odpowiedzialności, złamanie nadziei na zmianę oraz obwinianie siebie za stan relacji mogą blokować przerwanie tej sytuacji.
- Stosowanie przez sprawcę manipulacji psychologicznej: od izolacji społecznej, poprzez wymuszanie drobnych przysług i prowadzenie „prania mózgu”, aż po mieszanie kar i nagród – wszystkie te działania wzmacniają zależność emocjonalną ofiary.
Te czynniki tworzą sprzyjający grunt do rozwoju syndromu: izolacja, kontrola, poczucie braku alternatywy i jednoczesne uzależnienie ułatwiają związanie psychiczną więzi między ofiarą a oprawcą, nawet jeśli relacja przynosi krzywdę.
Jak pomagać i czego oczekiwać od leczenia?
Pomoc powinna zaczynać się od zapewnienia bezpieczeństwa i minimalizacji dalszego ryzyka.
Wsparcie terapeutyczne najczęściej obejmuje psychoedukację, pracę nad traumą i przywracanie realnej oceny sytuacji.
Wśród metod wymienianych przez specjalistów znajdują się m.in. terapia poznawczo-behawioralna, psychoterapia psychodynamiczna oraz psychoterapia rodzinna – dobór zależy od indywidualnej sytuacji i etapu procesu terapeutycznego.
Kliniki podkreślają znaczenie kompleksowej pomocy: terapii, wsparcia społecznego i – w sytuacjach zagrożenia – działań prawnych/bezpieczeństwa.
Czy to choroba?
Syndrom sztokholmski nie jest odrębną jednostką diagnostyczną w ICD-11 ani DSM-5; bywa traktowany jako mechanizm obronny / więź traumatyczna wymagająca pomocy specjalistycznej, nie zaś formalnej diagnozy psychiatrycznej.
Wskazówki dla bliskich
- Priorytet: bezpieczeństwo (w sytuacji przemocy fizycznej – natychmiastowe działania ochronne).
- Nie oczekuj natychmiastowej „zmiany zdania” ofiary – przywiązanie i procesy obronne są silne; cierpliwość i konsekwentne wsparcie są kluczowe.
- Zachęcaj do kontaktu z profesjonalistą (psycholog/psychoterapeuta) – terapia pomaga w przetworzeniu traumy i odbudowie autonomii.
Źródła
- Bailey R, Dugard J, Smith SF, Porges SW. Appeasement: replacing Stockholm syndrome as a definition of a survival strategy. Eur J Psychotraumatol. 2023;14(1):2161038.
- Sabila, Tiara & Hutahaean, Erik & Fahrudin, Adi. (2022). Self-Esteem and Stockholm Syndrome in Dating Violence Victims. Asian Social Work Journal. 7. 12-16.
Dowiedz się więcej
- Syndrom sztokholmski – jak się uwolnić
- Wyuczona bezradność: czym jest i jak pomóc
- Skutki długotrwałego lęku
- Chroniczny lęk
- Co to jest trauma? Objawy i leczenie
- Toksyczny związek – jak rozpoznać i co robić?
