ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci i dorosłych.
Wiele osób zadaje sobie pytanie: czy ADHD jest dziedziczne?
Odpowiedź brzmi: tak, ale nie jest to jedyny czynnik wpływający na rozwój tego zaburzenia.
Dziedziczność ADHD – co mówią badania?
Badania naukowe jednoznacznie wskazują, że ADHD ma silne podłoże genetyczne.
Szacuje się, że odziedziczalność tego zaburzenia wynosi około 70–90%, co oznacza, że czynniki genetyczne odgrywają kluczową rolę w jego powstawaniu.
Badania przeprowadzone na bliźniętach jednojajowych wykazały, że jeśli jedno z nich ma ADHD, to prawdopodobieństwo, że drugie również będzie miało to zaburzenie, wynosi około 75% .
Ponadto, dzieci rodziców z ADHD mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju tego zaburzenia – szacuje się, że ryzyko to wynosi od 25% do 50%.
Geny związane z ADHD
Choć nie zidentyfikowano jednego konkretnego genu odpowiedzialnego za ADHD, badania genetyczne wskazują na udział wielu genów, które razem zwiększają ryzyko wystąpienia tego zaburzenia.
Szczególną uwagę zwraca się na geny związane z funkcjonowaniem neuroprzekaźników, takich jak dopamina i noradrenalina.
Mutacje w genach kodujących receptory dopaminowe (np. DRD4) oraz transportery dopaminy (DAT1) są częściej obserwowane u osób z ADHD.
Te zmiany mogą prowadzić do zaburzeń w przekazywaniu sygnałów w mózgu, co objawia się problemami z koncentracją, impulsywnością i nadpobudliwością.
Bezpłatny test online ADHD
Rola czynników środowiskowych
Mimo silnego wpływu genetyki, czynniki środowiskowe również odgrywają istotną rolę w rozwoju ADHD.
Nie każde dziecko z predyspozycjami genetycznymi rozwinie to zaburzenie.
Do czynników środowiskowych zwiększających ryzyko ADHD należą:
- Palenie tytoniu, spożywanie alkoholu lub zażywanie narkotyków przez matkę w czasie ciąży;
- Niska masa urodzeniowa i komplikacje podczas porodu;
- Ekspozycja na toksyny środowiskowe;
- Urazy mózgu we wczesnym dzieciństwie.
Badania wskazują, że ekspozycja na niektóre substancje chemiczne, np. BPA, może wpływać na rozwój układu nerwowego i zwiększać ryzyko ADHD.
Epigenetyka – most między genami a środowiskiem
Epigenetyka bada, jak czynniki środowiskowe mogą wpływać na ekspresję genów bez zmiany ich sekwencji.
W kontekście ADHD, badania epigenetyczne sugerują, że pewne wzorce DNA mogą być związane z podatnością na to zaburzenie.
Oznacza to, że środowisko może modyfikować sposób, w jaki geny są „włączane” lub „wyłączane”, wpływając na rozwój ADHD.
Diagnoza ADHD u osób dorosłych
Rozpoznanie ADHD u dorosłych stanowi wyzwanie diagnostyczne, głównie z powodu zmieniającego się obrazu objawów w porównaniu do okresu dzieciństwa oraz częstego współwystępowania innych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęki czy uzależnienia.
Dorośli często nie łączą swoich trudności z ADHD, co prowadzi do opóźnionej diagnozy.
Proces diagnostyczny zazwyczaj obejmuje kilka etapów:
- Wywiad kliniczny – specjalista zbiera szczegółowe informacje na temat historii życia pacjenta, w tym objawów z dzieciństwa, obecnych trudności oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie.
- Kwestionariusze diagnostyczne – stosowane są standaryzowane narzędzia, takie jak DIVA-5 czy MMPI-2, które pomagają w ocenie nasilenia objawów i ich wpływu na różne obszary życia.
- Ocena psychologiczna – psycholog przeprowadza testy neuropsychologiczne w celu oceny funkcji poznawczych i wykonawczych.
- Konsultacja psychiatryczna – psychiatra analizuje zebrane dane, wyklucza inne zaburzenia o podobnym obrazie klinicznym i, jeśli to konieczne, wdraża leczenie farmakologiczne.
Warto zaznaczyć, że objawy ADHD u dorosłych mogą być mniej oczywiste niż u dzieci.
Często manifestują się jako trudności w organizacji, chroniczne opóźnienia, problemy z koncentracją czy impulsywność emocjonalna.
U kobiet objawy te mogą być dodatkowo maskowane przez społeczne oczekiwania i stereotypy, co prowadzi do jeszcze późniejszego rozpoznania.
Podsumowanie
ADHD jest złożonym zaburzeniem, w którym dominującą rolę odgrywają czynniki genetyczne.
Jednakże środowisko, w którym rozwija się dziecko, ma również istotny wpływ na manifestację objawów.
Zrozumienie interakcji między genami a środowiskiem jest kluczowe dla skutecznej diagnozy i terapii ADHD.
Umów się na psychoterapię
Źródła
- Faraone SV, Perlis RH, Doyle AE, et al. Molecular genetics of attention-deficit/hyperactivity disorder. Biol Psychiatry. 2005;57(11):1313-1323.
- Wysocka A, Lipowska M. Genetyczne podłoże współwystępowania ADHD i dysleksji rozwojowej. Psychiatria i Psychologia Kliniczna. 2010;10(3):189-194.
Dowiedz się więcej
- Czy można odziedziczyć lęki po rodziacach?
- ADHD – objawy u nastolatków
- ADHD u dorosłych: objawy, leczenie, jak sobie pomóc
