Gaslighting to jedna z najbardziej podstępnych form przemocy psychicznej, która może pojawić się nie tylko w relacjach osobistych, ale także w środowisku zawodowym.
Jak się objawia i co można wtedy zrobić?
Co to jest gaslighting w kontekście zawodowym?
Wyobraź sobie sytuację, w której twój przełożony regularnie podważa twoje wspomnienia z ostatniego spotkania, mówiąc: „Nigdy tego nie powiedziałem, pewnie sobie wyobrażasz”.
Albo współpracownik bagatelizuje twoje emocje po stresującym projekcie: „Przesadzasz, to tylko praca”.
To właśnie formy gaslightingu – manipulacji, która sprawia, że ofiara zaczyna kwestionować własną rzeczywistość, pamięć i osądy.
W pracy ten mechanizm służy często do przejęcia kontroli, uniknięcia odpowiedzialności lub zdyskredytowania kogoś, kto zagraża pozycji manipulatora.
W kontekście zawodowym gaslighting często stosują osoby z niską samooceną, które chcą poczuć się lepiej kosztem innych, lub ci o cechach narcystycznych, którzy umniejszają osiągnięcia współpracowników, by podkreślić swoją wyższość.
Jak rozpoznać gaslighting?
Może to być subtelne – zacząć się od budowania zaufania (np. pochwał na forum), by potem stopniowo podważać emocje i kompetencje.
Na przykład manipulator może żartobliwie komentować: „Ale ty jesteś zapominalski!”, co z czasem przeradza się w otwarte kwestionowanie twojej pamięci czy decyzji.
W relacjach zawodowych gaslighting objawia się też poprzez izolację: sugestie, że jesteś „problematyczny”, brak zaproszeń na ważne spotkania czy przypisywanie sobie twoich zasług.
Przykłady gaslightingu w pracy są liczne i często trudne do zauważenia na początku.
Oto kilka typowych sytuacji:
- Zaprzeczanie faktom: Szef zmienia ustalenia z e-maila, a potem mówi: „Nigdy tego nie obiecywałem, źle to pamiętasz”. To prowadzi do dezorientacji i wątpliwości w swoją percepcję.
- Bagatelizowanie emocji: Po konflikcie usłyszysz: „Znowu przesadzasz, jesteś zbyt wrażliwy(a)”. Manipulator minimalizuje uczucia, sprawiając, że czujesz się winny za normalne reakcje.
- Dyskredytowanie kompetencji: „Nie wiem, czy jesteś odpowiednią osobą do tego zadania” – mimo twoich kwalifikacji. Albo obwinianie za błędy zespołu: „To twoja wina, że projekt nie wyszedł”.
- Manipulowanie informacjami: Niedotrzymywanie obietnic, np. wycofywanie nagród za dodatkową pracę, a potem oskarżanie cię o „wyobrażanie sobie” tych obietnic.
- Izolacja: Sugerowanie innym, że jesteś niekompetentny, co prowadzi do dziwnych reakcji współpracowników i poczucia osamotnienia.
Te zachowania nie są przypadkowe – to ciągły proces, który nasila się z czasem.
W pierwszym etapie manipulator buduje grunt, poznając twoje słabości.
Potem podważa emocje na osobności, by w końcu przenieść to na forum publiczne, np. wyśmiewając twoje opinie przed zespołem.
Skutki gaslightingu w pracy są wyniszczające dla zdrowia psychicznego.
Ofiara traci zaufanie do siebie, doświadcza chronicznej dezorientacji, obniżonego poczucia własnej wartości i izolacji.
To może prowadzić do stanów lękowych, depresji, problemów ze snem, koncentracją czy nawet myśli samobójczych w ekstremalnych przypadkach.
W rodzinie gaslighting wpływa na rozwój, ale w pracy dodatkowo pogarsza wydajność, powoduje wypalenie zawodowe i trudności w podejmowaniu decyzji.
Często ofiara czuje się zdezorientowana, wątpi w swoje zdrowie psychiczne i staje się zależna od manipulatora, co daje mu większą kontrolę.
Jak się bronić przed gaslightingiem w pracy?
Kluczowe jest wczesne rozpoznanie i działanie.
Pamiętaj, że masz prawo do szacunku i własnych emocji – nie jesteś winny(a).
Oto kroki, które pomogą ci odzyskać kontrolę:
- Rozpoznaj wzorce: Zadaj sobie pytania: „Czy często wątpię w swoje spostrzeżenia?” lub „Czy ktoś regularnie obwinia mnie za sytuacje poza moją kontrolą?”. Jeśli tak, to znak, by działać.
- Dokumentuj wszystko: Prowadź dziennik zdarzeń z datami, godzinami, e-mailami i notatkami ze spotkań. Zbieraj dowody, np. wiadomości czy zeznania świadków. To pomoże ci zachować kontakt z rzeczywistością i udowodnić manipulację, jeśli zajdzie potrzeba.
- Bądź asertywny: Używaj stwierdzeń „ja”, np. „Czuję się zraniony(a), gdy bagatelizujesz moje uczucia” lub „Mam inne zdanie na ten temat”. Ustal granice: „Nie kontynuujmy rozmowy, jeśli zmierza donikąd”. Twardo akcentuj swoje stanowisko, unikając angażowania się w kłótnie.
- Szukaj wsparcia: Porozmawiaj z zaufaną osobą – bliskim, współpracownikiem czy psychologiem. Zewnętrzna perspektywa pomoże przeciwdziałać izolacji. W pracy zgłoś problem do HR, wyższej kadry lub Państwowej Inspekcji Pracy. Jeśli gaslighting przeradza się w mobbing, skonsultuj się z prawnikiem – jest to karalne.
- Dbaj o siebie: Skorzystaj z pomocy psychoterapeuty, by zrozumieć skutki i pracować nad samooceną. Rozważ zmianę działu lub pracy, jeśli środowisko jest toksyczne. Pamiętaj, aby nie czekać na przeprosiny manipulatora – skup się na swoim dobrostanie.
Podsumowanie
Gaslighting jest wyjątkowo podstępny, bo sprawia, że ofiara wątpi w siebie, ale świadomość to pierwszy krok do obrony.
Nie bagatelizuj swoich uczuć – one są ważne.
Jeśli doświadczasz tego, nie jesteś sam; wiele osób przechodzi przez podobne sytuacje i wychodzi z nich silniejszych.
Pamiętaj, że odzyskanie kontroli zaczyna się od zaufania sobie.
Umów się na psychoterapię
Źródło
- Darke, L., Paterson, H. & van Golde, C. Illuminating Gaslighting: A Comprehensive Interdisciplinary Review of Gaslighting Literature. J Fam Viol (2025).
Dowiedz się więcej
- Gaslighting – czym jest i jak się bronić?
- Przemoc psychiczna – jak się bronić?
- Dlaczego stresuję się przed pracą?
- Wypalenie zawodowe – przyczyny, objawy i radzenie sobie
