Mieszane zaburzenia osobowości to kategoria diagnostyczna, która obejmuje przypadki, w których objawy nie pasują do żadnego z określonych typów zaburzeń osobowości, ale wykazują cechy kilku z nich jednocześnie.
Kluczowe wnioski
- Mieszane zaburzenia osobowości obejmują te przypadki, w których objawy łączą cechy kilku typów zaburzeń osobowości, nie pasując do żadnego konkretnego i nie pozwalając na jednoznaczną diagnozę.
- Diagnoza wymaga indywidualnej oceny specjalisty, a leczenie opiera się głównie na długoterminowej psychoterapii, wspieranej farmakoterapią w razie współistniejących zaburzeń.
- Objawy są zróżnicowane, obejmują trudności emocjonalne, problemy interpersonalne i impulsywność, a ich identyfikacja jest utrudniona przez brak wyraźnych cech behawioralnych.
- Zaburzenia rozwijają się w wyniku interakcji czynników biologicznych, społecznych i traumatycznych doświadczeń w dzieciństwie i wczesnej dorosłości.
Charakterystyka mieszanych zaburzeń osobowości
Według klasyfikacji ICD-10, mieszane zaburzenia osobowości należą do grupy „innych określonych zaburzeń osobowości”, obok tych wtórnych do zaburzeń afektywnych lub lękowych.
Nie spełniają one kryteriów specyficznych zaburzeń, takich jak osobowość schizoidalna, unikająca czy zależna, ale łączą ich elementy, często w łagodniejszym nasileniu.
To sprawia, że diagnoza jest skomplikowana, a pacjenci mogą czuć się zagubieni, nie rozumiejąc w pełni swojego stanu.
W nowszej klasyfikacji ICD-11 proponuje się zmianę podejścia: zamiast sztywnych kategorii, zaburzenia osobowości oceniane są pod kątem nasilenia objawów (łagodne, umiarkowane, ciężkie) oraz pięciu nieadaptacyjnych czynników osobowości.
Te czynniki to: negatywna uczuciowość (tendencja do doświadczania silnych, niepokojących emocji), dyssocjalność (lekceważenie norm społecznych i praw innych osób), rozhamowanie (działanie impulsywne, bez kontroli), anankastyczność (nadmierna kontrola nad sobą i otoczeniem) oraz zdystansowanie (utrzymywanie emocjonalnego i interpersonalnego dystansu).
Taka hybrydowość wymiarowo-kategorialna ma na celu ułatwienie diagnozy i zmniejszenie stygmatyzacji, skupiając się na funkcjonalnych aspektach problemu.
Objawy mieszanych zaburzeń osobowości
Objawy mieszanych zaburzeń osobowości są zróżnicowane i zależą od kombinacji cech.
Często obejmują zaburzone funkcjonowanie emocjonalne, zachowania dyssocjalne, zahamowania oraz kompulsywność.
Osoby dotknięte mogą mieć trudności z adaptacją do nowych sytuacji, wykazywać sztywne wzorce myślenia i reagowania, co prowadzi do frustracji i problemów w kontroli impulsów.
W relacjach interpersonalnych pojawia się brak satysfakcji, konflikty oraz poczucie izolacji.
Zachowania reaktywne dominują nad celowymi, szczególnie w stresujących okolicznościach, a niski poziom organizacji zachowań zamierzonych utrudnia rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji.
Pacjenci często doświadczają subiektywnego cierpienia, obniżonej zdolności do przewidywania zdarzeń oraz wpływu stanu emocjonalnego na codzienne funkcjonowanie.
W przeciwieństwie do zaburzeń specyficznych, objawy mieszane nie mają wyraźnych cech behawioralnych, co dodatkowo komplikuje ich identyfikację.
Przyczyny występowania mieszanych zaburzeń osobowości
Przyczyny mieszanych zaburzeń osobowości są różnorodne i rozwijają się wraz z kształtowaniem osobowości, począwszy od wczesnego dzieciństwa, przez okres dojrzewania, aż po wczesną dorosłość (pierwsze 20-30 lat życia).
Czynniki biologiczne, takie jak temperament, łączą się ze społecznymi i kulturowymi, w tym nieprawidłowym procesem wychowania i socjalizacji.
Negatywne doświadczenia w relacji matka-dziecko, takie jak brak adekwatnej odpowiedzi na potrzeby rozwojowe dziecka, mogą prowadzić do zaburzeń w tworzeniu poczucia siebie, trudności w różnicowaniu emocji własnych od cudzych oraz utrwalania dysfunkcjonalnych mechanizmów obronnych.
Długotrwałe sytuacje stresowe, trauma czy zaburzone dynamiki rodzinne wzmacniają te wzorce.
Teorie psychoanalityczne wskazują na fiksację na wczesnych etapach rozwoju, podczas gdy podejścia ewolucyjne i poznawcze podkreślają rolę automatycznych negatywnych myśli, wyzwalanych przez bodźce środowiskowe, które kształtują przekonania o sobie i innych.
Osobowość ewoluuje przez całe życie pod wpływem relacji, wyzwań i sukcesów, ale w przypadku mieszanych zaburzeń te czynniki często utrwalają nieadaptacyjne zachowania.
Diagnoza i leczenie mieszanych zaburzeń osobowości
Diagnoza wymaga kompleksowej oceny przez specjalistę – psychiatrę, psychologa lub psychoterapeutę.
Proces obejmuje szczegółowy wywiad psychiatryczny lub psychologiczny, wykluczenie innych zaburzeń psychicznych, chorób somatycznych czy wpływu substancji psychoaktywnych.
Używane są narzędzia diagnostyczne, takie jak kwestionariusz SCID-5-PD do identyfikacji cech z różnych klastrów czy test MMPI.
Wzorce zachowania muszą odbiegać od kulturowo akceptowanej normy, powodując trudności w funkcjonowaniu społecznym lub zawodowym.
Ze względu na brak konkretnych kryteriów, diagnoza opiera się na indywidualnej ocenie, co może prowadzić do poczucia niepewności u pacjenta.
Leczenie mieszanych zaburzeń osobowości skupia się przede wszystkim na psychoterapii, która jest długoterminowa i wymaga aktywnego zaangażowania zarówno pacjenta, jak i terapeuty.
Podejścia takie jak terapia psychodynamiczna, poznawczo-behawioralna (CBT), dialektyczno-behawioralna (DBT) czy integracyjna pomagają rozpoznać dysfunkcjonalne zachowania, zrozumieć ich negatywny wpływ i nauczyć adaptacyjnych strategii radzenia sobie z nimi.
Terapeuta przyjmuje rolę aktywną i dyrektywną, koncentrując się na obszarach myślenia, reakcji emocjonalnych i zachowań.
W przypadkach współistniejących zaburzeń, np. depresji czy lęku, wspomagająco stosuje się farmakoterapię, która wycisza silne emocje i wspiera regulację nastroju.
Kompleksowa opieka obejmuje współpracę psychiatrów, psychologów i psychoterapeutów, a także psychoedukację dla bliskich, by lepiej rozumieli problem i wspierali proces zdrowienia.
Terapia może odbywać się dwa razy w tygodniu, w zależności od nasilenia problemów, i jest bardziej skuteczna niż doraźne leki, biorąc pod uwagę głęboko zakorzeniony charakter zaburzeń.
Podsumowanie
Mieszane zaburzenia osobowości to wyzwanie, ale z profesjonalną pomocą możliwe jest osiągnięcie lepszego funkcjonowania.
Ważne jest, by nie bagatelizować objawów i szukać wsparcia w renomowanych ośrodkach.
Nowe modele diagnostyczne, jak w ICD-11, dają nadzieję na bardziej precyzyjne i mniej sztywne podejście do tych problemów.
Umów się na psychoterapię
Źródła
- Friborg O, Martinsen EW, Martinussen M, Kaiser S, Overgård KT, Rosenvinge JH. Comorbidity of personality disorders in mood disorders: a meta-analytic review of 122 studies from 1988 to 2010. J Affect Disord. 2014 Jan;152-154:1-11.
- Perry JC, Banon E, Ianni F. Effectiveness of psychotherapy for personality disorders. Am J Psychiatry. 1999 Sep;156(9):1312-21.
Dowiedz się więcej
- Jakie są zaburzenia osobowości?
- Jak zachowuje się osoba, która ma zaburzenia osobowości
- Jaka terapia przy zaburzeniach osobowości?
- Psychoterapia psychodynamiczna w zaburzeniach osobowości
- Terapia zaburzeń osobowości online
