Autyzm atypowy to zagadnienie, które budzi wiele emocji i pytań wśród rodziców, opiekunów oraz samych osób dotkniętych tym zaburzeniem.

Jako specjaliści wiemy, jak ważne jest empatyczne podejście do tematu – nie jako do „choroby”, ale jako do odmiennego sposobu postrzegania świata. satysfakcjonujące życie.

Kluczowe wnioski

Autyzm atypowy to forma spektrum autyzmu, w której objawy pojawiają się później lub nie obejmują wszystkich trzech kluczowych sfer autystycznych.
Objawy obejmują trudności w komunikacji, interakcjach społecznych i zachowaniach, ale mogą być łagodniejsze niż typowo lub niepełne, różniące się indywidualnie.
Diagnoza wymaga kompleksowej oceny, obejmującej konsultacje, obserwacje i narzędzia diagnostyczne.
Terapia autyzmu atypowego jest indywidualna, wspiera rozwój i adaptację, a wczesna interwencja znacząco poprawia funkcjonowanie w codziennym życiu.
Główną rolę w źródle występowania autyzmu atypowego odgrywają czynniki genetyczne w interakcji ze środowiskowymi, a kluczowy jest wczesny rozwój mózgu.

Co to jest autyzm atypowy?

Autyzm atypowy to zaburzenie neurorozwojowe należące do spektrum autyzmu (ASD).

Charakteryzuje się objawami podobnymi do autyzmu, ale nie zawsze spełniającymi wszystkie typowe kryteria diagnostyczne.

W klasyfikacji ICD-10 jest wyodrębniony jako forma autyzmu, gdzie „atypowość” wynika z tego, że zaburzenia nie obejmują wszystkich trzech kluczowych sfer – komunikacji, interakcji społecznych i zachowań (tzw. triada autystyczna).

Może to oznaczać, że objawy pojawiają się po 3. roku życia dziecka i są mniej nasilone w jednym z obszarów.

W Polsce diagnoza autyzmu atypowego nadal jest stosowana na podstawie ICD-10, choć od stycznia 2022 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w ICD-11 zastąpiła podziały na typy autyzmu jednym pojęciem „zaburzenia ze spektrum autyzmu”.

To podkreśla, że autyzm to continuum, a nie sztywne kategorie.

Autyzm atypowy nie jest chorobą, lecz odmiennym procesem rozwojowym, który może współistnieć z przeciętną lub ponadprzeciętną inteligencją, ale też z niepełnosprawnością intelektualną.

Osoby z tą diagnozą mają unikalny profil objawów, co sprawia, że spektrum jest zróżnicowane – od minimalnych trudności po znaczące wyzwania w codziennym funkcjonowaniu.

W porównaniu do autyzmu wczesnodziecięcego, objawy autyzmu atypowego manifestują się później, często po okresie prawidłowego rozwoju.

Rozwój mowy jest zazwyczaj prawidłowy, a funkcjonowanie społeczne lepsze.

Potocznie bywa nazywany „autyzmem wysokofunkcjonującym”, choć nie jest to termin medyczny – a odnosi się do osób, które radzą sobie względnie dobrze w społeczeństwie, mimo pewnych trudności.

Bezpłatny test online autyzmu

Objawy autyzmu atypowego

Objawy autyzmu atypowego są podobne do tych w całym spektrum autyzmu, ale mogą być łagodniejsze lub niekompletne.

Kluczowe są trudności w trzech obszarach triady autystycznej: interakcjach społecznych, komunikacji i zachowaniach.

U dzieci objawy pojawiają się po 3. roku życia i mogą obejmować:

Opóźniony rozwój mowy lub utrata nabytych umiejętności językowych.
Brak kontaktu wzrokowego, niechęć do nawiązywania relacji z rówieśnikami.
Brak zainteresowania ludźmi, preferencja przedmiotów i samotnych zabaw.
Brak reakcji na imię, brak wskazywania na przedmioty czy osoby, brak podążania wzrokiem za innymi.
Sztywne zachowania, jak powtarzanie tych samych słów, czynności lub schematów.
Nadwrażliwość sensoryczna – np. na dźwięki, zapachy, dotyk, co może prowadzić do dyskomfortu.
Nagłe napady złości, autoagresja lub brak wrażliwości na ból.
Trudności w budowaniu relacji społecznych, niechęć do grupy, brak empatii w rozumieniu emocji innych.

U dorosłych objawy mogą manifestować się jako lęki społeczne, trudności w wyrażaniu emocji, problemy z rozumieniem metafor, sarkazmu czy żartów (branie wszystkiego dosłownie), wąski zakres zainteresowań czy niechęć do zmian.

Każda osoba ma inny profil – niektóre funkcjonują samodzielnie, zakładają rodziny i pracują, inne potrzebują wsparcia w codziennych czynnościach jak higiena czy zakupy.

Ważne jest, by pamiętać, że objawy nie są uniwersalne; to, co dla jednej osoby jest wyzwaniem, dla innej może być mocną stroną.

Przyczyny występowania autyzmu atypowego

Przyczyny autyzmu atypowego nie są w pełni poznane i wydają się złożone, podobnie jak w całym spektrum autyzmu.

Główną rolę odgrywają czynniki genetyczne – choć nie ma jednego genu odpowiedzialnego.

Badania wskazują na interakcję genów z czynnikami środowiskowymi, takimi jak:

Komplikacje ciążowe: infekcje (np. toksoplazmoza, bakteryjne), gorączka w ciąży (zwłaszcza w drugim trymestrze), krwawienia, nadciśnienie, cukrzyca czy otyłość matki.
Czynniki okołoporodowe: przedwczesny poród, niska masa urodzeniowa, urazy.
Wiek rodziców: matka powyżej 35 lat, ojciec powyżej 45 lat.
Inne: stres w ciąży, przyjmowanie leków, zanieczyszczenia środowiska, padaczka u matki, zespół policystycznych jajników.

Te elementy zwiększają ryzyko, ale nie determinują wystąpienia zaburzenia.

Kluczowy jest okres wczesnego rozwoju mózgu (do 3. roku życia), gdy neuroplastyczność jest najwyższa.

Zrozumienie przyczyn pomaga w profilaktyce, np. poprzez eliminację czynników ryzyka podczas ciąży.

Diagnoza autyzmu atypowego

Diagnoza autyzmu atypowego jest stawiana po 3. roku życia dziecka.

Proces obejmuje:

Konsultację z pediatrą, sprawdzenie kamieni milowych rozwoju (np. test M-CHAT dla dzieci 18-30 miesięcy).
Wykluczenie innych przyczyn, jak problemy ze słuchem.
Ocena przez zespół specjalistów: psychiatrę, psychologa, pedagoga specjalnego.
Wywiad z rodzicami (1,5-2 godziny, pytania o rozwój mowy, gesty, relacje).
Obserwację dziecka (zabawy, interakcje), kwestionariusze, nagrania, narzędzia jak ADOS.

Diagnoza jest kompleksowa, by uniknąć pomyłek z innymi zaburzeniami, jak psychoza czy upośledzenie umysłowe.

Terapia i wsparcie

Autyzm atypowy nie podlega wyleczeniu, ale terapia wspiera rozwój i adaptację.

Jest indywidualna, dostosowana do potrzeb, i obejmuje:

Terapię behawioralną i poznawczo-behawioralną (uczenie elastyczności, radzenia sobie ze zmianami).
Terapię mowy i komunikacji (werbalna, niewerbalna, np. obrazkowa).
Terapię sensoryczną (na nadwrażliwość).
Wsparcie edukacyjne i społeczne (plany indywidualne w szkole, grupy wsparcia).

Wczesna interwencja poprawia rokowania – sprawia, że osoby autystyczne mogą żyć samodzielnie z minimalnym wsparciem.

Umów się na psychoterapię

Źródła

Carbone A, Dell’Aquila A. The Diagnosis of „Pervasive Developmental Disorder Not Otherwise Specified”: A Systematic Literature Review. Children (Basel). 2023 May 7;10(5):844.
Chiappedi M, Rossi G, Rossi M, Bejor M, Balottin U. Autism and classification systems: a study of 84 children. Ital J Pediatr. 2010 Jan 29;36:10.
Jagadapillai R. Atypical Autism: Causes, Diagnosis and Support. Medicina (Kaunas). 2024 Jul 18;60(7):1163.

Dowiedz się więcej

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Założycielka Centrum Psychoterapii “Pokonaj Lęk” Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej